गाउँमाथि एउटा कविता

'गाउँमाथि एउटा कविता' कवि दिनेश अधिकारीको रचना हो । यो कविता नेपालका टाढाका पहाडी गाउँको जीवनबारे लेखिएको हो । गाउँका घर कस्ता छन्, त्यहाँका मान्छे के विश्वास गर्छन्, बिहानदेखि बेलुकासम्म के काम गर्छन्, सुख र दुःखमा कसरी एकअर्कासँग जोडिन्छन् भन्ने कुरा कविले निकै नजिकबाट देखाएका छन् ।

कविताको पहिलो भागमा गाउँको चित्र छ । बिचको भागमा गाउँलेको मेहनत, सीप र सहनशीलता छ । अन्तिम भागमा कवि एक पत्रिकाका सम्पादकलाई सम्बोधन गर्छन् । सहरमा बसेर संसारभरका ठुला खबर छाप्ने सम्पादकलाई कवि सोध्छन्: तपाईं कुन देशको कल्पना गरेर लेख्दै हुनुहुन्छ ? यसरी कविता गाउँको वर्णनबाट सुरु भएर सञ्चारमाध्यम र राज्यमाथि तीखो व्यङ्ग्यमा पुगेर टुङ्गिन्छ ।

यो कविता छन्दमा लेखिएको छैन । पङ्क्तिहरू कतै एक शब्दका छन्, कतै लामा वाक्यजस्ता छन् । यस्तो कवितामा वर्ण वा मात्राको गन्ती मिलाइँदैन, भावअनुसार पङ्क्ति छोटा वा लामा बनाइन्छन् । त्यसैले यसलाई पढ्दा गति र यति मिलाएर, भाव बुझेर पढ्नुपर्छ ।

कविले गाउँका घरलाई कपाल फुलेकी बुढीका थोता दाँतसँग दाँजेका छन् । बुढेसकालमा धेरै दाँत झरेर यता एउटा, उता एउटा मात्र बाँकी रहन्छन् । पहाडका गाउँमा पनि घरहरू त्यसरी नै टाढाटाढा छरिएर बसेका हुन्छन् । 'टक्रक्क' र 'टुक्रुक्क' शब्दले एक्लाएक्लै उभिएका घरको चित्र आँखामा ल्याइदिन्छ । कतै भने घरहरू अङ्गुरका झुप्पाजस्तै एकै ठाउँमा खाँदिएर बसेका छन् । ती घरका छाना धेरैजसो परालका र केही ढुङ्गाका छन् । कविले छानालाई घरले लगाएको टोपी भनेका छन् ।

घरभित्रका मान्छे अन्धविश्वासलाई नै साँचो विश्वास ठानेर 'उग्राइरहेका' छन् । गाई भैँसीले निलिसकेको घाँस फेरि मुखमा ल्याएर चपाएजस्तै उनीहरू पुरानै अन्धविश्वास फेरि फेरि दोहोऱ्याइरहन्छन् । यहाँ समय घडीले होइन, भालेको बासाइले थाहा हुन्छ । परदेश गएका छोराछोरी वा आफन्त सकुशल छन् कि छैनन् भन्ने कुरा अगेनामा नुन हालेर त्यो पड्केको आवाजबाट अनुमान गरिन्छ ।

'विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा' भन्ने पङ्क्ति व्यङ्ग्य हो । गाउँमा विज्ञान पुगेको छैन, त्यहाँ अनुमान र अड्कलले काम चलाइन्छ । 'आङमा घाम लाग्नु' भनेको सुख पाउनु, दुःख कम हुनु हो । यो वर्ष सुख पाइने कि नपाइने भन्ने कुरा बारीमा कति अन्न फल्यो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । अर्थात् गाउँलेको पूरै जीवन खेतीपातीमा निर्भर छ ।

माथि वर्णन गरिएको गाउँ कुनै एउटा ठाउँको मात्र होइन । कवि भन्छन्, यो सुदूर पूर्वको गाउँ पनि हो र सुदूर पश्चिमको गाउँ पनि हो । नेपालको जुनसुकै कुनामा गए पनि दुर्गम गाउँको अवस्था उस्तै छ । दुवै पङ्क्ति उस्तै बनोटमा दोहोरिएका छन् र विस्मयादिबोधक चिह्नले अन्त्य भएका छन् । यसले कविको गहिरो भावना र दुःख देखाउँछ ।

