कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा

हजुरआमा वा हजुरबुबाले आगोछेउ बसेर 'एकादेशमा...' भन्दै सुरु गर्ने कथा तपाईँले धेरै सुन्नुभएको होला। यस्ता कथा कसैले एकै दिन बसेर लेखेका होइनन्। पुस्तौँदेखि मानिसका मुखैमुख सर्दै आएका हुन्। यिनलाई लोककथा भनिन्छ। 'कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा' पनि यस्तै एउटा लोककथा हो, जसलाई मोतीलाल पराजुलीले लेखेर प्रस्तुत गरेका छन्।

लोककथाको भनाइशैली अरू कथाभन्दा फरक हुन्छ। यसको सुरु प्रायः 'एकादेशमा' बाट हुन्छ। भन्ने मान्छेले घटना आफैँ देखेको हुँदैन, सुनेको कुरा सुनाउँछ। त्यसैले वाक्यका अन्त्यमा 'रहेछ', 'गएछन्', 'थालेछ' जस्ता क्रियापद आउँछन्। यिनले 'पहिले थाहा नभएको कुरा अहिले थाहा पाएँ' भन्ने भाव दिन्छन्। व्याकरणमा यसलाई अज्ञात पक्ष भनिन्छ, जसबारे तल विस्तारमा पढ्नेछौँ। कथा सकिएपछि 'सुन्नेलाई सुनको माला' भन्ने जस्तो तुकबन्दी भनेर टुङ्ग्याउने चलन पनि लोककथाकै विशेषता हो।

पहाडको काखमा खेतीकिसानी गर्ने र गाईवस्तु पाल्ने किसानहरूको एउटा सुन्दर गाउँ थियो। गाउँनजिकै घना वनजङ्गल र गाईवस्तु चर्ने फराकिलो खर्क थियो। हिउँदका दिनमा किसानहरू गीत गाउँदै घाँसदाउरा लिन त्यही वनमा जान्थे र साँझ फर्कन्थे।

एक दिन दशबाह्र जना महिला घाँसदाउरा लिन टाढाको वनमा पुगे। काम गर्दै छरिएका बेला एउटा अजङ्गको राक्षसले एउटी महिलालाई समात्यो र खान थाल्यो। ती महिला चिच्याइन्, तर अरू महिलालाई राक्षसका अगाडि केही गर्ने हिम्मत भएन। उनीहरू रुँदै कराउँदै गाउँमा गुहार माग्न आए। सबै गाउँले जम्मा भएर वनमा भएको उपद्रोबारे जानकारी लिए।

गाउँलेले राक्षसलाई नमारी हुँदैन भन्ने सल्लाह गरे। उनीहरू घरमा भएका खुँडा, खुकुरी, तरबार र बन्चरो लिएर वनतिर गए र राक्षसमाथि ढुङ्गा बर्साउन थाले। तर राक्षसले आफ्नो शरीर फुलाएर पहाडजत्रो बनायो र उल्टै गाउँलेलाई धम्क्यायो: “हेर मनुवा हो ! यस महिलाको काल आजै आएको थियो र मलाई पनि बिछट्टै भोक लागेको हुनाले मैले यसलाई खाइदिएँ।” लामा दाह्रा देखाउँदै ऊ गाउँलेमाथि जाइलाग्न थालेपछि सबैको सातोपुत्लो गयो र गाउँले भागाभाग गर्दै गाउँ झरे। भाग्नेहरूलाई राक्षसले भन्यो, “कि तिमीहरूले दैनिक मलाई एक एक जना मान्छे पठाउने गर।”

गाउँले नजिकैको चौतारामा भेला भए। गाउँका एक भलादमीले सुझाव दिए: सबै एकैपटक मर्नुभन्दा बरु राक्षसलाई हरेक दिन एक एक जनाका दरले आहारा पुर्‍याऔँ। अरू उपाय नभएकाले सबैको सल्लाह मिल्यो। भोलिपल्ट गाउँले वनमा गएर राक्षसलाई यो कुरा सुनाए। पहाडजत्रो बनेको राक्षस फेरि पहिलेजस्तै सानो भयो।

राक्षसले सर्त राख्यो: दैनिक एक जना मान्छे र एक मुरी अन्न दिए गाउँलाई केही गर्दिनँ, नत्र गाउँ नै उजाड बनाइदिन्छु। यसरी ऊ काल नआएका मान्छेलाई पनि खान थाल्यो। 'काल आएका मान्छेलाई मात्र खानू' भन्ने विधिको उसले उल्लङ्घन गर्‍यो। गाउँ फर्केपछि गाउँलेले हरेक कुरियाको पालो बाँधे। आफ्नो पालो परेको दिन एक मुरी अन्न र एक जना मान्छे पठाउनुपर्ने नियम बनाइयो।

