एकजोर जुत्ता

हरेक मानिसमा आफ्नै किसिमको मनोविज्ञान हुन्छ । एउटै घरमा बस्ने मानिसहरूको सोचाइ पनि एउटै हुँदैन । बालबालिका, युवा, प्रौढ र वृद्धवृद्धाले एउटै कुरालाई एउटै दृष्टिले हेर्दैनन् । कसैलाई कुनै कुराको ठुलो चाहना हुन्छ, त्यही कुराप्रति अर्कोलाई कुनै चासो नहुन सक्छ । मानिसको मन जुन समाजमा हुर्किन्छ, त्यही समाजले उसको सोचाइलाई आकार दिन्छ ।

चाहना हुनु र चाहना पूरा हुनु फरक कुरा हुन् । कहिलेकाहीँ मन परेको कुरा तत्कालको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थाले पूरा गर्न दिँदैन । गरिब परिवारमा एउटा सदस्यले पाएको सानो उपहारले पनि अरू सदस्यको मनमा असर पार्न सक्छ । सामाजिक र पारिवारिक परिवेशले व्यक्तिको मनमा कस्तो प्रभाव पार्दो रहेछ भन्ने कुरा 'एकजोर जुत्ता' कथाले देखाउँछ ।

'एकजोर जुत्ता' महेशविक्रम शाहद्वारा लेखिएको कथा हो । यो कथा 'म' पात्रको मुखबाट भनिएको छ, अर्थात् कथा भन्ने मान्छे आफैँ कथाभित्रको एउटा पात्र हो । यही शैलीले गर्दा पाठकले घटनालाई टाढाबाट होइन, घटनाभित्रैबाट देखेजस्तो अनुभव गर्छन् । कथाको केन्द्रमा एकजोर सानो जुत्ता छ, तर त्यही जुत्ताले एउटा परिवारको मनोविज्ञान उदाङ्गो पारिदिन्छ ।

कथाको परिवेश गाउँको एउटा साधारण बस्ती हो । हर्कबहादुरका सँगै जोडिएका दुइटा कच्ची घर छन् । पुरानो घरमा उनीहरू आफैँ बस्छन् र नयाँ घरमा 'म' पात्र भाडामा बसेका छन् । नजिकैको सदरमुकाममा दैनिक आवश्यक पर्ने सबै सामान पाइन्छ, तर भाउ अत्यन्त चर्को छ । घटना दसैँको मुखमा घट्छ, जुन बेला सफासुग्घर गर्ने, कमेरोले घर पोत्ने र नयाँ लुगा लगाउने चलन हुन्छ । यही चाडपर्वको रहरले नै कथालाई अघि बढाउँछ ।

कथामा देखा पर्ने पात्रहरू यिनै हुन् ।

• म पात्र : भाडामा बस्ने कर्मचारी, जसलाई गाउँलेहरू हाकिमसाब भन्छन् ।
• गुलाफी : हर्कबहादुरकी जेठी छोरी, जसले म पात्रको घरधन्दा गर्छिन् ।
• हर्कबहादुर : गुलाफीका बा, घरबेटी ।
• हर्कबहादुरकी पत्नी : गुलाफीकी आमा ।
• गङ्गा र उमा : गुलाफीका बहिनी ।
• गोविन्द : गुलाफीका भाइ ।

हर्कबहादुरको परिवारमा छ जना सदस्य छन् । तिनमा म पात्र थपिँदा कथामा जम्मा सात जना पात्र देखा पर्छन् । गौरी मिसको नाम कुराकानीमा आए पनि उनी कथामा प्रत्यक्ष रूपमा आउँदिनन् ।

कथा भान्साकोठाको सामान्य दृश्यबाट सुरु हुन्छ । गुलाफी भाँडा माझिरहेकी छिन्, भाँडाको ठुङठुङ आवाज र पानी पोखिएको ध्वनि म पात्रको कानमा परिरहेको छ । गुलाफी आफ्नो काममा इमानदार, व्यवहारमा शिष्ट र सभ्य छिन् । उनी र उनका भाइबहिनी विद्यालय पनि जान्छन् ।

