मानव अधिकार

मानिस विवेकशील प्राणी हो । त्यसैले ऊ जे मन लाग्यो त्यही गर्दैन, कुनै नीति नियमभित्र रहेर आफ्ना हक अधिकार प्रयोग गर्छ । अधिकार प्रयोग गर्दा ऊ आफू, आफ्नो समाज वा देशप्रति गर्नुपर्ने कर्तव्यलाई पनि भुल्दैन । जीवन भोगाइका क्रममा कसैलाई अप्ठ्यारो परिस्थिति नआओस्, हरेक मानिसको रोजगारी, पेसा वा व्यवसाय सजिलो हुँदै जाओस् र कसैको अधिकार कहीँकतै नखोसियोस् भन्ने कुरामा सबैले सतर्कता अपनाउनुपर्छ । तलका चारओटा चित्रले मानिसका अधिकार र कर्तव्य दुवैलाई एकैसाथ देखाउँछन् ।

पहिलो चित्रमा एक जना किसानले गोरु नारेर खेत जोतिरहेका छन् । उनले आफ्नो मिहिनेत आफ्नै जमिनमा लगाइरहेका छन् । दोस्रो चित्रमा एउटा केटाले लौरो टेकेकी हजुरआमालाई सहारा दिइरहेको छ । यहाँ केटाको कर्तव्य र हजुरआमाको अधिकार सँगसँगै देखिन्छ । तेस्रो चित्रमा शिक्षिकाले कक्षामा पढाइरहनुभएको छ । चौथो चित्रमा सरकारी कार्यालयको काउन्टरमा एक जना युवकले आफ्नो कागजात बुझिरहेका छन् । यी चारै चित्र हेरेर मानिसका कतिपय अधिकार र कर्तव्यका विषयमा छलफल गर्न सकिन्छ ।

'मानव अधिकार' एउटा निबन्ध हो । यसमा लेखकले आफैँलाई 'म' बनाएर कुरा भनेका छन् । 'म मानव हुँ' भन्दै सुरु हुने यो रचनामा म पात्रले आफ्नो बाल्यकालदेखि नागरिकता पाएको दिन हुँदै मानव अधिकारवादी बन्ने अठोटसम्मको यात्रा सुनाउँछन् । कुरा एउटा मानिसको भए पनि त्यो हामी सबैको कुरा हो, किनभने जन्मदर्ता, शिक्षा, स्वास्थ्य, स्वतन्त्रता र मर्यादा सबै मानवका साझा अधिकार हुन् ।

म पात्र भन्छन्, मैले अनेकौँ वसन्त पार गरिसकेको छु । बाल्यकालमा उनले अभिभावकको कुशल संरक्षण पाएका थिए । हाँस्दैखेल्दै दिन बिताएका थिए र बाल्यकालीन क्षण कति चाँडै बिते भन्ने पत्तै भएन । घर, परिवार र समाजले नै उनलाई धेरै कुरा सिकाए । त्यसैले मान्यजन र अग्रजप्रति गर्नुपर्ने आदर तथा सद्भावपूर्ण व्यवहार सिक्न उनलाई कुनै गाह्रो भएन । आफ्ना अभिभावकप्रति उनको असाध्यै श्रद्धा छ । उहाँहरूको उपदेशलाई उनी ध्यान दिएर सुन्छन् र मनन पनि गर्छन् । जन्मिनासाथ जन्मदर्ता गराइदिने र पढाइ लेखाइको प्रबन्ध मिलाइदिने पनि उहाँहरू नै हुनुहुन्थ्यो । यसरी हेर्दा बालबालिकाको पहिलो अधिकार घरभित्रैबाट सुरु हुन्छ भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ ।

१६ वर्ष पुगेपछि म पात्रको नागरिकता बनेको थियो । नागरिकता पाउनु भनेको नेपालको राष्ट्रिय पहिचान धारण गर्नु हो, आफूलाई असल नागरिकका रूपमा चिनाउनु हो । नागरिकता पाएको क्षणमा उनको मनभित्र कति धेरै राष्ट्रियताको भावना उर्लिएर आएको थियो । खुसीले गद्गद हुँदै उनले नेपाली धर्तीलाई ढोगेका थिए । हरेक नागरिकले आफ्नो नागरिकता हातमा लिएपछि एक पटक प्यारो जन्मभूमिलाई प्रणाम गर्छ भनिन्छ । त्यस दिनदेखि देशप्रतिको आफ्नो कर्तव्य उनी सम्झिरहन्छन् र कहिल्यै पनि देशलाई बिर्संदैनन् ।

