सम्पादकलाई चिठी

बिहान घरमा आइपुग्ने समाचारपत्र पल्टाउनासाथ हिजो देशभित्र र देशबाहिर के भयो भन्ने थाहा हुन्छ । त्यसैले समाचारपत्रलाई सञ्चारको माध्यम भनिएको हो । यसमा आमजनताको सरोकार र चासो राख्ने विषयवस्तुले स्थान पाउँछन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, मनोरञ्जन तथा यातायातलगायत विकासका पूर्वाधारसँग सम्बन्धित विषयवस्तु पनि यसैमा पढ्न पाइन्छ । यी कुरा छापिएपछि सर्वसाधारण जनता सुसूचित हुन पाउँछन् र आफ्नो ठाउँमा के भइरहेको छ भन्ने बुझ्छन् । यही कारणले समाचारपत्रलाई विकास र परिवर्तनको संवाहक मान्ने गरिन्छ ।

समाचारपत्रमा समाचार मात्र हुँदैन । हरेक अङ्कमा सम्पादकीय पनि छापिन्छ । सम्पादकीयले त्यस बेला समाजमा उठेको विषयमा पत्रिकाको आफ्नै धारणा राख्छ । पाठकहरूका लागि पनि ठाउँ छुट्याइएको हुन्छ । कुनै समसामयिक विषयमा आफ्नो कुरा सबैसामु राख्नु छ भने विद्यार्थीले पनि सम्पादकलाई चिठी लेख्न सक्छन् । त्यो चिठी छापिएपछि एक जनाको कुरा हजारौँ पाठकसम्म पुग्छ, र सम्बन्धित निकायको ध्यान पनि त्यसतर्फ जान्छ ।

सिन्धुपाल्चोकको जुरेका मनोज नगरकोटीले गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिकका सम्पादकलाई एउटा चिठी लेखे । उनले उठाएको विषय थियो, प्राकृतिक विपत्तिप्रति सतर्कता । चिठी यस्तो छ ।

मिति : २०८०/०१/२०

श्री सम्पादकज्यू, गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक, धर्मपथ, काठमाडौं ।

प्राकृतिक विपत्तिप्रति सतर्कता अपनाउने सम्बन्धमा ।

महोदय,

प्रकृतिमा समय समयमा उतारचढाव आइरहन्छ । कहिले आवश्यकताभन्दा बढी पानी परेर बाढीपहिरो आउँछ । बस्तीहरू डुबेर जलमग्न हुन्छन् । कहिले असार, साउन महिनामा पनि असाध्यै कम पानी परेर रोपाइँ नै गर्न नसकिने स्थिति आउँछ । कहिले भुइँचालाले धनजनको ठुलो क्षति हुन्छ । कहिले बाढीपहिरो, आँधीबेहेरी, अतिवृष्टि, अल्पवृष्टि, अनावृष्टि, खण्डवृष्टि जस्ता प्राकृतिक विपत्तिले मानव जीवनलाई सङ्कटमा पार्छन् । प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन ।

नेपालमा यस्तै खालका कतिपय प्राकृतिक विपत्ति आउने गरेका छन् । वि.सं. २०७२ को भुइँचालो र वि.सं. २०७८ को मेलम्चीको बाढी यसका उदाहरण हुन् । मुस्ताङको कोवाङमा आएको हिमपहिरो पनि प्राकृतिक विपत्तिकै उदाहरण हो । विकट भौगोलिक अवस्था, अव्यवस्थित बसोबास, वनजङ्गलको विनाश, नदीदोहन, नदीनाला क्षेत्रको अतिक्रमण, योजनाबद्ध विकासको अभावका कारण प्राकृतिक विपत्ति हुने गरेका छन् ।

