सारङ्गीमा देश

सारङ्गी नेपालको पुरानो लोकबाजा हो। काठको सानो खोलमा तार तन्काइन्छ र धनुजस्तो काठीले ती तार रेटेर यसलाई बजाइन्छ। पहिले गाइने वा गन्धर्व समुदायका कलाकार सारङ्गी रेट्दै गाउँगाउँ डुल्थे। उनीहरूका गीतमा देशका घटना, वीरता, सुख र दुःखका कथा हुन्थे। त्यसैले सारङ्गीको धुन सुन्दा धेरै नेपालीलाई आफ्नै माटोको सम्झना आउँछ।

‘सारङ्गीमा देश’ कवि धीरेन्द्र प्रेमर्षिको कविता हो। यो गीतको लयमा लेखिएको छ, त्यसैले यसलाई गाएर पढ्न सकिन्छ। कवितामा ‘गाउँदै आयो यो नेपाली सारङ्गीमा देश’ भन्ने पङ्क्ति पटकपटक फर्किरहन्छ। कविले सारङ्गीलाई एउटा बाजा मात्र नभई पूरै नेपालको आवाज बनाएका छन्। पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा कालीसम्म, हिमालदेखि तराई मधेससम्मका मानिसको जीवन यही सारङ्गीको धुनमा गाइन्छ भन्ने कविको भाव छ।

कवितामा जम्मा नौ श्लोक र छब्बीस पङ्क्ति छन्। चार पङ्क्तिका लामा श्लोक र दुई पङ्क्तिका छोटा श्लोक पालैपालो आउँछन्। हरेक छोटो श्लोकको अन्तिम पङ्क्ति ‘गाउँदै आयो यो नेपाली सारङ्गीमा देश’ हो। यो पङ्क्ति कवितामा पाँच पटक आएको छ। गीतमा यसरी बारम्बार फर्किने पङ्क्तिलाई टेक वा स्थायी भनिन्छ। यसले पूरै कवितालाई एउटै धागोमा उनेको छ।

• पहिलो श्लोक: नेपाल देश सारङ्गीको धुनमा गाउँदै आएको छ। त्यो गीतमा पूर्वको मेचीदेखि पश्चिमको कालीसम्म र हिमाल, पहाड, तराई मधेस सबै समेटिएका छन्।
• दोस्रो श्लोक: सारङ्गीको धुनमा नेपालीको जीवनको कथा, पीडा र सङ्घर्ष बाँचेको छ। यो हाम्रा आँसुसँग रुन्छ, हाँसोसँग हाँस्छ। नयाँ सिर्जनामा रमाउँछ, साधनामा लीन हुन्छ र मिहिनेती मानिसको पसिनाको सुगन्धमा नाच्छ।
• तेस्रो श्लोक: हिमालको बक्खु, पहाडको भाङ्ग्रा र तराई मधेसको धोती, सबै भेषलाई सारङ्गीले ‘मेरै भेष’ भन्छ। कुनै पहिरन पराई छैन।
• चौथो श्लोक: तराईको काखले हिमाललाई न्यानो दिन्छ र पहाडका भिरपाखा मधेसका लागि पङ्खा बनेर बस्छन्। भेगहरू एकअर्कामा निर्भर छन्। स्वाभिमानको मियोमाथि मायाको दियो बलेको छ र करोडौँ आँखाजस्तै बाली मुस्कुराइरहेका छन्।
• पाँचौँ श्लोक: कसैको पनि मनमा चोट नपरोस् भन्ने कामना गर्दै सारङ्गी देशको गीत गाइरहेको छ।
• छैटौँ श्लोक: बुद्ध, भृकुटी र सीता यहीँ जन्मिए। गीताले सिकाउने कर्मयोग यही माटोमा बाँचेको छ। यो ज्ञान, तपस्या र सपनाको भूमि हो, त्यसैले नेपाली गर्वसाथ ‘जय धर्ती माता’ भन्छन्।
• सातौँ श्लोक: जता हेर्‍यो उतै यो देशमा विशेष कुरा देखिन्छ।
• आठौँ श्लोक: प्रकृति आफैँ हाम्रो अमर गौरवको कथा सम्झाउँछ। संसारको शिरमा टोपीजस्तो सगरमाथा हाम्रो हो। समृद्धिको शिखर छुन माथिमाथि जान सारङ्गी रेटिँदै छ, मानौँ बीउ रोपेर पाथीका पाथी अन्न फलाउन खोजिँदै छ।
• नवौँ श्लोक: सारा धर्तीलाई सजाउने सुनौलो वातावरण बनाउँदै सारङ्गी देशको गीत गाउँदै आएको छ।

