सत्यमोहन जोशी

सत्यमोहन जोशी नेपाली भाषा साहित्यका अविश्रान्त साधक हुन्। अविश्रान्त भनेको थाक्दै नथाक्ने, विश्राम नलिई लगातार काम गरिरहने। उनी नेपाल भाषा साहित्यका पनि वरेण्य अर्थात् सबैभन्दा उत्तम व्यक्तित्व मानिन्छन्। भाषा र साहित्य मात्र होइन, नेपाली कला र संस्कृतिका पनि उनी अनन्य उपासक थिए।

उनले आफ्नो व्यक्तिगत हितभन्दा जाति र देशको हितलाई माथि राखे। त्यसैले उनको योगदानले देशको भाषा, साहित्य, संस्कृति र कला निरन्तर आलोकित भइरहेको छ। आलोकित भनेको उज्यालो पारिएको। उनले गरेको कामको उज्यालो आज पनि देशभरि फैलिएको छ।

सत्यमोहन जोशीबारेको यो रचना जीवनी विधामा लेखिएको छ। कथा वा कवितामा लेखकले कल्पना गर्न सक्छन्, तर जीवनीमा कल्पना चल्दैन। यहाँ एउटा साँच्चै बाँचेको मान्छेको जन्म, बाल्यकाल, शिक्षा, काम, संघर्ष, सम्मान र योगदान सत्य तथ्यका आधारमा क्रमैसँग लेखिन्छ। मिति, ठाउँ र नाम ठ्याक्कै हुनुपर्छ।

जीवनी पढ्दा हामी एउटा व्यक्तिका बारेमा थाहा पाउँछौँ मात्र होइन, उसको जीवनबाट केही सिक्छौँ पनि। सत्यमोहन जोशीको जीवनीले परिश्रम, सादगी र देशप्रेमको पाठ सिकाउँछ।

सत्यमोहन जोशीको जन्म वि. सं. १९७७ वैशाख ३० गते काठमाडौँ उपत्यकाभित्र ललितपुर सहरको बखुम्बहालमा भएको हो। उनी शङ्करराज जोशी र राजकुमारी देवीका जेठा छोरा थिए। उनी आफ्ना आमाबुबाप्रति अत्यन्त भक्ति र श्रद्धाभाव राख्थे।

जोशी सकारात्मक सोच र आशावादी जीवनदृष्टिका धनी थिए। उनी 'कर्मण्येवाऽधिकारस्ते' भन्ने गीताको वचन मान्थे। यसको अर्थ हो: व्यक्तिको अधिकार कर्ममा हुन्छ, त्यसैले निरन्तर कर्म गरिरहनुपर्छ। फलको चिन्ता नगरी काम गर्ने यही बानीले उनलाई निष्काम कर्मयोगी बनायो। लामो समयसम्म सेवा गरेकाले उनी सम्पूर्ण नेपालीको हृदयमा बसेका छन्।

नेपाली पोसाकप्रति गौरव गर्दै उनी सधैँ दौरासुरुवाल र भादगाउँले टोपी लगाएर हिँड्थे। गौरव भनेको इज्जत, प्रतिष्ठा। बाहिरी तडकभडकभन्दा मनको उच्चतालाई महत्त्व दिने भएकाले उनलाई 'सादा जीवन उच्च विचार' का आदर्श अनुयायी भनिन्छ।

जोशीको बाल्यकाल र पढाइ उतारचढावले भरिएको थियो। पाँच वर्षको उमेरसम्म पनि उनको बोली फुटेको थिएन। यसले आमाबुबा निकै चिन्तित भए। बोली फुटोस् भनेर उनीहरूले देवीदेवताको भाकल गरे, धामीझाँक्रीलाई देखाए, तर केही सिप लागेन। त्यस बेलाको जनविश्वासअनुसार उनलाई सूर्यविनायकको जङ्गलमा लगेर केही क्षण एक्लै छोडियो। त्यसपछि उनी 'माँ, ए माँ !' भनेर चिच्याएका थिए रे।