म पात्र भोलि सदरमुकाम जाँदै छन् भन्ने थाहा पाएपछि गुलाफीको स्वरमा दसैँको रहर पोखिन्छ । दसैँ मुखैमा छ, घरआँगन सफा गर्नु छ, कमेरोले घर पोत्नु छ । त्यसैबिच उनी सङ्कोच मान्दै भन्छिन्, "अनि बजारबाट मलाई एकजोर जुत्ता ल्याइदिनुहोस् है हजुर ! दसैँमा लाउने जुत्तै छैन ।" कस्तो जुत्ता मन पर्छ भनी सोध्दा उनको जवाफ आउँछ, "कालो जुत्ता । त्यही के गौरी मिसले लगाएको जस्तो !"

जुत्ताको नम्बर भने गुलाफीलाई थाहा छैन । उनी हतारिँदै घरतिर दौडिन्छिन् र फर्केर म पात्रको हातमा एउटा धागो राखिदिन्छिन् । आफ्नो खुट्टा धागोले नापेर ल्याएकी ती केटीको यही सानो विवरणले उनको सरलता र रहर दुवै देखाउँछ ।

सदरमुकामको बजारमा आफ्ना सामान किन्दै म पात्रले गुलाफीका लागि जुत्ता हेर्न थाल्छन् । त्यही बेला उनको मन दोमन हुन्छ । त्यो घरमा गुलाफी मात्र त छैनन्, उनीभन्दा माथि आमाबाबु छन् र मुनि दुई जना बहिनी र एउटा भाइ छन् । सबैलाई पुऱ्याउन खोज्दा रकम पुग्दैन । अन्ततः उनी धागोको नापका आधारमा गुलाफीका लागि एकजोर जुत्ता किन्छन् र अरूका लागि एक प्याकेट चकलेटमा चित्त बुझाउँछन् ।

जुत्ता देखेर गुलाफी असाध्यै खुसी हुन्छिन् । उनको अनुहार खुसीले पुलकित भइरहेको हुन्छ । पोको खोलेर जुत्ताभित्र खुट्टा छिराएपछि उनी भन्छिन्, "ठ्याक्कै मिल्यो । मैले सोचेको जस्तै जुत्ता ल्याइदिनुभयो ।" गोरा खुट्टामा कालो जुत्ता सुहाएको देखेर म पात्रलाई पनि खुसी लाग्छ ।

तर त्यही दिनदेखि घरका अरू सदस्यको व्यवहारमा अचानक भिन्नता देखा पर्छ । गुलाफीलाई मात्र जुत्ता ल्याइदिएकामा उनीहरूको मन खिन्न र ईर्ष्यालु हुन्छ । भोलिपल्ट बेलुकीपख खाना बनाउन आउँदा हिजो खुसीले फर्केकी गुलाफीको अनुहार मुर्झाएको हुन्छ । सोध्दा उनी यत्ति मात्र भन्छिन् कि जुत्ता सबैलाई देखाइन् र सबैले राम्रो छ भने ।

भोलिपल्ट गङ्गा राम्ररी बोल्दिनन्, उमाले नदेखेजस्तो गर्छिन् र गोविन्द त सामु नै पर्दैनन् । दोस्रो दिन बिहानै हर्कबहादुर म पात्रको कोठाको ढोका ढकढक्याउन आइपुग्छन् । कुराको गाँठो फुकाउन अकमकाउँदै उनी बिस्तारै भन्छन्, "हजुर, खास त्यस्तो समस्या त केही होइन तर के भने त्यो जुत्ता छ नि हजुर...।"