कविले नेपालको पहिचान देखाउन ठाउँ, पहिरन, व्यक्ति, धर्मग्रन्थ र प्रकृतिका उदाहरण रोजेका छन्। यी उदाहरणले नेपाल भूगोलमा मात्र होइन, संस्कृतिमा पनि धनी छ भन्ने देखाउँछन्।

सारङ्गीको धुनमा सारा नेपालीका कथा र व्यथा व्यक्त भएका छन्। यसमा नेपालीको दुःख, सुख, सङ्घर्ष र परिश्रम सबै समेटिएको छ। कविले हिमाल, पहाड र तराईलाई समान नजरले हेरेका छन्। कुनै भेग ठुलो र कुनै सानो छैन। तराईले हिमाललाई न्यानो दिन्छ, पहाड मधेसको पङ्खा बन्छ, त्यसैले सबै भेग एकअर्काका सहारा हुन्।

कविका लागि राष्ट्र र राष्ट्रियता सबैभन्दा प्यारो कुरा हो। बुद्ध, भृकुटी र सीता जन्मिएको, सगरमाथा उभिएको र प्राकृतिक सुन्दरताले भरिएको यो पावन भूमिको उनले महिमा गाएका छन्। अन्त्यमा कविको सन्देश छ: फरक भाषा, भेष र संस्कृति भए पनि हामीले एकता कायम राख्नुपर्छ र कसैको भावनामा ठेस नपुऱ्याई मिलेर समृद्धितर्फ अघि बढ्नुपर्छ।

प्रस्तुत पङ्क्ति कवि धीरेन्द्र प्रेमर्षिको ‘सारङ्गीमा देश’ कविताबाट लिइएका हुन्। यहाँ कविले नेपालको धार्मिक र सांस्कृतिक महिमा गाएका छन्। नेपाल बुद्धजस्ता ज्ञानीको जन्मभूमि भएकाले ज्ञानभूमि हो। ऋषिमुनिहरूले तपस्या गरेको ठाउँ भएकाले तपोभूमि हो। यहाँका मानिसले उज्यालो भविष्यको सपना देख्ने र पूरा गर्ने भूमि भएकाले स्वप्नभूमि पनि हो। यस्तो भूमिमा जन्मिन पाउँदा नेपालीलाई गर्व लाग्छ र सारङ्गी गर्वसाथ ‘जय धर्ती माता’ भन्दै धर्तीलाई आमासरह सम्मान गर्छ। यी पङ्क्तिमा ‘भूमि’ शब्द तीन पटक दोहोरिएर लय मीठो बनेको छ र देशप्रेमको भाव गहिरो बनेको छ।

यस कविताका पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्दाजुल्दा ध्वनि आउँछन्। ‘देश’ र ‘मधेस’, ‘बाँच्छ’ र ‘हाँस्छ’ यसका उदाहरण हुन्। यसैगरी ‘काखा’ र ‘भिरपाखा’, ‘सीता’ र ‘गीता’, ‘गाथा’ र ‘सगरमाथा’ तथा ‘माथि’ र ‘पाथी’ जोडीमा पनि अन्त्यानुप्रास मिलेको छ। पङ्क्तिभित्र ‘रम्दै’ र ‘जम्दै’ ले पनि लय मिलाएका छन्।

कविता पढ्दा गति, यति र लय मिलाउनुपर्छ। गति भनेको पढ्ने चाल हो। यति भनेको पङ्क्तिभित्र सास फेर्न रोकिने ठाउँ हो, जस्तै ‘गाउँदै आयो यो नेपाली, सारङ्गीमा देश’ मा ‘नेपाली’ पछि हल्का रोकिनु। लय भनेको सुर र तालको मिठास हो। कविता गीत भएकाले यसलाई सारङ्गीको धुन सम्झेर गाउँदा अझ राम्रो सुनिन्छ।

