कञ्चनजङ्घालाई नियाल्दा

कुनै ठाउँको यात्रा गरेपछि त्यहाँ देखेका दृश्य, भेटेका मान्छे, भोगेका दुःख र पाएको आनन्द सबै मिलाएर लेखिएको रचनालाई नियात्रा भनिन्छ। 'कञ्चनजङ्घालाई नियाल्दा' यस्तै एउटा नियात्रा हो। यसका लेखक राजेन्द्रमान डङ्गोल हुन्। उनी दुई जना हितैषी मित्रसँग पूर्वी नेपालको ताप्लेजुङ हुँदै विश्वको तेस्रो अग्लो शिखर कञ्चनजङ्घाको आधार शिविरसम्म पैदल पुगेका थिए। यो नियात्रा त्यही पदयात्राको दिनदिनको अनुभव हो।

लेखकलाई नेपालको प्रकृति, संस्कृति र माटो गौरवशाली लाग्छ। उनी भन्छन्, नेपाल पर्यटनका दृष्टिले धर्तीको स्वर्ग हो। यस्ता सम्पदा नजिकैबाट धीत मर्ने गरी हेर्ने भोक उनमा बारम्बार जाग्थ्यो। सपनामा पनि उनी पूर्वी नेपालको सुन्दरतामा रमाउँथे। त्यसैले उनमा कञ्चनजङ्घा पदयात्रा गर्ने रहर जाग्यो। उनकै शब्दमा, कञ्चनजङ्घाले उनलाई तानिरहेको थियो।

यात्रा काठमाडौँबाट भद्रपुरसम्मको हवाई उडानबाट सुरु भयो। जहाज धावनमार्ग छाडेर आकाशमा पुग्नेबित्तिकै लेखकका आँखा उत्तरतिरको हिमशृङ्खलामा अडिए। लाङटाङ, दोर्जेलाक्पा, जुगल, गौरीशङ्कर, नुम्बुर, चोयू, सगरमाथा, मकालु हुँदै सुदूरपूर्वसम्मका हिमाल एकै लहरमा देखिए। जहाज भद्रपुरमा नओर्लुन्जेल उनी ती हिमालका बिचमा आफ्नो अन्तिम गन्तव्य कञ्चनजङ्घा कहाँ होला भनेर खोजिरहे र रोमाञ्चित भइरहे।

लेखकले कञ्चनजङ्घा नामको अर्थ पनि केलाएका छन्। 'कञ्चन' भन्नाले स्वच्छ वा सफा र 'जङ्घा' भन्नाले जाँघ वा तिघ्रा हुन सक्छ। हिमाल सेतो, सफा र भीमकाय भएकाले यसलाई कञ्चनजङ्घा भनिएको हुन सक्छ। स्थानीय मानिसले आफ्नै खालको अर्थ लगाउँछन्। कसैले यसलाई सुन, चाँदी, मणि, अन्न र पवित्र ग्रन्थसँग जोड्छन्। लिम्बूभाषीले यसलाई 'सेसेलुङ' भन्छन् र अटलता तथा पवित्रताको प्रतीक मान्छन्।

भोलिपल्ट बिहान उनीहरू झापाको बिर्तामोडबाट गाडी चढेर चारआलीतिर लागे। चारआलीमा पूर्वपश्चिम राजमार्ग छाडेर मेची राजमार्गमा उकालो लागे। कैयौँ पहाडको फन्को मार्दै सात घण्टाको पहाडी बाटो पार गरेर साँझ ताप्लेजुङ पुगे। बाटोमा पहाडका काखमा मानव बस्ती, थुम्काथुम्की र तरेली परेका खेतबारी देखिन्थे। कोही खेतमा पसिना चुहाउँदै थिए, कोही सडकछेउमा फलफूल बेच्दै थिए, कोही घाँस र दाउराको भारी बोकेर घर फर्कंदै थिए। यो दृश्यले लेखकलाई गाउँमा छँदा आफैँले घाँस दाउरा गरेको सम्झना गरायो।