हर्कबहादुरका दुई तर्क छन् । पहिलो, गुलाफीको उपहार लिने उमेर भएको छैन र उनीभन्दा माथि उनकी आमा तथा मुनि दुइटी बहिनी र एउटा भाइ छन् । दोस्रो, दसैँ जस्तो ठुलो चाडबाडमा गुलाफीले मात्र त्यस्तो जुत्ता लगाउँदा अरू छोराछोरीलाई नकिनिदिएजस्तो देखिन्छ । अझ ठुलो डर यो छ कि हाकिमसाबले गुलाफीलाई मात्र किन जुत्ता किनिदिए भनी गाउँलेले नानाभाँती कुरा उठाउँछन् र त्यस बेला उनी के जवाफ दिने ? यही कुरा गर्दा हर्कबहादुरको स्वर मलिन हुन्छ, तर म पात्र भने हिउँ झैँ जम्दै जान्छन् ।

संवाद अधुरै टुङ्गिन्छ । त्यसपछिका दुई दिनसम्म म पात्रले हर्कबहादुरको घरमा कुनै चालचुल देख्दैनन् । सबै चुपचाप आफ्नो काम गर्छन् र म पात्रसँग प्रायः कमै बोल्न रुचाउँछन् । केही दिनपछि दसैँको चहलपहल सुरु हुन्छ, गङ्गा, उमा र गोविन्दको विद्यालयमा छुट्टी पनि भइसकेको हुन्छ ।

एक दिन खाना पकाउने समय भइसक्दा पनि गुलाफी आउँदिनन् । साँझ छिप्पिएर गाढा भइसकेको हुन्छ । अचानक म पात्रले गुलाफीका बाआमाको चर्को स्वर सुन्छन् । स्वरबाट नै प्रतीत हुन्छ, तिनीहरूबिच कुनै गम्भीर विषयमा मतमतान्तर भइरहेछ । झ्यालबाट चियाएर हेर्दा परिवारका सबै सदस्य भुइँमा बिछ्याइएको गुन्द्रीमा बसेका हुन्छन् र बिचमा जुत्ताको पोको हुन्छ । हर्कबहादुर चोरऔँलो उचालेर श्रीमतीतिर लक्षित गर्दै भन्छन्, "यो मान्छेले केही सोच्दै नसोची गुलाफीलाई जुत्ता ल्याएकै होइन । यसको मनमा पक्का केही खोट छ । हेर्दै जाऊँ, एक दिन भाँडो फुट्छ ।" गुलाफीकी आमाले पनि श्रीमान्को कुरामा सहमति जनाउँछिन् ।

त्यो सारा कुरा सुनिरहेकी गुलाफीले एक पटक आमातिर हेर्छिन्, फेरि शिर झुकाएर आफ्ना हातको नङ कोतर्न थाल्छिन् । उनका आँखामा आँसु टिलपिलाइरहेका हुन्छन् । किनिदिएको एउटा जुत्ताको कारणले एउटा शान्त घरको तलाउमा तनावरूपी तरङ्ग सिर्जना भइसकेको हुन्छ ।

भोलिपल्ट बिहान गुलाफी अलि अबेर गरी आइपुग्छिन् । रातभर नसुतेर जागा रहे झैँ देखिन्छ उनको अनुहार । चिया बनायौ भनी सोध्दा उनको स्वर शुष्क हुन्छ । अन्ततः उनी कोठाको ढोकैमा उभिएर दुवै हात अगाडि बढाउँदै भन्छिन्, "लिनुहोस् यो जुत्ता ।" हातमा त्यही बजारबाट ल्याइदिएको जुत्ताको पोको हुन्छ ।