कवितामा लय मिलाउन पदको क्रम उल्टिन्छ र कतिपय शब्द छोटिन्छन्। गद्यमा बदल्दा त्यही अर्थलाई सामान्य बोलीचालीको वाक्यमा लेखिन्छ। यसका लागि यी चरण अपनाउन सकिन्छ।

• चरण १: कवितांश दुई तीन पटक पढेर यसको अर्थ बुझ्ने।
• चरण २: हरेक वाक्यको कर्ता, कर्म र क्रियापद पहिचान गर्ने।
• चरण ३: पदलाई कर्ता, कर्म, क्रियापदको क्रममा मिलाउने।
• चरण ४: ‘नि’ जस्ता छोटा रूपलाई ‘पनि’ जस्ता पूरा रूपमा लेख्ने र आवश्यक शब्द थप्ने।
• चरण ५: वाक्य अर्थपूर्ण र पूरा भए नभएको पढेर जाँच्ने।

उदाहरण: ‘हिमाललाई न्यानो दिन्छ तराईको काखा, मधेसको पङ्खा बनी बस्छन् भिरपाखा।’ यसको गद्य रूप: तराईको काखले हिमाललाई न्यानो दिन्छ। पहाडका भिरपाखा मधेसका लागि पङ्खा बनेर बस्छन्।

कवितामा ‘संसारकै शिरपोस हाम्रो सगरमाथा’ भनिएको छ। सगरमाथा विश्वको सबैभन्दा अग्लो शिखर हो र यसको उचाइ ८,८४८.८६ मिटर छ। यही शिखरका कारण संसारभर नेपाललाई सगरमाथाको देश र नेपालीलाई सगरमाथाको देशका नागरिक भनेर चिनिन्छ। सगरमाथा चढ्न कठिन र चुनौतीपूर्ण छ, तर धेरै मानिस कम्तीमा ५,३६४ मिटर उचाइमा रहेको आधार शिविरसम्म पुग्ने सपना देख्छन्।

आधार शिविर पुग्न दोलखाको जिरी वा सोलुखुम्बुको सल्लेरीबाट लामो पदयात्रा गर्नुपर्छ। काठमाडौँबाट सिधै लुक्ला उडेर त्यहाँबाट छोटो पदयात्रा पनि गर्न सकिन्छ। बाटामा शेर्पा संस्कृति, हिमझरनाको दृश्य, ऐतिहासिक बौद्ध गुम्बा र हिमनदीको मनोरम दृश्यले यात्रालाई रोचक बनाउँछन्। आधार शिविरबाट सगरमाथा नजिकै छर्लङ्ग देखिने भएकाले हरेक वर्ष हजारौँ स्वदेशी र विदेशी पदयात्री त्यहाँ पुग्छन्।

कसैले राम्रो काम गर्दा उसलाई मायालु शब्दले प्रशंसा गर्नु पनि भाषाको सीप हो। नृत्य प्रतियोगितामा प्रथम भएकी सानी बहिनीलाई दिदीले ‘स्याबास नानु, मेरी बहिनीले पुरस्कार पाउँदा म धेरै खुसी छु’ भनिन्। यसमा स्याबासी, आफ्नो खुसी र अझ राम्रो गर्ने शुभकामना तीनवटै छन्।

साथी पुरस्कृत हुँदा पनि यस्तै गरी बोल्न सकिन्छ: ‘साथी सुमन, हाजिरीजवाफमा प्रथम भएकोमा हार्दिक बधाई छ। तिम्रो मिहिनेतले आज फल दियो। तिमीले हामी सबैको कक्षाको नाम राख्यौ। आगामी दिनमा पनि यस्तै सफलता पाउँदै जाऊ।’

‘सारङ्गीमा देश’ ले ठुलो देशलाई एउटा बाजाभित्र राखेर गायो। त्यसैगरी ‘मेरो घर’ शीर्षकमा आफ्नो घरका मानिस, आँगन, बिहानको दृश्य वा घरको माया समेटेर छोटो कविता लेख्न सकिन्छ। पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्दा शब्द राख्दा कवितामा लय आउँछ। पत्रपत्रिकामा छापिएका कविता पढ्दा पनि नयाँ शब्द र लय सिक्न सकिन्छ।