हाम्रा लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

नेपालमा धेरै जाति, भाषा र संस्कृतिका मानिसहरू बस्छन्। चाडपर्व, मेला, खेतीपाती वा विवाहजस्ता अवसरमा उनीहरू गीत गाउँदै र बाजा बजाउँदै नाच्छन्। यस्ता नाचमा गाइने गीत कुनै कविले लेखेर छापेका होइनन्। ती पुस्तौँदेखि गाउँघरमा गाइँदै र सुनिँदै आएका मौलिक लोकगीत र लोक भाका हुन्। तिनै गीतको सुर, ताल र लयमा हात, खुट्टा र अनुहारको हाउभाउ मिलाएर गरिने प्रस्तुति नै लोकनृत्य हो।

घाटु नाच, मारुनी नाच, चण्डी नाच, ख्याली नाच र भ्याउरे नाच नेपाली लोकनृत्यका उदाहरण हुन्। लोकनृत्य नाच्ने मानिस प्रायः गाउँकै सामान्य मानिस हुन्छन्। यो नाच सिक्न छुट्टै विद्यालय चाहिँदैन। सानैदेखि ठुलाबडाको नाच हेर्दै र उनीहरूसँगै नाच्दै केटाकेटीले यो सिक्छन्।

केही नाच गाउँका गीतमा होइन, धर्मशास्त्रमा आधारित हुन्छन्। धर्मशास्त्रमा वर्णन गरिएका देवीदेवताको चरित्र, तिनले गरेका काम र तिनका कथा यस्ता नाचमा देखाइन्छ। नर्तकले आँखा, औँला, मुख र हातजस्ता शरीरका अङ्गलाई निश्चित तरिकाले चलाएर गीत सङ्गीतको भाव व्यक्त गर्छन्। आँखाको एउटा चाल वा औँलाको एउटा मुद्राले पनि कुनै भाव वा पात्रको अर्थ बोकेको हुन्छ। त्यसैले यस्ता नाच नियमअनुसार लामो समय अभ्यास गरेर मात्र राम्ररी नाच्न सकिन्छ।

पञ्चबुद्ध नृत्य, चर्या नृत्य, भैरव नृत्य र कार्तिक नृत्य शास्त्रीय नृत्यका उदाहरण हुन्। यस्ता नृत्य हेर्दा दर्शकले देवीदेवताका कथा आफ्नै आँखाले देखेजस्तो अनुभव गर्छन्। यसैले शास्त्रीय नृत्यले मानिसको धार्मिक आस्था र विश्वासलाई मजबुत र बलियो बनाउँछ।

दुवै प्रकारका नृत्यमा गीत, सङ्गीत र शरीरको चाल हुन्छ। तर तिनको आधार, विषय र प्रस्तुत गर्ने तरिका फरक हुन्छ। तलको तालिकाले यो भिन्नता देखाउँछ।

लोकनृत्य एक्लै पूरा हुँदैन। नाचलाई ताल दिन लोकबाजा चाहिन्छ। नाचलाई भाव र कथा दिन लोकगीत चाहिन्छ। गीतमा भनिएको भावलाई शरीरको चालले देखाउने काम नाचले गर्छ। यी तीनवटै मिलेपछि मात्र प्रस्तुति पूरा हुन्छ। त्यसैले लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्यलाई एक अर्काका परिपूरक भनिन्छ। हाम्रा नाचमा यो सम्बन्ध यसरी देखिन्छ:

• धान नाचमा पालम गीत गाइन्छ र च्याब्रुक तथा ढोलक बजाइन्छ।
• चण्डी नाचमा ढोल र झ्याम्टासहित गीत गाइन्छ र च्याबुङको तालमा नाचिन्छ।
• टप्पा नाच मादलको तालमा नाचिन्छ।
• बालन नाच र कौरा नाच खैँजडीको तालमा नाचिन्छन्।
• कार्तिक नाचमा पोङ्खा, खीं, ता: र भ्याली बजाइन्छ।