कन्याम, फिक्कल र फिदिम हुँदै पहाडी घुम्ती र उकाली ओराली पार गरेपछि ताप्लेजुङ बजार आइपुग्छ। जनश्रुतिअनुसार मध्यकालमा 'ताप्ले' नाम गरेका राजाले यस क्षेत्रमा शासन गर्थे। लिम्बू भाषामा 'जुङ' को अर्थ 'किल्ला' हुन्छ। ताप्ले राजाको अधीनमा रहेको किल्ला भएकाले 'ताप्ले' र 'जुङ' जोडेर 'ताप्लेजुङ' नाम राखिएको भनिन्छ। यसरी यो जिल्लाको नाम लिम्बू भाषाबाट आएको मानिन्छ।

साँघुरो, घुमाउरो र नागबेली परेको सडकमा साढे सात घण्टा यात्रा गर्दा उनीहरू लखतरान भए। ओइलाएको साग जस्तै लल्याकलुलुक भएको शरीरले भोलि पदयात्रा गर्न सक्ला कि नसक्ला भन्ने शङ्का लेखकलाई लाग्यो। ताप्लेजुङमा चिसो सिरेटोको सामाज्य थियो। 'सिरेटोसँग सिँगौरी खेल्दै' होटल पुगे भन्नुको अर्थ चिसो हावासँग जुध्दै, कठ्याङ्ग्रिँदै पुगे भन्ने हो।

भोलिपल्ट बिहान चराको चिरबिरले लेखक ब्युँझिए र शरीरमा फेरि स्फूर्ति फर्केको पाए। त्यो दिन शुक्रबार थियो। ताप्लेजुङमा हरेक शुक्रबार बजार बन्द हुँदो रहेछ। शान्त बजार देखेर उनलाई राजधानीमा बन्द हड्तालका बेलाको सन्नाटाको झझल्को आयो। त्यसपछि उनीहरू छिरुवातर्फ हिँडे। ताप्लेजुङको आँगनबाट तलतिर चियाउँदा चञ्चले तमोर नदी सल्बलाइरहेको देखियो। नदीको साँघुरो उपत्यकामा जताततै हरियाली थियो। सिस्नेमा खाना खाएर तावागाउँ हुँदै उनीहरूले दिनको यात्रा छिरुवामा टुङ्ग्याए।

कञ्चनजङ्घाले झन् झन् पर पर सरेको जस्तो लाग्थ्यो, तर लेखकको अदम्य इच्छाशक्तिले पाइलालाई दौडाइरहेको थियो। तमोर नदीको किनार हुँदै सेकाथुम (१६४० मिटर) जाँदा बाटोमा पाकेका ऐँसेलु र काफल भेटिए। सुकेको आँतलाई रसिला काफल र ऐँसेलुले भिजाउँदै हिँड्दाको मज्जा बेग्लै थियो। सेकाथुमलाई जापानटार पनि भनिन्छ। त्यसपछि उचाइ बढ्दै गयो र बाटो कठिन हुँदै गयो। आम्जिलासा (२५१० मिटर) पुग्ने योजना पूरा भएन। मौसम बिग्रिएकाले थाङ्यानी (२४०५ मिटर) को सानो चिया घरमा बास बस्नुपऱ्यो। थकाइले गर्दा सुत्नेबित्तिकै निद्रा लाग्थ्यो।

यात्राको सातौँ दिन उनीहरू अरुणोदयअघि नै घुन्सातर्फ लागे। घ्याप्लोदेखि घुन्सासम्मको घना लेकाली जङ्गल पार गरेर झन्डै ३६०० मिटर उचाइ चढ्नु थियो। रङ्गीबिरङ्गी लालीगुराँसले स्वागत गरेजस्तो लाग्थ्यो। पन्छीको मधुर धुन र हतारिँदै बगेको घुन्सा खोलाको गड्गडाहटले मन मन्त्रमुग्ध भयो। लेखकले लजालु हाब्रे भेट्ने आशा गरेका थिए, तर एउटै हाब्रे देखेनन्।

चारैतिर पहाडले घेरिएको फलेगाउँ (३१४० मिटर) गुराँसको पछ्यौरा ओढेर बसेको बस्ती जस्तो देखिन्थ्यो। पारिपट्टि पाखाबाट सुन्दर छहरो छङछङ झरिरहेको थियो। चौँरीगाईका बाच्छाबाच्छीसँग तिब्बती मूलका अबोध शिशुहरू रमाइरहेका थिए। लेखकलाई फलेगाउँ स्वर्गभित्रको एउटा छुट्टै स्वर्ग जस्तो लाग्यो।

