स्वाद

जीवनमा घटेको कुनै घटना पात्रहरूका कुराकानी र कामबाट सुरुदेखि अन्त्यसम्म सुनाइन्छ भने त्यसलाई कथा भनिन्छ। कथामा थोरै पात्र हुन्छन्, एउटा मुख्य घटना हुन्छ र पढिसकेपछि पाठकले मनमा राख्ने एउटा सन्देश हुन्छ। 'स्वाद' पनि यस्तै एउटा कथा हो। यसका कथाकार ध्रुवचन्द्र गौतम हुन्। उनी नेपाली साहित्यका चर्चित कथाकार र उपन्यासकार हुन्।

'स्वाद' कथा सहरको डेरामा बस्ने एउटा सानो परिवारको हो। परिवारमा लोग्ने, स्वास्नी र चार वर्ष पुगेर पाँच लागेको छोरो छन्। कथाकारले पात्रहरूको नाम राखेका छैनन्। उनीहरूलाई 'लोग्ने', 'स्वास्नी', 'ऊ' र 'छोरो' भनेर मात्र चिनाएका छन्। नाम नहुँदा यो परिवार कुनै एउटा घरको मात्र नभएर त्यस्तै अवस्थामा बाँचिरहेका हजारौँ परिवारको प्रतिनिधि बन्छ।

कथा साबुनबाट सुरु हुन्छ। घरमा साबुन सकिएको धेरै दिन भएको छ। लोग्नेको जिउ मैलो भएको छ र कपालमा चाया परेको छ। स्वास्नी साबुन नभए पनि नुहाउँछे, तर लोग्ने साबुन नभई नुहाउँदैन। स्वास्नी जिस्काउँदै भन्छे, “देशमा यतिका गरिब बस्छन्। कसैलाई साबुन जुर्दैन, तपाईंलाई मात्रै स्वाङ।”

लोग्नेको जवाफ कथाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वाक्यमध्ये एक हो: “आफूले भोग्नै पर्‍यो भन्दैमा गरिबीलाई सुम्सुम्याउने त ? म घृणा गर्छु । प्रत्येक गरिबले आफ्नो गरिबीसित घृणा गर्नैपर्छ ।” यो भनाइ ठुलो सुनिन्छ, तर यसको पछाडि साबुन किन्ने पैसा नभएको लाज पनि लुकेको छ। त्यसैले उसले देशको गरिबीबारे भाषण दिएर नुहाउने कुरा टार्छ र आज पनि ननुहाई अड्डा जान्छ।

लोग्ने अड्डामा साधारण कारिन्दा हो। जुन दिन बहाली भयो, त्यही दिनदेखि ऊ सोही पदमा छ। उसको बढुवा भएको छैन। कथाकार व्यङ्ग्य गर्दै भन्छन्, उसको भाग्य यति थियो कि एउटा पद उसले आजीवन पायो। अर्थात् जिन्दगीभर एउटै सानो पदमा रहनु पनि भाग्य मान्नुपर्ने अवस्था छ, किनकि धेरै मानिस कामै नपाएर बेरोजगार भइरहेका छन्।

आज तलब आउने दिन हो। लोग्नेले बिस गतेदेखि नै यो दिनलाई व्यग्रतासाथ पर्खिएको थियो, किनकि तलबको दिन ढिलो आउँछ र पैसा चाँडै सकिन्छ। यो एउटा दिन चाहिँ उसलाई नोकरी पाएकामा गर्व हुन्छ। बिहान “कसम ! भोलि नुहाउँछु ल” भनेर ऊ टोपी मिलाउँदै अड्डा जान्छ। स्वास्नी हाँस्छे, किनकि उसलाई पनि आज तलबको दिन हो भन्ने थाहा छ। ऊ “साबुनैसाबुन किनेर ल्याउनु क्या एक भारी” भन्दै घरखर्चको हिसाब गर्न कोठाभित्र पस्छे।

स्वास्नी धेरै पढेकी छैन, तैपनि घर चलाउनमा पक्की छ। आम्दानी नै खोटो भएपछि घर यसभन्दा राम्रो चल्न सक्दैन, त्यसैले दोष उसको होइन। साँढे पाँच बजेतिर लोग्ने खुसी हुँदै आउँछ र भन्छ, हिसाब गरेभन्दा साढे सात रुपियाँ बढी आएछ। स्वास्नी खुसी भएर सिँगारपटार गर्न थाल्छे। तलबबाट अपर्झट आइपर्ने घटना र आवश्यकताका लागि केही रकम छुट्याइन्छ, चामलका लागि चाहिने पैसा पनि छुट्याइन्छ, अनि बाँकी पैसाले महिनाभरिको सामान किन्न तीनै जना छोरोसहित झोला बोकेर निस्कन्छन्।