बाजाको ताल बदलियो भने नाचको गति पनि बदलिन्छ। टप्पा नाचमा सुरुमा मादल बिस्तारै बज्छ, त्यसैले नाच पनि बिस्तारै सुरु हुन्छ। अन्त्यतिर ताल छिटो हुँदा नाच पनि छिटोछिटो हुन्छ। यो उदाहरणले बाजा र नाच कति नजिकबाट जोडिएका छन् भन्ने देखाउँछ।

हिमाल, पहाड र तराईका फरक फरक समुदायका आफ्नै नाच छन्। कुनै नाच एउटा जातिको पहिचान बनेको छ भने कुनै नाच धेरै समुदायमा फैलिएको छ। तल यस्ता केही प्रमुख नाचको परिचय छ। हरेक नाच पढ्दा चार कुरा ख्याल गर्नुहोस्: कुन समुदायमा प्रचलित छ, कुन ठाउँमा नाचिन्छ, कहिले वा कुन अवसरमा नाचिन्छ, र कसरी नाचिन्छ।

देउडा नृत्यमा नाच्नेहरू गोलो घेरामा उभिन्छन् र एकअर्काको हात र कुम जोडेर सामूहिक रूपमा नाच्छन् (चित्र 12.2)। यो नृत्य मुख्यतया नेपालको कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी समुदायमा प्रचलित छ। देउडा नाच्दा गाइने गीतमा मानिसका विभिन्न क्रियाकलाप तथा स्वभाव, दुःख, पिर, हर्ष र वरपरको परिवेशको वर्णन गरिन्छ। त्यसैले देउडा गीत सुन्दा त्यहाँका मानिसको जीवन कस्तो छ भन्ने थाहा पाइन्छ।

मारुनी नाचमा विशेष गरी पुरुषहरू महिलाको वेशभूषा लगाएर महिलाजस्तै भएर नाच्छन्। यो नाच नेपालका विभिन्न भूभागमा नाचिन्छ। यो मगर जातिमा प्रचलित नाच हो। तर हालका दिनमा अन्य जातिमा पनि यो नाच प्रचलित भएको छ।

झिझिया नाच पूर्वी तराई क्षेत्रको मैथिली समुदायमा प्रचलित नाच हो। यस नाचमा माटाको घैलामा आगो बालिन्छ र त्यो घैला महिलाको शिरमा राखिन्छ। महिलाहरू बलिरहेको घैला शिरमा बोकेर नाच्छन्। शिरको घैला खस्न नदिई तालमा नाच्नु यो नाचको खास विशेषता हो।

घाटु नाच विशेष गरी गुरुङ, मगर र दुरा समुदायमा प्रचलित नाच हो। यो नाच वसन्त पञ्चमीदेखि पूर्णिमासम्म नाचिन्छ। घाटु नाचको कथा परशुराम राजा र यम्मावती रानीमा आधारित छ। यस नाचमा रजस्वला नभएकी कन्यालाई, अर्थात् महिनावारी सुरु नभएकी सानी केटीलाई नचाउने चलन छ।

धान नाच लिम्बू जातिमा प्रचलित नाच हो। यो विशेष गरी नेपालको पूर्वी पहाडी जिल्लामा नाचिन्छ। पालम गीत गाउँदै यो नाच नाचिन्छ। विशेष रूपमा युवा युवतीले बाली भित्र्याउने समयमा र अन्य मेला, पर्व तथा उत्सवमा यो नाच नाच्छन्। च्याब्रुक र ढोलक बजाउँदै गोलो घेरामा नाचिन्छ (चित्र 12.5)। खेतबाट अन्न घर भित्र्याउँदाको खुसी यो नाचमा प्रस्ट देखिन्छ।

चण्डी नाच राई जातिका मानिसहरू उँधौली तथा उँभौली पर्वको अवसरमा नाच्छन्। ढोल र झ्याम्टासहित गीत गाउँदै यो नाच नाचिन्छ। नाच्नेहरू एकअर्काको हात समाउँदै च्याबुङको तालमा नाच्छन् (चित्र 12.6)।