घुन्सा पुग्नुअगावै एउटा स्मारक देखियो। त्यो वि. सं. २०६३ मा भएको हेलिकोप्टर दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका यात्रुको सम्झनामा बनाइएको थियो। कञ्चनजङ्घा संरक्षण आयोजनासम्बन्धी कार्यक्रम सकेर घुन्साबाट काठमाडौँ फर्कंदै गरेको हेलिकोप्टर नजिकैको डाँडामा ठोक्किएको थियो। दिवङ्गत हुनेहरू सबै ख्यातिप्राप्त व्यक्ति थिए। लेखकलाई नेपालको पर्यटनमा अविस्मरणीय योगदान दिने डा. हर्क गुरुङको सम्झना आयो। उनले ती ज्ञात अज्ञात मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली अर्पण गरे।

घुन्सा ३५९५ मिटर उचाइमा रहेको विकसित बस्ती हो। त्यहाँ बिजुली बत्ती र टेलिफोनको सुविधा थियो। होटल व्यवसायीहरू अतिथि सत्कार र सन्तुष्टि दिने अनुभवले खारिएका थिए। उनीहरूको आत्मीयताले लेखकको थकान मेटियो र घुन्साको बसाइ सम्झनामा नमेटिने गरी कुँदियो।

घुन्साबाट यात्रा ४१०० मिटर उचाइमा रहेको खाम्बोचेनतर्फ बढ्यो। ठाउँ ठाउँमा पहिरोले बाटो अप्ठ्यारो बनाएको थियो। बाटामा खानेबस्ने सुविधा थिएन, त्यसैले रामपरक खर्कमा आफूसँग भएको खाजा खाएर भोक मेटाए। माथिबाट झरिरहने ढुङ्गाबाट जोगिन कठिन थियो, तर बिसाउनु पनि बुद्धिमानी थिएन। यही बेला लेखकले भनेका छन्:

यो वाक्यमा लेखकले पदयात्रालाई जीवनसँग दाँजेका छन्। जसरी हिमालको बाटोमा पहिरो र ढुङ्गाको डर हुन्छ, त्यसरी नै जीवनमा पनि दुःख र जोखिम आइरहन्छन्। डरले रोकिने होइन, सचेत भएर अघि बढ्नेले मात्र गन्तव्य भेट्छ। सामुन्नेको ठुलो झरना र ७७११ मिटरको भीमकाय कुम्भकर्ण हिमाल पनि उनीहरूलाई जिस्क्याइरहे जस्तो लाग्यो। खाम्बोचेनबाट ६००० मिटरभन्दा अग्ला बेगिन्ती हिमाल देखिन्थे। त्यहाँका बासिन्दामा लोभ र लालच थिएन, विकृति र विसङ्गति थिएन। उनीहरू सहरियाभन्दा खुसी र निरोगी थिए। लेखकका शब्दमा उनीहरू बाहिरबाट निश्चल देखिन्छन्, भित्र पनि कञ्चन छन्, कञ्चनजङ्घा जस्तै।

अब लोनाक पुग्न अझै ७०० मिटर उक्लनुपर्थ्यो। उचाइका कारण हुन सक्ने खतराबाट सचेत रहन उनीहरू खाम्बोचेनमै बास बसे। भोलिपल्ट ढुङ्गा खस्ने र पहिरो पार गर्नुपर्ने गोरेटो हिँडे। पहिराका कुनामा तिब्बती भेडा न्यानो खोजेर बसेका थिए। करिब दुई घण्टा हिँडेपछि दुर्बिनडाँडा भनेर चिनिने रामताङ पुगे। त्यहाँबाट कञ्चनजङ्घासहित अनेक हिमाल दुरबिनले नजिकै देखिँदा रहेछन्। लेखकले त्यो सौन्दर्य वर्णन गर्ने शब्द नै भेटेनन्।

लोनाकसम्म पुग्दा थुप्रै हिमनदी देखिए। त्यही दिन मेघ गर्जियो, बिजुली चम्कियो, सिरेटो चल्यो र आकाशबाट कपास जस्तो हिमपात भयो। सहयात्री लालले भने, "ताप्लेजुङको तोङ्बा भइदिएको भए यो मौसममा कति काम दिन्थ्यो!" रामले ठट्यौलो पारामा तातोपानीलाई नै तोङ्बा सम्झेर पिउने सल्लाह दिए। यस्तो ठट्टाले कठिन बेलामा पनि यात्रीको मन हलुका बनाएको देखिन्छ। भोलि पाङपेमा अर्थात् कञ्चनजङ्घा आधार शिविर जानु थियो, त्यसैले मौसम नबिग्रियोस् भन्ने नै उनीहरूको कामना थियो।