गाउँको बिहान छिमेकीको अगेनाबाट आगो ल्याएर सुरु हुन्छ । सलाई किन्न नसक्ने गरिबी पनि यसमा देखिन्छ र छिमेकीबिचको सहयोग पनि देखिन्छ । त्यसपछि गाउँ आफैँ कतै केटाकेटी बनेर गोठमा गाईवस्तुलाई घाँसपात हाल्छ, कतै तन्नेरी बनेर खेतमा गोरु नारेर जोत्छ । कविले यहाँ गाउँलाई जिउँदो मान्छेजस्तै बनाएर देखाएका छन् ।

गाउँ धेरै मान्छेका ओठबाट दिनभरि बोलिरहन्छ, कुरा गरिरहन्छ, र दिनभरि हतारिरहन्छ । यसको अर्थ गाउँमा कोही पनि फुर्सदमा हुँदैन । सानादेखि ठुलासम्म सबै बिहानदेखि बेलुकासम्म काममा व्यस्त हुन्छन् । 'फलाकिरहन्छ' र 'हतारिरहन्छ' को अन्त्य उस्तै ध्वनिमा मिलेकाले पढ्दा लय आउँछ ।

गाउँमा हरेक दिन कुनै न कुनै साझा काम आइपर्छ । कसैको बिहेमा जन्त जानुपर्छ । कसैको छानो छाउन पर्म जानुपर्छ, अर्थात् आज म तिम्रो काम गर्छु, भोलि तिमी मेरो काम गर्छौ भन्ने आलोपालोको चलनअनुसार सहयोग गर्नुपर्छ । कसैको छोरो सिकिस्त बिरामी पर्दा अस्पताल होइन, धामी बसाउनुपर्छ । यसले गाउँमा स्वास्थ्य सुविधा नपुगेको र अन्धविश्वास अझै बाँकी रहेको देखाउँछ । बेलुका जात्रा हुँदा माइलीलाई नचाउनुपर्छ । त्यही बिच जिम्दार बुढाको मृत्युको खबर आउँछ ।

दलबिरे, घिसिङ, हिरे, माइली जस्ता नामले गाउँमा बेग्लाबेग्लै समुदायका मान्छे मिलेर बसेको देखाउँछन् । उत्सव, सहयोग, रोग र मृत्यु सबै एकै दिनमा आउँछन् र सबैले सबैको सुखदुःखमा साथ दिन्छन् । गाउँको जीवन व्यक्तिगत होइन, सामूहिक छ ।

'जहाँको चपरी त्यहीँको दुवाली' भनेको जहाँको माटो त्यहीँको बार भन्ने हो । खोलामा दुवाली बाँध्दा त्यहीँको माटो र घाँसको डल्लो प्रयोग गरिन्छ । त्यसैगरी गाउँलेले पनि जे छ त्यसैमा काम चलाउँछन् । मरेपछि केही लैजानु छैन भन्ने सोचले उनीहरू लोभ गर्दैनन्, थोरैमा चित्त बुझाउँछन् । पूरै गाउँमा एउटै इनार छ, तैपनि पानी नपाएको गुनासो कसैले गर्दैन । बाँडेर खाने बानीले नै सबैलाई पुगेको छ ।

गाउँकी आमा काखको नानीलाई मजेत्रोले पिठ्युँमा बाँधेर मेलापात जान सधैँ तयार हुन्छे । बच्चा बोकेर काम गर्न गाह्रो हुन्छ, तर सन्तान भार हुन्छ भन्ने कुरा उसको मनमा कहिल्यै आउँदैन । यहाँ आमाको माया र परिश्रम दुवै देखिन्छ । कविले यो पनि सङ्केत गरेका छन् कि गाउँका आमालाई परिवार नियोजन वा आफ्नो स्वास्थ्यबारे जानकारी पुगेको छैन ।

किताबी ज्ञान नभए पनि गाउँलेसँग जीवनका लागि चाहिने धेरै सीप छ । उनीहरूलाई भकारो सोहोर्ने, हलोको अनौ समात्ने, कोदालो अर्जाप्ने तरिका थाहा छ । कहिले बाली लगाउने र कहिले भित्र्याउने भन्ने याम थाहा छ । भाकल चढाउने दिन र कुलोको पानी लगाउने पालो थाहा छ । 'थाहा छ' पटकपटक दोहोरिँदा गाउँलेको अनुभवको धनी संसार अगाडि आउँछ ।

चुनाव आउँछ, जान्छ, तर गाउँको दिनचर्या रोकिँदैन, फेरिँदैन पनि । 'पट्याँस ! पट्याँस !!' नाङ्लो ठोकेर अन्न निफन्दाको आवाज हो । गाउँ आफैँ नाङ्लो बनेर अझै कनिका निफनिरहेको छ । कनिका भनेको कुटेर निफन्दा निस्कने चामलका टुक्रा हो । यसको अर्थ गाउँलेले अझै थोरै र टुक्राटाक्रीमै जीवन चलाउनुपरेको छ ।