सोरठी नाच गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका गुरुङ र मगर समुदायमा प्रचलित छ। यो नाच ठुलो समूहमा नाचिन्छ। दिनभरको थकान मेट्न तथा मनको भावना पोख्न मानिसहरू सोरठी नाच्छन्। धेरै मानिस एकै ठाउँमा भेला भएर सँगै नाच्दा आपसी सम्बन्ध राम्रो हुन्छ। यसैले सोरठी नाचले सामाजिक सद्भाव र एकतालाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको पाइन्छ।

जट जटिन नाच नायक जट र नायिका जटिनको प्रेमकथामा आधारित नाच हो। यो मिथिला क्षेत्रमा नाचिने परम्परागत नाच हो। श्रावण पूर्णिमादेखि भाद्र पूर्णिमासम्म यो नाच नाचिन्छ। पानी नपरेर खेत सुक्दा किसानलाई ठुलो दुःख हुन्छ। त्यसैले खडेरीबाट मुक्त हुनका लागि इन्द्र देवतालाई खुसी पार्न यो नाच नाचिन्छ।

बालन नृत्यमा राम, कृष्ण, शिवलगायतका देवताको चरित्र बयान गर्दै खैँजडी बजाएर समूहमा नाचिन्छ। सत्यनारायणको पूजा, विवाह, व्रतबन्धजस्ता धार्मिक कार्यमा रातिको समयमा सामूहिक रूपमा यो नाच नाचिन्छ। यो नाच विशेष गरी ब्राह्मण क्षेत्री समुदायमा बढी प्रचलित छ।

कार्तिक नाच राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि प्रचलित शास्त्रीय नृत्य हो। यो नाच हरेक वर्ष कार्तिक महिनामा देखाइन्छ। यो विष्णु पुराणको नृसिंह अवतारको कथामा आधारित नाच हो। राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले आफ्नो दरबारमा देखाउने गरेको नाचको निरन्तरताका रूपमा यो नाच हालसम्म नाचिँदै आएको विश्वास गरिन्छ। यस नाचमा सातभर, अर्थात् एक हप्तासम्म, पोङ्खा, खीं, ता: र भ्याली बजाउँदै विष्णुका विभिन्न अवतारहरू प्रस्तुत गरिन्छ (चित्र 12.7)।

कार्तिक नाच धर्मग्रन्थको कथामा आधारित छ र यसमा नर्तकले अङ्गको चालद्वारा देवताको भाव देखाउँछन्। त्यसैले यो लोकनृत्य नभई शास्त्रीय नृत्य हो।

सराय नाचमा खुँडा, खुकुरी, तरबार आदि हतियार वा लट्ठी हातमा लिएर समूहमा लाम लागेर नाचिन्छ। दसैँको समयमा देवीदेवताको मठमन्दिरमा यो नाच नाचिन्छ। यो नाच विशेष गरी गुल्मी, अर्घाखाँची, बागलुङ, पाल्पालगायतका जिल्लामा प्रचलित छ।

चर्या नृत्यमा देवदेवताको अभिनय गरेर नाचिन्छ। यो नृत्य मुख्यगरी नेवार समुदायमा प्रचलित छ। पञ्चबुद्ध नाच बुद्ध धर्म र परम्परामा आधारित नृत्य हो। चर्या नृत्य र पञ्चबुद्ध नाच दुवै शास्त्रीय नृत्यका उदाहरण हुन्।

मुन्धुम नाच किराँतहरूको मुन्धुममा आधारित नृत्य हो। मुन्धुम किराँतहरूको धार्मिक ग्रन्थ हो, जुन पुस्तौँदेखि मुखैमुख सर्दै आएको छ। यो नृत्य नेपालको पूर्वी पहाडी भेगमा नाचिन्छ।