एक दिन राक्षसको आहारा बन्ने पालो एउटी दोजिया महिलाको पर्‍यो। उनका लोग्ने परदेश गएका थिए र सासूससुरा मरिसकेका थिए। आफूबाहेक पठाउने अरू कोही थिएन। पेटको बच्चाको मायाले उनी आहारा हुन जान सकिनन्। त्यसैले एक मुरी अन्न भरेर घरको पिँढीमा राखिन् र आफू भागेर माइततिर टाप कसिन्।

दिउँसो बाह्र बजेसम्म आहारा नआएपछि राक्षस रिसाउँदै गाउँ नै थर्किने गरी कराउँदै गाउँमा आइपुग्यो। गाउँलेले उसलाई सम्झाए: आज पालो परेकी महिलाले धोका दिइन्, आज यही घरमा अन्न खाएर बस्नुहोस्, भोलिदेखि सर्तबमोजिमको आहारा दिन्छौँ। सित्तैमा घरमा बस्न पाउने भएपछि राक्षसले यो आग्रह स्वीकार गर्‍यो र त्यसै घरमा बस्न थाल्यो।

माइतमा बसेकी ती महिलाले चार महिनापछि छोरो जन्माइन् र उसको नाम कालजित राखिन्। दशबाह्र वर्षको भएपछि एक दिन मावली गाउँका साथीहरूले बुबा र घर दुवै नभएको 'भतुवा' भनेर गिज्याए। बुबाको माया नपाएको कालजितको मनमा यो वचनवाण बेसरी घोच्यो। उसले आमासँग सोध्यो, “आमा, हाम्रो घर कहाँ हो ? मेरो बुबा कहाँ हुनुहुन्छ ?” आमाले धेरै सम्झाउन खोजिन्, तर छोरो किमार्थ मानेन। लाचार भएर आमाले सबै पूर्वकथा सुनाइन्। साहसी कालजितले साथीको हेपाइ सहनुभन्दा आफ्नै घर जानु जाती ठान्यो। आमा आत्तिइन्, तर छोराले सम्झायो। आमाले बाटामा खान मिठा रोटी पकाइदिइन् र कालजित आफ्नो गाउँतिर हिँड्यो।

गाउँ पुगेर कालजितले आफ्नो घर पत्ता लगायो र त्यहाँ राक्षस बस्ने कुरा पनि सुन्यो। उसले ढोका ढकढक्यायो। भित्रबाट राक्षस गर्ज्यो, “ढोका ढकढकाउने को हो ?” कालजितले जवाफ दियो, “मामा म तपाईँको भान्जो हुँ।” भान्जो भन्ने सुन्नेबित्तिकै राक्षसले ढोका खोलिदियो।

कालजितले “ल मामा खानुहोस्” भन्दै आमाले बनाएका मिठा रोटी राक्षसलाई खान दियो। राक्षस खुसी हुँदै भन्यो, “ओहो भान्जा ! रोटी त ज्यादै मिठा पो छन् त।” कालजितले भन्यो, “हेर्दै जानुहोस् न मामा, म तपाईँलाई अझै कति मिठा मिठा चिज खुवाउँछु !” त्यसपछि ऊ हरेक दिन मिठा खानेकुरा ल्याएर राक्षसलाई खुवाउन थाल्यो। दुवै मिलेर बसेको देखेर गाउँले चकित परे। यहाँ कालजितले बलले होइन, बुद्धिले काम गरेको छ: पहिले शत्रुको विश्वास जित्यो, अनि मौका पर्खियो।

राक्षस अब घरबाहिर निस्कँदैनथ्यो। गाउँलेले उसको खानेकुरा घरैमा ल्याइदिन्थे। राक्षसले गाउँलेलाई दुःख दिएको र आफ्नो घर कब्जा गरेको कुरा कालजितलाई मन परेन। उसले सोध्यो, “मामा ! तपाईँ यो घरबाट बाहिर जानुहुन्न किन ?” राक्षसले भन्यो, काल आएका मान्छेलाई मात्र खानू भनी भगवान्ले अह्राएको काममा मैले ठुलो गल्ती गरेँ, माफी माग्न भगवान्लाई भेट्न जान मन छ।

कालजितले यही मौका छोपेर भन्यो, आजै जानुहोस्, र जाँदा मेरो परमआयु पनि सोधेर आउनुहोस्। राक्षसलाई एकातिर भगवान्को भय थियो, अर्कातिर बसीबसी खाने बानी परेकाले ऊ अल्छी भइसकेको थियो। कालजितले दिनदिनै करकर गरेपछि ऊ एक दिन हिँड्यो। एक हप्तापछि भगवान्को हप्काइ खाएर निन्याउरो मुख लगाउँदै फर्क्यो।