हिजोआज म पात्र असल नागरिकको कर्तव्य पूरा गरिरहेको अनुभव गर्छन् । उनी आफूलाई स्वयंसेवीका रूपमा रूपान्तरित गर्दै आएका छन् । सानै छँदा पनि उनले कैयौँ पटक वृद्धवृद्धा, अपाङ्गता भएका र असहायलाई सक्दो सेवा गरेका थिए । त्यति बेला त्यो सेवा दया मात्र हो भन्ने लाग्थ्यो, तर अहिले उनले राम्ररी बुझेका छन् । नागरिकता पाएपछि सरकारबाट धेरै सुविधा पाइँदो रहेछ, त्यसैले असल नागरिकका रूपमा आफ्नो कर्तव्य र दायित्व निर्वाह गर्न उनलाई कुनै अप्ठ्यारो परेको छैन । हरेक बिहानीको सूर्योदयसँगै राष्ट्रप्रति केही गरौँ भन्ने चेतना उनको मनमा जाग्छ र मध्यरातको सपनामा समेत उनी राष्ट्रहितकै भावनामा हराउँछन् ।

'संविधान मुलुकको सर्वोच्च कानुन हो' भन्ने कुरा म पात्रले राम्ररी बुझेका छन् । संविधानकै आधारमा नेपालभित्र मानव अधिकारका कुरा व्यवहारमा रहेको अनुभूति उनले गरेका छन् । मानव अधिकारका सम्बन्धमा उनलाई गुरुहरूले समेत निकै कुरा बुझाउनुभएको थियो । संविधानभित्रका धेरै विषय अहिले पनि उनलाई थाहा छैन, तर जति कुरा थाहा छ त्यो पनि थोरै होइन ।

म पात्र भन्छन्, मैले जानेको के हो भने म मानव हुँ र मैले स्वतन्त्र भएर बाँच्न पाउनुपर्छ । हरेक नागरिकलाई संविधानबमोजिम मानव अधिकार सुनिश्चित गरिएको हुन्छ । कसैको स्वतन्त्रतामाथि कसैको दबाब हुनुहुँदैन । स्वतन्त्रतासँग जोडिएका मुख्य अधिकार यी हुन् :

• स्वतन्त्र भएर हिँडडुल गर्न पाउने ।
• आफ्ना असल विचार व्यक्त गर्न पाउने ।
• आफूले चाहे जति पढ्न पाउने ।
• विरामी हुँदा स्वास्थ्योपचार पाउने ।
• सुरक्षित आवासमा बस्न पाउने ।
• आफ्नो रीतिरिवाज र पेसा व्यवसायमाथि कसैबाट हस्तक्षेप नहुने ।
• वैध सम्पत्ति जोड्न र प्रयोग गर्न पाउने ।
• आआफ्ना रीतिरिवाज र परम्पराअनुसार सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागिता जनाउन पाउने ।
• आफ्नो भाषा, संस्कृति, सभ्यता र लिपिको संरक्षण गर्न पाउने ।
• मतदाता परिचय पत्र बनाएर अमूल्य मतदान गर्न पाउने ।
• गाउँठाउँ वा राष्ट्रको समुन्नति गर्न सक्ने नेतृत्वको चयनमा सहभागिता जनाउन पाउने ।

मानव अधिकारका यस्ता धेरै विषय म पात्रका लागि स्वाभाविक रहँदै आएका छन् । तर यिनमा पनि उनले कहिल्यै नबिर्सने कुरा चाहिँ बाल अधिकारका चारओटा प्रमुख खम्बा नै हुन् ।

• सहभागिता : आफूसँग सम्बन्धित कुरामा बालबालिकाको राय र सहभागिता हुनुपर्ने ।
• विकास : शिक्षा, खेलकुद र क्षमता विकासको अवसर पाउनुपर्ने ।
• संरक्षण : हिंसा, दुर्व्यवहार र शोषणबाट जोगिन पाउनुपर्ने ।
• बाँच्न पाउने : जन्मदर्ता, खाना, स्वास्थ्य र सुरक्षित जीवन पाउनुपर्ने ।