टप्पा नाच लुम्बिनी प्रदेशको दाङ र आसपासका पहाडी जिल्लाहरूमा बढी प्रचलित छ। यो नाच विशेषतः मगर समुदायमा प्रचलित नाच हो। सुरुमा मादलको तालमा बिस्तारै नाचिन्छ र अन्त्यतिर पुग्दा धेरै छिटोछिटो नाचिन्छ।

कौरा नाच गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका मगर र गुरुङ समुदायमा प्रचलित नाच हो। घाँसदाउरा र मेलापात जाँदा "हामी पनि आयौँ है" भन्ने सन्दर्भसँग जोडेर यो नाच प्रचलनमा रहेको हो। मेला, पर्व र उत्सवहरूमा पनि यो नाच नाचिन्छ। कौरा नाच खैँजडीको तालमा नाचिन्छ।

माथि पढेका सबै नाचलाई एकै ठाउँमा राख्दा कुन नाच कसको र कहाँको हो भन्ने सम्झन सजिलो हुन्छ।

नाच केवल रमाइलोका लागि मात्र होइन। यसले समाज, धर्म र देशका लागि धेरै काम गर्छ:

• पहिचान दिन्छ: हरेक समुदायको नाचले त्यस समुदायको छुट्टै पहिचान देखाउँछ। झिझिया देख्दा मिथिला र देउडा देख्दा सुदूरपश्चिम सम्झना हुन्छ।
• संस्कृति र परम्परा जोगाउँछ: गीत, भाका, बाजा, पहिरन र पुराना कथा नाचकै माध्यमबाट एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्छन्।
• धार्मिक आस्था बलियो बनाउँछ: शास्त्रीय नृत्यले देवीदेवताका कथा जीवन्त रूपमा देखाएर धार्मिक आस्था र विश्वास मजबुत बनाउँछ।
• मनोरञ्जन दिन्छ र थकान मेटाउँछ: सोरठीजस्ता नाच दिनभरको थकान मेट्न र मनको भावना पोख्न नाचिन्छन्।
• सामाजिक सद्भाव र एकता बढाउँछ: धेरै मानिस हात समाएर सँगै नाच्दा आपसी सम्बन्ध बलियो हुन्छ।
• इतिहास बोकेर राख्छ: कार्तिक नाचजस्ता नृत्य राजा सिद्धिनरसिंह मल्लको पालादेखि निरन्तर चलिआएका छन्।
• देशको परिचय दिन्छ र पर्यटन बढाउँछ: हाम्रा नाच हेर्न पर्यटक आउँछन् र अन्तर्राष्ट्रिय समारोहमा यिनले नेपाललाई चिनाउँछन्।

आजकल धेरै युवा नयाँ गीत र आधुनिक नाचतिर आकर्षित भएका छन्। पुराना नाच राम्ररी जान्ने मानिसहरू घट्दै गएका छन्। यही अवस्था रह्यो भने कतिपय नाच लोप हुने खतरा छ। त्यसैले व्यक्ति, समुदाय, स्थानीय तह र सरकार सबैले मिलेर यिनलाई जोगाउनुपर्छ। यसका केही उपाय यस्ता छन्:

• नाच जान्ने ठुलाबडाले नयाँ पुस्तालाई नाच, गीत र बाजा सिकाउने।
• चाडपर्व, मेला र उत्सवमा परम्परागत नाच नाच्ने चलनलाई निरन्तरता दिने।
• नाच, गीत र तिनका कथालाई लेखेर, फोटो खिचेर र भिडियो बनाएर अभिलेख राख्ने।
• स्थानीय तहले लोकनृत्य महोत्सव र प्रतियोगिता आयोजना गर्ने र नाच जान्ने गुरुहरूलाई सम्मान गर्ने।
• विद्यालयका अतिरिक्त क्रियाकलापमा स्थानीय नाच सिकाउने।
• परम्परागत बाजा र पहिरन बनाउने र जोगाउने काममा सहयोग गर्ने।
• सरकारले पर्यटन प्रवर्धनमा हाम्रा नाचलाई प्रचार गर्ने।