यस्ता प्राकृतिक विपत्ति मानिसले टारेर टार्न सक्दैन तर पूर्व सतर्कता अपनाएर धनजनको क्षति हुनबाट जोगाउन सकिन्छ । प्राकृतिक विपत्तिबाट बच्नका लागि व्यवस्थित बस्ती विकास गर्ने, नदीनाला र वनजङ्गल अतिक्रमण नगर्ने तथा वातावरणको रक्षा गर्ने कार्य गर्नुपर्छ । त्यसैले प्राकृतिक विपत्तिप्रति जनचेतना फैलाउने कार्य गरियोस् र पूर्वसतर्कता अपनाइयोस् भन्ने ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु ।

मनोज नगरकोटी जुरे, सिन्धुपाल्चोक

यो चिठी जथाभावी लेखिएको छैन । यसका हरेक भागको आफ्नै ठाउँ र आफ्नै काम छ । माथिको चिठीलाई भाग भाग गरेर हेर्दा सम्पादकलाई चिठी लेख्ने ढाँचा आफैँ स्पष्ट हुन्छ ।

चिठीको सुरुमै लेखकले प्रकृतिको स्वभाव देखाएका छन् । प्रकृतिमा समय समयमा उतारचढाव आइरहन्छ । कहिले चाहिनेभन्दा धेरै पानी पर्छ अनि बाढीपहिरो आउँछ र बस्तीहरू डुबेर जलमग्न हुन्छन् । कहिले रोपाइँ गर्ने असार र साउन महिनामै पानी नपरेर खेतबारी सुक्खा रहन्छन् । कहिले भुइँचालो गएर धनजनको ठुलो क्षति हुन्छ । यी सबै घटनाको एउटै साझा कुरा छ, प्राकृतिक विपत्ति पूर्वसूचना दिएर आउँदैन । त्यही भएर विपत्ति आएपछि गर्ने काम भन्दा आउनुअघि गर्ने तयारी धेरै गुणा महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

चिठीमा नाम लिइएका प्राकृतिक विपत्ति यी हुन् ।

• बाढीपहिरो, जसले बस्ती डुबाउँछ र पाखो भत्काउँछ ।
• आँधीबेहेरी, जसले घर र बालीनाली नष्ट गर्छ ।
• अतिवृष्टि, अर्थात् चाहिनेभन्दा धेरै पानी पर्नु ।
• अल्पवृष्टि, अर्थात् असाध्यै थोरै पानी पर्नु ।
• अनावृष्टि, अर्थात् पानी नै नपर्नु ।
• खण्डवृष्टि, अर्थात् कुनै कुनै ठाउँमा मात्र पानी पर्नु ।
• भुइँचालो, जसले धनजनको ठुलो क्षति गर्छ ।

नेपालमा यस्ता विपत्ति नयाँ होइनन् । वि.सं. २०७२ को भुइँचालो र वि.सं. २०७८ को मेलम्चीको बाढी हामीले भोगेका ठुला उदाहरण हुन् । मुस्ताङको कोवाङमा आएको हिमपहिरो पनि प्राकृतिक विपत्तिकै उदाहरण हो । यी घटनाका पछाडि प्रकृतिको मात्र हात छैन, मानिसका काम पनि जोडिएका छन् । चिठीले देखाएका कारण यी हुन् ।

• विकट भौगोलिक अवस्था ।
• अव्यवस्थित बसोबास ।
• वनजङ्गलको विनाश ।
• नदीदोहन ।
• नदीनाला क्षेत्रको अतिक्रमण ।
• योजनाबद्ध विकासको अभाव ।

यी कारण एक अर्कासँग गाँसिएका छन् । वनजङ्गल मासिएपछि पहाडको माटो बाँध्ने जरा हराउँछ र थोरै पानीमै पहिरो जान्छ । नदी किनारमा घर बनाएपछि सामान्य बाढीले पनि बस्ती डुबाउँछ । योजना नबनाई बाटो खन्दा पाखा कमजोर हुन्छन् । यसरी हेर्दा धेरै विपत्तिको जरो मानिसकै लापरबाहीमा भेटिन्छ ।