लोग्नेले सारा तलब स्वास्नीलाई बुझाएको छ। पसलमा सबैभन्दा पहिले साबुन किनिन्छ, त्यसपछि तेल र मसला। स्वास्नीले महिनावारी खर्चको लिस्ट बनाएकी छ। उसले लिस्टमा पनि काटछाँट गर्न थालेपछि लोग्ने बम्कन्छ, “यस्तै हो बजेट ? याँ आएर थप्दै जाने ?” स्वास्नी पनि सेखी झिक्छे र त्यसपछि लिस्टमा लेखिएका सामान मात्र किनिन्छ। अन्त्यमा उसले लिस्टमा नभएको चुरा पनि सम्झिन्छे, तर “भैगो भोलि लाउँला” भन्छे।

तरकारी बजार मानिसले भरिभराउ छ। धेरैजना किन्नुभन्दा बढी मोलतोल गरेर आनन्द लिन्छन्। एक रुपियाँ किलोको सामानलाई पनि सुकीमा दिन्छौ भन्दै हिँड्छन्। कथाकार भन्छन्, हरेक ग्राहक आँसु मात्र झार्न बाँकी राखेर महँगीको चीत्कार गरिरहेको थियो। यस्तो कोलाहलबिच छोरो रमाउँछ, किनकि ऊ बजार कमै आउन पाउँछ। उसलाई भोक लाग्छ र घर पुगेपछि मिठाई दिने भनेर फकाइन्छ, जबकि घरमा मिठाई छैन। काउली, आलु र साग किनिन्छ। लोग्ने सागपातमा धेरै भिटामिन हुन्छ भनेर स्वास्थ्यको कुरा गर्छ, तर वास्तवमा साग सस्तो भएकाले किनिएको हो।

छरछिमेकमा उनीहरूले छोरो पूर्वजन्मको वैष्णव रहेछ, मासु खानै मन गर्दैन भनेर प्रचार गरेका छन्। तर यो कुरा साँचो होइन। मासु पाएको दिन छोरालाई भात बढी रुच्छ। मासु किन्ने पैसा नहुँदा परिवारले आफ्नो अभाव लुकाउन यस्तो बहाना बनाएको हो। यसले गरिबीसँगै इज्जत जोगाउने चिन्ता पनि देखाउँछ।

खसी काटेको हेर्न जाँदै गर्दा उनीहरू माछा बजार पुग्छन्। स्वास्नीले रहु माछा नखाएको धेरै भएको छ। लोग्ने काँडाको बहाना बनाउँछ, तर साँचो कारण महँगो हुनु हो। एउटा टोकरीमा एउटै ठुलो रहु माछा बाँकी छ। माछा बेच्नेले माछा डेढ किलो तौलन्छ र बाह्र रुपियाँ किलोको माछा दश रुपियाँ किलोमा दिने भन्छ। पन्ध्र रुपियाँ माग्छ। लोग्ने अझै कम गर भन्छ। माछावालाले आफ्नो पनि किनेर ल्याएर बेच्नुपर्ने, दुईचार पैसा कमाएर पेट पाल्नुपर्ने दुःख सुनाउँछ। अन्त्यमा घर जान हतार भएकाले सात रुपियाँ किलोमा, डेढ किलोको दश रुपियाँ पचास पैसा दिन तयार हुन्छ।

लोग्नेले खल्ती छाम्छ। खल्तीबाट पाँच रुपियाँ र एउटा मोहर मात्र निस्कन्छ, तर माछाका लागि दश रुपियाँ पचास पैसा चाहिन्छ। यति सस्तो माछा छोड्न मन छैन। ऊ अघि गोलभेँडा मोल्दै गरेका श्याम दाइसँग पाँच रुपियाँ माग्न खोज्छ, तर उनी भेटिँदैनन्। त्यसपछि आफ्नो पोजिसनको वास्ता नगरी टोलको बगरे कान्छासँग माग्छ। कान्छाले अर्काको खसी ज्यालादारीमा काटेर पाएको सबै पैसा उसैलाई बुझाइसकेको बताउँछ।