उनको अक्षरारम्भ सात वर्षको उमेरमा घरमै नेपाल भाषाबाट भयो। सुरुमा छिमेकी गुरुले पढाए। त्यसपछि उनलाई मङ्गल बजारको भाषा पाठशालामा भर्ना गरियो। नेपाली भाषा भने उनले दस वर्ष पुगेपछि मात्र सिकेका हुन्।

• अङ्ग्रेजी पढ्न सुरुमा पाटन हाइस्कुलमा भर्ना भए।
• केही समयपछि रानीपोखरीको दरबार हाइस्कुलमा सरे र त्यहीँबाट म्याट्रिक उत्तीर्ण गरे।
• वि. सं. १९९८ मा काठमाडौँको त्रिचन्द्र कलेजबाट आई. ए. उत्तीर्ण गरे।
• स्नातक तहमा भर्ना भए, तर परिवारको जीविका चलाउन बिचैमा पढाइ छाडेर जागिरमा लाग्नुपर्‍यो।

जोशीले सरकारी सेवामा सामान्य पदबाट सुरु गरेर उच्च पदसम्म काम गरे। जागिरसँगै उनले नेपाली र नेपाल भाषा दुवैमा कलम चलाइरहे। उनको जागिरे जीवन यसरी अघि बढ्यो:

• वि. सं. २००१: 'औद्योगिक व्यापारिक समाचार सङ्ग्रह अड्डा' बाट जागिरे जीवनको सुरुआत।
• वि. सं. २००७: सङ्ख्या विभागमा सुपरिवेक्षक।
• वि. सं. २०१४: राष्ट्रिय योजना परिषद्मा कार्यक्रम अधिकृत।
• के.आई. सिंह प्रधानमन्त्री हुँदा मन्त्री परशुरामभक्त माथेमाको निजी सचिव।
• वि. सं. २०१६: पुरातत्त्व र संस्कृति विभागमा निर्देशक।
• पछि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य सचिव।

जोशीको साहित्य लेखन वि. सं. १९९८ तिर सुरु भयो। कलेज पढ्न थालेपछि संस्कृत साहित्यको प्रभावमा उनले छन्दमा कविता लेख्न थाले। त्यति बेलै लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र माधव घिमिरेको सङ्गत पाएकाले ती दुई कविबाट उनले कविता लेख्ने प्रेरणा पाए।

भाषानुवाद परिषद्का अध्यक्ष पुष्कर शमशेरको सान्निध्यमा आएपछि उनले अङ्ग्रेजी कथा र कविता नेपालीमा अनुवाद गरे। सान्निध्य भनेको नजिक हुनुको भाव, सामीप्य। जागिरका क्रममा तनहुँ र लमजुङमा रहँदा गाउँका लोकभाकाको सुस्केरा सुनेर उनी लोकसाहित्यतिर लागे। त्यसपछि संस्कृतिको अध्ययन अनुसन्धानमा आफूलाई समर्पित गरे। यसैको फल हो वि. सं. २०१४ मा प्रकाशित 'हाम्रो लोकसंस्कृति' पुस्तक।

• नेपाली साहित्यमा कविता, नाटक, समालोचना, लोकसाहित्य, संस्कृति आदि क्षेत्रका दर्जनौँ कृति।
• भाषा, नाटक, कविता, कथा, निबन्ध जस्ता विधाका करिब तीन दर्जन कृति।
• नेपाल भाषाका विभिन्न विषय र विधासँग सम्बन्धित करिब चार दर्जन रचना।
• 'नेपाल भाषा एकेडेमी' को स्थापना र नेवारी साहित्य, कला, संस्कृति जोगाउने काम।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा रहँदा जोशीले दिलोज्यानले काम गरे। दिलोज्यान भनेको तन र मन दुवै लगाउनु। उनकै संयोजकत्वमा विदेशीले नेपालबारे लेखेका रचना र पुस्तकको ग्रन्थसूची तयार भयो।