मानव मानवबिच सधैँ समानता रहँदै आएको छ । आआफ्ना ठाउँमा सबैको उच्च मर्यादा छ । म पात्र भन्छन्, म पुरुष हुँ तर महिला, लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक मानिसको व्यवहारभन्दा मेरो व्यवहारमा कुनै फरक छैन । म तराईको हुँ तर पहाड र हिमालमा बसोबास गर्ने व्यक्ति पनि म जस्तै समान छन् । भोक र निद्रा जस्ता जैविक पक्ष पनि सबै मानवमा समान छन् । विविधताभित्रको एकता र सहिष्णुताका कारण नै नेपाली मानव विश्वमा उदाहरणीय बन्ने गरेका छन् । सम्भवतः यही नै मानव अधिकारको सही सदुपयोग पनि हो ।

नेपाल एउटा बहुभाषिक, बहुजातीय तथा बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको मुलुक हो । यस्तै देशको नागरिक हुन पाउनुमा म पात्र स्वाभिमान गर्छन् । मानव आफैँमा बालबालिका, पुरुष, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका आदि अनेक किसिमबाट चिनिन्छ । संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारका क्षेत्रमा विशेष अधिकार निर्धारण गरेको छ । मानवका आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, नागरिक र राजनीतिक अधिकार हुन्छन् । सन् १९८९ मा बाल अधिकारसम्बन्धी महासन्धि पनि जारी भएको छ । सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबाट हाम्रा अधिकार सुनिश्चित गरिन्छन् र गरिनुपर्छ ।

अधिकारका कुरा गरिरहँदा कहिलेकाहीँ जान अनजानमा आफूबाटै गल्ती पनि हुन सक्छ । त्यस बेला 'गल्ती गर्नेलाई दण्डसजाय दिनुपर्छ' भन्ने मान्यता अगि सारिन्छ । आवश्यक परे प्रहरीले पक्राउ गर्न र थुन्न पनि आउँछन् । गल्ती नै हो कि होइन भन्ने कुराको निर्क्योल न्यायालयबाट हुँदै जान्छ । त्यसैले भरसक कसैबाट गल्ती नै नहोस् भन्ने चाहना राख्नुपर्छ । तैपनि पक्राउ पर्दा मानिससँग केही अधिकार बाँकी नै रहन्छन् र तिनका बारेमा सचेत हुनु आवश्यक छ ।

• पक्राउ गर्नुको कारण खुलाइनुपर्छ ।
• पक्राउ गरेर शारीरिक तथा मानसिक यातना दिन पाइँदैन ।
• पक्राउ गरिएका व्यक्तिलाई अपमानजनक, अमानवीय र निर्मम व्यवहार गर्न पाइँदैन ।
• न्यायालयले दोषी नठहऱ्याएसम्म कसैलाई दोषी भन्न पाइँदैन ।

नागरिकता पाएसँगै ठुलो भएपछि म पात्रलाई स्वतन्त्र भएर लेख्ने इच्छा भयो । सधैँजसो पत्रपत्रिकामा लेखिरहन सक्ने लेखकका रूपमा चिनाउने धोको उनको थियो । देशभित्रका तमाम मानवीय समस्या पहिचान गर्दै तिनमा कलम चलाउने चाहना थियो । आवश्यकताअनुसार पर्चा पम्प्लेट छापेर तथा सामाजिक सञ्जालमा लेखरचना सेयर गरेर चेतना फैलाउने रहर पनि थियो । त्यसैले अब उनी सच्चा मानव अधिकारका पक्षमा लागिरहने मानव अधिकारवादी बन्ने अठोटमा छन् । अधिकार नपाउनेलाई नेपालको राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगमार्फत भए पनि पहल गर्ने पक्षमा उनी उभिएका छन् । तर पहल गरिरहँदा कसैको चरित्रहत्या गर्नुहुँदैन र सबैको गोपनीयता कायम राख्नुपर्छ भन्ने कुरा उनले बुझिसकेका छन् ।

यो निबन्धले भन्न खोजेको कुरा सरल छ । मानव भएर जन्मेपछि हरेकले जीवन, स्वतन्त्रता, समानता र मर्यादा पाउनुपर्छ । ती अधिकार संविधान, ऐन र अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धिले सुनिश्चित गरेका छन् । तर अधिकार माग्ने मानिसले कर्तव्य पनि निभाउनुपर्छ । बालबालिकाका सन्दर्भमा खबरदारी गर्नु, असल नेतृत्वको छनोट गर्नु र आफ्नो कर्तव्य पालना गर्नु हरेक नागरिकको काम हो ।