लोग्नेलाई लाग्छ, हामीजस्ताले माग्दा पनि उल्टै उनीहरू गौरव पो मान्नुपर्ने। यसमा आफूलाई ठुलो ठान्ने झुटो घमण्ड देखिन्छ। पैसा नपाएपछि उसको अनुहार खस्किन्छ। स्वास्नी नजिकै बस्ने साथी शोभासँग माग्न जान्छे। लोग्ने अनकनाउँदै निर्देशन दिन्छ, “माछालाई भनेर नमाग्नु नि । औषधी किन्न पुगेन भन न ।” यसबाट माछा खान पैँचो मागेको कुरा अरूले थाहा पाउँछन् भन्ने लाज देखिन्छ। केही बेरपछि स्वास्नी पाँच रुपियाँको नोट देखाउँदै फर्कन्छे र लोग्ने पनि साँच्चै प्रसन्न हुन्छ।

माछा हातमा झुन्ड्याएर परिवार घर फर्कन्छ। बाटोभरि छोरो बुबाको हातको माछा छाम्छ, छाड्छ र खुसी हुन्छ। डेरा पुगेर उत्साहसाथ माछा पकाइन्छ र सबै तृप्त भएर माछाभात खान्छन्। राति एघार बजिसक्दा पनि आनन्द बाँकी छ। कुनै समारोह र भोजको वास्तविक आनन्द उनीहरूले धेरै वर्षपछि पाएका छन्। त्यसमाथि सस्तो माछा पाएको खुसी पनि छ, जसको बयान भोलि छरछिमेकमा गर्वसाथ गर्न सकिन्छ।

सुत्नुअघि दुवै जना मान्छन्, “माछाको स्वाद ज्यादै मिठो थियो, अविस्मरणीय ।” स्वास्नी भन्छे, “यो स्वाद अब एक महिनासम्म मुखैमा झुन्डिरहन्छ ।” लोग्ने भन्छ, अब अर्को महिनासम्म माछा मासु केही नखाए पनि हुन्छ, बरु शोभाको पाँच रुपियाँ भोलि नै तिरिदिनू। स्वास्नीले कसरी तिर्ने भनेर सोध्दा लोग्ने निदाउँदा निदाउँदै भन्छ, “कि ओखतीलाई छुट्याएको खर्चबाट तिरिदेऊ कि कोही अरूसित पैँचो मागेर, तर यो पैसा चाहिँ अब अर्को तलब नआई तिरिन्न ।”

कथा यहीँ सकिन्छ। एक छाक माछाको खुसी पाएको परिवार तुरुन्तै अर्को ऋणको चिन्तामा पुग्छ। पैँचो तिर्न फेरि अर्को पैँचो लिनुपर्ने वा औषधीको पैसा चलाउनुपर्ने अवस्था नै यस कथाको सबैभन्दा पीडादायी सत्य हो।

कथामा प्रमुख पात्र लोग्ने र स्वास्नी हुन्। छोरो सहायक पात्र हो। माछा बेच्ने, कान्छा, श्याम दाइ र शोभा थोरै बेरका लागि मात्र आउँछन्। संवादमा बोल्ने पात्र लोग्ने, स्वास्नी, माछा बेच्ने र कान्छा गरी चार जना छन्।

कुनै पनि कथाको संरचना बुझ्न चारवटा कुरा हेरिन्छ: कथा कहाँबाट सुरु हुन्छ, संवादमा को को छन्, कथा कहाँ टुङ्गिन्छ र घटना कहाँ घट्छ। 'स्वाद' कथामा यी चारै कुरा यस्ता छन्:

• प्रारम्भ: साबुन सकिएर नुहाउन नपाएको, जिउ मैलो भएको र कपालमा चाया परेको सन्दर्भबाट कथा सुरु हुन्छ।
• संवाद: लोग्ने, स्वास्नी, माछा बेच्ने र कान्छा गरी चार जना पात्र संवादमा बोल्छन्।
• अन्त्य: माछाभात खाएर सुत्नुअघि लोग्नेले शोभाको पैँचो ओखतीको खर्चबाट वा अरूसँग पैँचो मागेर तिर्नू भन्ने घटनाबाट कथा टुङ्गिन्छ।
• परिवेश: सहरको डेरा, लोग्ने काम गर्ने अड्डा, पसल, भीडभाड भएको तरकारी बजार र माछा बजार।

कथाकारले कथामा कुन साल भनेका छैनन्, तर कथाका मूल्यबाट समयको अनुमान गर्न सकिन्छ। महिनाभरिको थप कमाइ साढे सात रुपियाँ हुँदा परिवार खुसी हुन्छ। माछा सात रुपियाँ किलोमा पाइन्छ। बजारमा एक रुपियाँ किलोको तरकारी पनि महँगो भनिन्छ। पाँच रुपियाँको पैँचो पाउन पनि गाह्रो हुन्छ। आजका दिनमा यति रकमले एक किलो तरकारी पनि आउँदैन। त्यसैले यो कथा आजभन्दा करिब पचास साठी वर्षअघिको समाजको हो भनेर अनुमान गर्न सकिन्छ।