उनले प्रतिष्ठानमा 'गाईजात्रा महोत्सव' को प्रवर्धन गरे। यो कार्यक्रमले तत्कालीन शासकलाई व्यङ्ग्य गर्‍यो भन्दै दरबारबाट बन्द गराउन दबाब आयो। जोशीले त्यो दबाब ठाडै अस्वीकार गरे र कार्यक्रम जनतामाझ लोकप्रिय भएकाले बन्द गर्न नसकिने जवाफ फर्काए। यसबाट उनी जनमतविपरीतको दबाब र धम्कीबाट पछि नहट्ने व्यक्ति थिए भन्ने प्रस्ट हुन्छ। गाईजात्राका माध्यमबाट समाजका विकृति विसङ्गतिविरुद्ध हास्यव्यङ्ग्य विधाको विकास भयो। यसको सफलताबाट हौसिएर उनले नाटककला उकास्न 'नाटक महोत्सव' गर्ने परिपाटी पनि बसाले।

उनी आफ्नो जिम्मेवारीमा अहोरात्र खटिन्थे। अहोरात्र भनेको दिन वा चौबिसै घण्टा, दिनहुँ। जमलमा राष्ट्रिय नाचघरका लागि जग्गा किन्ने र भक्तपुरमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय बनाउने काम पनि उनकै सक्रियतामा भयो।

सदस्य सचिव हुँदा उनले नेपालीसँगै धेरै मातृभाषाको अध्ययन अनुसन्धान गराए। ती भाषा हुन्: शेर्पा, तामाङ, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, मैथिली, लेप्चा, थारू, दनुवार, नेवार, चेपाङ, राजवंशीलगायत। उनकै पालामा १४ भाषामा पर्यायवाची कोश बन्यो। पर्यायवाची भनेको समान वा एउटै अर्थ बुझाउने शब्द।

जोशीले नेपालका प्राचीन मुद्राको खोज गरेर 'नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू' ग्रन्थ लेखे। उनकै अध्ययनबाट राजा जयप्रकाश मल्लका पालामा सबैभन्दा सानो सिक्का चलनमा थियो भन्ने थाहा भयो। त्यो सिक्का संसारकै सबैभन्दा सानो सिक्काका रूपमा गिनिजबुक अफ वर्ल्ड रेकर्डमा दर्ता भएको छ।

चीनबाट नेपाली पढाउने प्रशिक्षकका रूपमा बोलावट आएपछि जोशी त्यहाँ गए र नेपाली भाषालाई चिनियाँमाझ पुर्‍याए। विद्यार्थीको सहयोगमा उनले नेपाली विभाग खोले, नियमित रूपमा नेपालीमा समाचार प्रसारण गर्ने र सांस्कृतिक कार्यक्रम चलाउने व्यवस्था मिलाए।

चीनमा रहँदा उनले कलाकार अरनिको र अरनिकोले चीनमा बनाएको श्वेतचैत्यबारे खोज गरे। यसको फल हो शोधग्रन्थ 'नेपाली वास्तुविद् कलाकार अरनिको'। वास्तुविद् भनेको भवन निर्माण कलासम्बन्धी राम्रो ज्ञान भएको व्यक्ति। उनले भृकुटीबारे पनि खोज गरेर तथ्य पहिल्याए।

• प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य हुँदा तत्कालीन सोभियत सङ्घको भ्रमण।
• नेवार बन्धुहरूको विश्व सङ्गठनले लन्डनमा गरेको सम्मेलनमा अतिथि।
• अमेरिकाको वासिङ्टन डिसीमा नेवार बन्धुको कार्यक्रममा प्रमुख अतिथि।
• बङ्गलादेशमा सांस्कृतिक विविधतासम्बन्धी मन्त्रीस्तरको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी।
• भारत र चीनका मुख्य सहरमा कैयौँ पटक भ्रमण।