भोलिपल्ट बिहान ५ बजेसम्म मौसम सुध्रिने छेकछन्द थिएन, तर नास्ता गर्दा गर्दै अचानक आकाश खुल्न थाल्यो। जान आउन सातआठ घण्टा लाग्ने भएकाले रामले ढिला नगर्न तातो लगाए। ४५०० मिटरभन्दा माथिको उकालोमा लामो लामो सास फेर्दै उनीहरू चढे। ६५०० मिटरका चुलीमा पुगिसकेका लाल सबैभन्दा अगाडि पुगेर पर्खिरहेका हुन्थे। लेखकलाई त्यो उकालो आफ्नो सामर्थ्यको अग्निपरीक्षा जस्तो लाग्यो।

अन्ततः उनीहरू ५००० मिटरको पाङपेमा अर्थात् कञ्चनजङ्घा आधार शिविर पुगे। ८५८६ मिटर अग्लो कञ्चनजङ्घाको शिरमा बादल थियो। हावा चलेपछि बादल हट्यो र कञ्चनजङ्घा झुकेर अभिवादन गरेजस्तो देखियो। उनीहरूको सपना पूरा भयो। यात्राभरिका दुःख, कष्ट र पीडा कञ्चनजङ्घा हेर्नासाथ हराए।

कञ्चनजङ्घा विश्वको तेस्रो अग्लो शिखर हो। यो नेपाल र भारतको सिमाना छुट्याउने प्राकृतिक पर्खाल र नेपाल आमाको पहरेदार पनि हो। घामको लालीले सिँगारिएको कञ्चनजङ्घा शीतल पवनमार्फत पहाड र तराईलाई शान्तिको सन्देश पठाइरहे जस्तो लाग्थ्यो। सन् १९५५ मा जो ब्राउन र जर्ज ब्रान्डले पहिलो पटक कञ्चनजङ्घाको सफल आरोहण गर्दा जति खुसी भए, लेखक र उनका साथी त्यति नै खुसी भए। लेखकका विचारमा कञ्चनजङ्घा एउटा नियति हो, जसले प्रकृतिसँगको सम्झौता र स्वीकारोक्तिले शरीरभरि सेतो र चिसो हिउँको उपर्ना ओढेर हाँसिरहेको छ।

आधार शिविरबाट फर्कंदा लेखकले किरण खरेलको गीत गुनगुनाए। यो गीतमा कञ्चनजङ्घाको महिमा छ र नेपालको राष्ट्रियता, स्वाभिमान र मातृत्वभावको झल्को छ:

नियात्रामा ठाउँको नाम र उचाइ क्रमसँग आएका छन्। यो क्रम सम्झिँदा पूरै यात्रा सजिलै दोहोऱ्याउन सकिन्छ।

यो पाठ पढेपछि नियात्रा अरू विधाभन्दा कसरी फरक हुन्छ भन्ने चिन्न सकिन्छ। यसका मुख्य विशेषता यस्ता छन्:

• लेखक आफैँ यात्री हुन्छन् र 'म' वा 'हामी' भनेर लेख्छन्।
• यात्रा दिन र ठाउँको क्रमअनुसार वर्णन हुन्छ: भद्रपुर, ताप्लेजुङ, छिरुवा, सेकाथुम, घुन्सा, खाम्बोचेन, लोनाक, पाङपेमा।
• ठाउँको नाम, उचाइ, इतिहास र जनश्रुति जस्ता तथ्य आउँछन्, जस्तै ताप्लेजुङको नामकरण।
• प्रकृति, बस्ती र मानिसको जीवनशैलीको सजीव चित्रण हुन्छ।
• लेखकका भावना, डर, थकाइ, आनन्द र विचार मिसिएका हुन्छन्।
• 'ओइलाएको साग झैँ', 'गुराँसको पछ्यौरा ओढेर बसेको बस्ती' जस्ता उपमा र कल्पनाले भाषा मिठो बनाउँछन्।
• पाठकलाई पनि त्यो ठाउँ पुग्ने रहर जगाउँछ र देशको प्राकृतिक सम्पदाप्रति गर्व गराउँछ।