'स्वाद' सामाजिक यथार्थमा आधारित कथा हो। यसले थोरै तलबमा बाँच्ने निम्न मध्यम वर्गीय जागिरे परिवारको दैनिक जीवन देखाउँछ। साबुन किन्न तलबको दिन कुर्नुपर्छ। मासु किन्न नसक्दा छोरो वैष्णव भएको बहाना बनाइन्छ। साग भिटामिनका लागि होइन, सस्तो भएकाले किनिन्छ। एक छाक माछा खान पैँचो माग्नुपर्छ र त्यो पैँचो तिर्न फेरि औषधीको पैसा चलाउनुपर्छ।

कथाले नेपाली समाजका यी सामाजिक र सांस्कृतिक कुरा पनि देखाउँछ: महँगी र मोलतोल गर्ने बानी, छरछिमेकमा इज्जत जोगाउन गरिने बहाना, पैँचो लिने दिने चलन, खसी काटेर मासु बेच्ने चलन, घरखर्च सम्हाल्ने गृहिणीको भूमिका र बालबालिकाका साना इच्छा।

'स्वाद' शीर्षकका दुई अर्थ छन्। पहिलो अर्थ माछाको स्वाद हो। धेरै वर्षपछि खाएको माछा यति मिठो लाग्छ कि त्यो स्वाद एक महिनासम्म मुखैमा झुन्डिरहने बताइन्छ। दोस्रो अर्थ गरिब परिवारले भोगेको जीवनको स्वाद हो, जसमा खुसी क्षणभरको छ तर ऋण र चिन्ता लामो छ। कथाका सबै घटना यही एक छाक माछाको स्वादतिर अगाडि बढ्छन्। त्यसैले शीर्षक सार्थक छ।

व्याख्या गर्दा पहिले अंश कुन पाठको हो र कसले कुन प्रसङ्गमा भनेको हो भन्ने लेखिन्छ। त्यसपछि त्यसको अर्थ खोलिन्छ र अन्त्यमा त्यसभित्र लुकेको गहिरो भाव देखाइन्छ। उदाहरणका लागि यो अंश हेरौँ:

यो अंश ध्रुवचन्द्र गौतमको 'स्वाद' कथाबाट लिइएको हो। साबुन नभई नुहाउँदिनँ भन्ने लोग्नेलाई स्वास्नीले देशमा धेरै गरिब छन् भनेर जिस्काउँदा लोग्नेले यो कुरा भन्छ। उसको भनाइ के हो भने गरिबी आफूमाथि आइपरेको छ भन्दैमा त्यसलाई माया गरेर, सहेर बस्नु हुँदैन। गरिबले आफ्नो गरिबीलाई घृणा गर्नुपर्छ, अनि मात्र त्यसबाट निस्कने चाहना जाग्छ। यसरी हेर्दा यो कुरा सही र प्रेरक छ। तर कथाको प्रसङ्गमा यो भनाइमा व्यङ्ग्य पनि छ, किनकि लोग्नेले यस्तो ठुलो कुरा साबुन किन्ने पैसा नभएको कुरा लुकाउन र नुहाउने कुरा टार्न गरेको हो। गरिबीलाई घृणा गर्ने भनेर पनि ऊ त्यसैमा फसेको छ। यसैले यो अंशले गरिबीप्रतिको आक्रोश र गरिब मानिसको लाचारी दुवै देखाउँछ।

कहिलेकाहीँ केही बुँदा दिएर तिनका आधारमा छोटो कथा लेख्न लगाइन्छ। यसका लागि यी चरण पालना गर्नुहोस्:

• चरण 1: सबै बुँदा पढेर घटनाको क्रम र मुख्य पात्र पहिचान गर्नुहोस्।
• चरण 2: कथाका लागि सुहाउँदो शीर्षक छान्नुहोस्।
• चरण 3: पात्र, ठाउँ र समय चिनाउँदै कथा सुरु गर्नुहोस्।
• चरण 4: हरेक बुँदालाई एक दुई वाक्यमा फैलाउनुहोस् र बिचबिचमा पात्रका संवाद राख्नुहोस्।
• चरण 5: बुँदाको क्रम नबिगारी घटनालाई अन्त्यसम्म पुर्‍याउनुहोस्।
• चरण 6: कथाबाट आउने सन्देश अन्तिम एक दुई वाक्यमा स्पष्ट पार्नुहोस्।