नेपाल आमाका कर्मठ सपुत जोशीले धेरै पुरस्कार, सम्मान र पदक पाए। उनी नेपाल र नेपालीको गौरव उच्च पार्न सधैँ अग्रसर रहे।

• वि. सं. २०६८: काठमाडौँ विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधिको उपाधि।
• वि. सं. २०७१ मङ्सिर १५: त्रिमूर्ति निकेतनबाट 'शताब्दी पुरुष' को उपाधि।
• वि. सं. २०७४ वैशाख २१: नेपाल सरकारबाट 'वाङ्मय शताब्दी पुरुष' को उपाधि।
• उनको नाममा 'सत्यमोहन जोशी शताब्दी महोत्सव' मनाइयो।
• 'गोरखा दक्षिण बाहु', 'मदन पुरस्कार', 'पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कार', 'भानुभक्त पुरस्कार' लगायत दर्जनौँ पुरस्कार।
• झन्डै दुई सय सङ्घसंस्थाबाट सम्मान र अभिनन्दन।
• वि. सं. २०७६: नेपाल राष्ट्र बैङ्कले उनको नाम र मुहार अङ्कित एक सय रुपियाँको सिक्का निकाल्यो।

जीवनी पढ्दा मिति र घटना जोडेर सम्झनु सजिलो हुन्छ। जोशीको जीवनका मुख्य घटना समयक्रममा यस्तो छ:

जोशीको योगदानलाई चार क्षेत्रमा बाँडेर बुझ्न सकिन्छ। साहित्यिक क्षेत्रमा कविता, नाटक, लोकसाहित्य र अनुवाद। सांस्कृतिक क्षेत्रमा गाईजात्रा महोत्सव, लोकसंस्कृति र प्राचीन मुद्राको खोज। भाषिक क्षेत्रमा नेपाली र नेपाल भाषाको उन्नति, मातृभाषाको अनुसन्धान र चीनमा नेपालीको प्रचार। प्रशासनिक क्षेत्रमा विभिन्न सरकारी पद र प्रज्ञा प्रतिष्ठानको नेतृत्व।

उनी व्यक्तिगत जीवनभन्दा राष्ट्र र राष्ट्रियताका लागि समर्पित कर्मशील व्यक्ति थिए। उनको अथक प्रयास र कामप्रतिको लगावबाट हामी यो सन्देश पाउँछौँ: हामी सबै निष्ठावान् भएर देशसेवामा लाग्यौँ भने देशको काँचुली सजिलै फेर्न सकिन्छ। निष्ठावान् भनेको निष्ठा भएको, श्रद्धा राख्ने। नेपाली र नेपाल भाषा दुवैमा दर्जनौँ कृति लेख्नु सानो कुरा होइन। बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक नेपाललाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने उनको कामप्रति पूरै राष्ट्र गौरव गर्छ।

जोशीको जीवनी जुन क्रममा अघि बढ्छ, कुनै पनि जीवनी लेख्दा त्यही ढाँचा अपनाउन सकिन्छ। पहिले व्यक्तिका बारेमा तथ्य जम्मा गर्नुपर्छ, त्यसपछि यी चरणमा लेख्नुपर्छ:

• चरण १: व्यक्तिको छोटो परिचय र उसलाई किन सम्झिन्छौँ भन्ने कुरा।
• चरण २: जन्ममिति, जन्मस्थान र आमाबुबाको नाम।
• चरण ३: बाल्यकाल र शिक्षादीक्षा।
• चरण ४: काम, सेवा र जागिर।
• चरण ५: मुख्य कृति र योगदान।
• चरण ६: पाएका पुरस्कार र सम्मान।
• चरण ७: मृत्यु भइसकेको भए मिति र ठाउँ, अनि उसको जीवनबाट पाइने सन्देश।