यहाँ कविताको स्वर बदलिन्छ । कवि पत्रिकाका सम्पादकलाई सिधै सम्बोधन गर्छन् । सम्पादकले विदेशमा बम खसेका खबर, बालिग मताधिकारका कुरा, साहित्यिक आन्दोलनका इतिहास र अन्तरिक्ष यानका गतिविधि छापिरहेका छन् । कवि सोध्छन्, यी खबर कुन देशका लागि हुन् ? किनकि यो गाउँको जीवनसँग यिनको कुनै सम्बन्ध छैन ।

कवि सम्पादकलाई सम्झाउँछन्, तपाईं जुन सगरमाथामा गर्व गर्नुहुन्छ, त्यसलाई काँधमा बोकेर उभिएको यही गाउँ हो । तपाईंलाई नागरिकता दिने देशलाई जन्म दिने पनि यही गाउँ हो । अर्थात् गाउँ नै देशको जग हो । जग नै बिर्सेर टाढाका कुरा मात्र छाप्ने सञ्चारमाध्यमलाई कविले यसरी सचेत गराएका छन् ।

देशमा ठुला परिवर्तनका कुरा भइरहँदा पनि यो गाउँ अहिले पनि ढिकीमा एउटा खुट्टो उचालेर उभिएको छ र जाँतामा टाउको राखेर निदाएको छ । ढिकी खुट्टाले थिचेर धान र चिउरा कुट्ने काठको यन्त्र हो । जाँतो ढुङ्गाका दुई पाटा घुमाएर अन्न पिँध्ने यन्त्र हो । 'ढिकीच्याउँ' र 'घुर्र' यिनै यन्त्र चल्दाका आवाज हुन् । गाउँ अझै यिनै पुराना साधनमा अडिएको छ, आधुनिक विकास त्यहाँ पुगेकै छैन ।

अन्तिम पङ्क्तिमा व्यङ्ग्य अझ कडा छ । चुनावका घोषणापत्रमा ठुला वाचा हुन्छन्, तर गाउँलेका लागि ती सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी काम लाग्दैनन् । ती वाचा कहिल्यै पूरा हुँदैनन् । अन्तरिक्ष यानका खबर पनि गाउँलेका लागि दन्त्यकथा जस्तै हुन्, जुन सुनिन्छ तर जीवनमा कुनै अर्थ राख्दैन । गाउँलाई चाहिएको खानेपानी, स्वास्थ्य, शिक्षा र सडक हो, टाढाका कथा होइन ।

कविताले गाउँलाई दुई आँखाले हेर्छ । एउटा आँखाले गाउँको राम्रो पक्ष देख्छ: आपसी सहयोग, पर्म, साझा इनार, आमाको माया, गाउँलेको खेतीको ज्ञान र सन्तोष । अर्को आँखाले कमजोरी देख्छ: अन्धविश्वास, धामीझाँक्री, गरिबी, स्वास्थ्य सेवाको अभाव र विकासको कमी । यी दुवै देखाएर कवि सबैको ध्यान गाउँतर्फ तान्न चाहन्छन् ।

यस कविताको भाषा सरल छ र गाउँको बोलीचालीसँग नजिक छ । कविले प्रयोग गरेका मुख्य विशेषता यस्ता छन्:

• उपमा: घरलाई बुढीका थोता दाँत र अङ्गुरका झुप्पासँग दाँजिएको छ ।
• मानवीकरण: गाउँलाई मान्छेजस्तै बनाइएको छ । गाउँ केटाकेटी र तन्नेरी हुन्छ, फलाक्छ, हतारिन्छ, ढिकीमा उभिन्छ र जाँतामा निदाउँछ ।
• ध्वनि बुझाउने शब्द: टक्रक्क, टुक्रुक्क, पट्याँस, ढिकीच्याउँ, घुर्र ।
• लोकजीवनका शब्द: पर्म, धामी, मजेत्रो, भकारो, अनौ, कनिका, नाङ्लो, भाकल, कुलो, दुवाली ।
• व्यङ्ग्य: 'विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा', सम्पादकलाई गरिएका प्रश्न र घोषणापत्रलाई सिँगान पुछ्ने कागजसँग दाँजिएको प्रसङ्ग ।
• दोहोरिने बनोट: 'आज ... जानुपर्छ', '... थाहा छ', 'अहिले पनि यो' जस्ता पदावली दोहोरिँदा लय र जोड दुवै आउँछ ।
• आलङ्कारिक पदक्रम: 'एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा' जस्ता वाक्यमा क्रिया बिचमै आएको छ ।