किन फिर्ता ल्याएको भनी सोध्दा उनी दृष्टि झुकाउँदै भन्छिन्, "म यो जुत्ता लगाउन सक्दिनँ, अलि ठुलो भयो मलाई !" अस्ति आफ्नै अगाडि ठ्याक्कै मिलेको जुत्ता आज कसरी ठुलो भयो भनी सोध्दा साँचो कुरा बाहिर आउँछ, "वा र आमा दुवै जनाले भन्नुभएको, म अहिले सानै छु, यो जुत्ता अलि ठुलो छ रे । यो जुत्ता मेरा खुट्टामा सुहाउँदैन रे !" यति भनेर उनी पोको भुइँमा राख्छिन् र त्यहाँबाट ओझेल हुन्छिन् । जाने बेलामा उनले आफ्ना व्यथित नजरले पुलुक्क मतिर हेर्छिन् र बाटुला आँखाबाट दुई थोपा आँसु गालातिर चुहिन्छन् । कथा यहीँ टुङ्गिन्छ ।

• इमानदार र मेहनती : आफ्नो कामप्रति उनी इमानदार छिन् र विद्यालय जाँदाजाँदै पनि घरधन्दा धान्छिन् ।
• शिष्ट र सभ्य : व्यवहारमा शान्त र नम्र छिन्, ठुलो स्वरमा कसैसँग कुरा गर्दिनन् ।
• सङ्कोची : जुत्ता माग्दा पनि सङ्कोच मान्दै मात्र माग्छिन् ।
• रहरलाग्दो बालमन भएकी : गौरी मिसको जस्तो कालो जुत्ताको रहर उनको उमेरअनुरूपको रहर हो ।
• आज्ञाकारी : बाआमाको कुरा काट्दिनन्, मन नलागी नलागी जुत्ता फिर्ता गर्छिन् ।
• आफ्नो पीडा लुकाउन जान्ने : साँचो कारण नभनी जुत्ता ठुलो भयो भन्छिन्, तर आँसुले भित्रको व्यथा देखाइदिन्छ ।

यो कथाले भन्छ, कसैलाई दिइने सहयोग वा उपहार दिनुअघि त्यसले उसको परिवार र समाजमा कस्तो असर पार्छ भन्ने पनि सोच्नुपर्छ । नियत राम्रो भए पनि परिणाम सधैँ राम्रो नहुन सक्दो रहेछ । त्यसैगरी कथाले गरिबीको पीडा पनि देखाउँछ । गरिबीले मानिसलाई आफ्नै छोरीको खुसीमा पनि खुलेर खुसी हुन दिँदैन । अर्कातिर यसले समाजको लोकलाज र शङ्काको स्वभावमाथि पनि औँला ठड्याउँछ, किनभने गाउँलेले के भन्लान् भन्ने डरले नै हर्कबहादुरलाई छोरीको एकमात्र रहर खोस्न बाध्य बनाउँछ । सबभन्दा ठुलो पीडा यो हो कि यो पूरै विवादमा कसैले पनि गुलाफीको मन सोध्दैन ।

दिइएका बुँदाका आधारमा कथा लेख्नुपर्दा बुँदालाई जस्ताको तस्तै सार्नु हुँदैन । बुँदा भनेका घटनाका खुट्किला हुन्, तिनलाई जोडेर बग्ने कथा बनाउनुपर्छ ।

• पहिले सबै बुँदा पढेर कथा कहाँबाट सुरु भई कहाँ पुगेर टुङ्गिन्छ भन्ने पत्ता लगाउनुहोस् ।
• पात्रलाई नाम दिनुहोस् र ठाउँ तथा समय तोक्नुहोस्, जसले कथालाई परिवेश दिन्छ ।
• हरेक बुँदालाई एक वा दुई वाक्यमा नभई एउटा सानो दृश्यका रूपमा विस्तार गर्नुहोस् ।
• बिचबिचमा पात्रका संवाद राख्नुहोस्, किनभने संवादले कथालाई जीवन्त बनाउँछ ।
• अन्त्यमा कथाबाट निस्कने सन्देश आफैँ झल्किने गरी टुङ्ग्याउनुहोस्, उपदेश छुट्टै नलेख्नुहोस् ।
• अन्तमा एक पटक पढेर हिज्जे, विभक्ति र क्रियाको मिलान जाँच्नुहोस् ।