भुइँचालो जान नदिने वा वर्षा रोक्ने शक्ति कसैसँग छैन । यस्ता प्राकृतिक विपत्ति मानिसले टारेर टार्न सक्दैन । तर पूर्व सतर्कता अपनाएर धनजनको क्षति हुनबाट जोगाउन भने सकिन्छ । चिठीले सुझाएका उपाय व्यावहारिक छन् ।

• व्यवस्थित बस्ती विकास गर्ने ।
• नदीनाला र वनजङ्गल अतिक्रमण नगर्ने ।
• वातावरणको रक्षा गर्ने कार्य गर्ने ।
• प्राकृतिक विपत्तिप्रति जनचेतना फैलाउने ।

चिठीमा 'गर्नुपर्छ', 'गरियोस्', 'अपनाइयोस्' जस्ता क्रियापद आएका छन् । यी सबै एउटै रूपका छैनन् किनभने तिनले बोक्ने भाव फरक छ । क्रियापदले वाक्यमा कस्तो भाव दिन्छ भन्नेअनुसार यसका पाँच अर्थ छुट्याइन्छन् ।

सामान्यार्थले काम भइरहेको वा भइसकेको कुरा सोझै बताउँछ । आज्ञार्थले अह्राउँछ वा आदेश दिन्छ, त्यसैले त्यसमा 'बस्', 'जाऊ', 'गर' जस्ता रूप आउँछन् । इच्छार्थले बोल्नेको चाहना देखाउँछ र 'पढूँ', 'जाऔँ', 'फर्किउन्' जस्ता रूप लिन्छ ।

सम्भावनार्थ र सङ्केतार्थ छुट्याउन सजिलो उपाय छ । वाक्यमा सर्त छ कि छैन हेर्नुहोस् । 'पानी परे बाली सप्रन्छ' भन्नेमा पानी पर्नु सर्त हो, त्यसैले यो सङ्केतार्थ भयो । 'भोलि पानी पर्ला' मा कुनै सर्त छैन, केवल अनुमान छ, त्यसैले यो सम्भावनार्थ हो ।

लेख्दा हतार गर्दा दुई पद जोडिन पुग्छन् र अर्थ अस्पष्ट हुन्छ । तल बायाँपट्टि जोडिएको गलत रूप छ र दायाँपट्टि पदवियोग गरिएको ठिक रूप ।

• घुम्नगइन् लेखिएको ठाउँमा 'घुम्न गइन्' हुनुपर्छ । जस्तै, सफलता साथीहरूसँग घुम्न गइन् ।
• अहिलेकति लेखिएको ठाउँमा 'अहिले कति' हुनुपर्छ । जस्तै, अहिले कति बज्यो होला ?
• रुनुन लेखिएको ठाउँमा 'रुनु न' हुनुपर्छ । जस्तै, तिमीलाई रुनु न हाँस्नु भएको छ ।
• रामकलाकालागि लेखिएको ठाउँमा 'रामकलाका लागि' हुनुपर्छ । जस्तै, यो किताब रामकलाका लागि हो ।
• जोजो र राम्रारा्म्रा जोडिएका ठाउँमा 'जो जो' र 'राम्रा राम्रा' हुनुपर्छ । जस्तै, यहाँ जो जो आए पनि राम्रा राम्रा काम गर्नुपर्छ ।

सूचना सधैँ कुनै व्यक्ति, समाज वा घटनासँग सम्बन्धित हुन्छ । त्यो सूचना धेरै मानिससम्म पुऱ्याउन प्रयोग गरिने साधनलाई सञ्चार माध्यम भनिन्छ । समाचारपत्र, रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेट आजका मुख्य सञ्चार माध्यम हुन् । अहिले ठुल्ठुला सभासम्मेलन तथा गोष्ठीका लागि पनि आधुनिक प्रविधिको उपयोग गर्न सकिन्छ । प्रविधिले गर्दा जतिसुकै टाढा भए पनि नजिकै भएसरह कुरा गर्न सकिने भएकाले सञ्चार प्रविधिलाई वैज्ञानिक वरदान मानिन्छ ।