कालजितले आफ्नो आयु सोध्दा राक्षसले भन्यो, “हेर भान्जा, तिम्रो आयु त ७९ वर्षको छ रे। त्यस समयसम्म तिमीलाई कसैले केही पनि गर्न सक्दैन रे।” कालजितले अर्को चाल चाल्यो: आयु ८० वा ७८ वर्ष बनाइदिन भगवान्सँग भन्न लगायो। राक्षस फेरि गएर अनुनय गर्‍यो। भगवान्ले भन्नुभयो, “हेर काल ! यो आयु भावीले जुन दिन जति लेख्यो, लेख्यो। त्यसलाई घटाउन पनि सकिँदैन, बढाउन पनि सकिँदैन।” यो सुनेपछि कालजितलाई पक्का भयो: भगवान्ले समेत एक वर्ष तलमाथि गर्न सक्नुहुन्न भने यो राक्षसले मलाई केही गर्न सक्दैन।

भोलिपल्ट बिहानै कालजितले आँगनमा धेरै दाउरा थुपारेर आगो फुक्यो। फलामका आँसी, बाउसो, बन्चरो र ओदान त्यही आगोमा ततायो। फलाम रातो भएपछि सनासोले समातेर राक्षसलाई टाढैबाट हान्न थाल्यो। राक्षसले आत्तिँदै नगर्न आग्रह गर्‍यो। कालजितले 'तँलाई नमारेसम्म म र मेरा गाउँलेको रक्षा हुँदैन' भन्दै हतियार बर्साइरह्यो। तातो फलामको डाहाले राक्षस त्यहीँ लड्यो र केहीबेरपछि मर्‍यो।

कालजितले गाउँलेलाई बोलायो र सबै मिलेर राक्षसको सद्गत गरे। गाउँलेले कालजितको प्रशंसा गर्दै उसलाई गाउँको प्रमुख चुने। कालजित मावलीबाट आमालाई लिएर आयो र आफ्नो घर, खेतीबाली सम्हालेर बस्न थाल्यो। काललाई पनि जितेर गाउँमा सुखशान्ति दिएकाले गाउँलेले उसलाई सम्मानपूर्वक राख्न थाले। सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले सधैँका लागि गाउँमा शान्ति ल्यायो। कथा यसरी टुङ्गिन्छ:

यो तुकबन्दी कथाको घटनासँग जोडिएको होइन। यसले सुन्ने र भन्ने दुवैलाई आशीर्वाद दिन्छ र कथा सधैँ सम्झनामा रहोस्, भन्नुपर्दा तुरुन्तै मुखमा आओस् भन्ने कामना गर्छ। नेपाली लोककथा टुङ्ग्याउने यो परम्परागत शैली हो।

कथाका मुख्य दुई पात्र कालजित र अजङ्गको राक्षस हुन्। कथालाई अघि बढाउन अरू सहायक पात्र पनि आएका छन्। कुन पात्र कस्तो छ भन्ने कुरा उसले गरेको काम र बोलेको बोलीबाट थाहा हुन्छ।

राक्षस शरीरले पहाडजत्रो थियो। गाउँभरिका मान्छेले हतियार लिएर जाँदा पनि उसलाई केही गर्न सकेनन्। तर दशबाह्र वर्षको एउटा केटोले उसलाई जित्यो। यसबाट सिकिन्छ: ठुलो बलभन्दा ठुलो बुद्धि र पुरुषार्थ हो। कालजितले आत्तिएर होइन, बिस्तारै विश्वास जितेर, सही जानकारी खोजेर र ठिक समयमा काम गरेर जित हासिल गर्‍यो। नियम मिच्ने र अरूलाई दुःख दिनेको अन्त्य हुन्छ भन्ने सन्देश पनि कथाले दिन्छ। अन्यायलाई चुपचाप सहेर बस्नुभन्दा आँट र सुझबुझले त्यसको सामना गर्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि यसमा छ।

शीर्षकमा दुवै मुख्य पात्रको नाम छ र कथा पनि यिनै दुईको सम्बन्ध र सङ्घर्षमा घुमेको छ। 'कालजित' नामको अर्थ काललाई जित्ने हो। भगवान्ले राक्षसलाई 'काल' भनेर सम्बोधन गरेका छन् र गाउँले पनि उसलाई 'हे काल' भन्छन्। त्यही काललाई जित्ने केटाको नाम कालजित हुनु कथासँग ठ्याक्कै मिल्छ। त्यसैले शीर्षक उपयुक्त छ।

काल बदल्दा क्रियापद मात्र बदलिन्छ, कर्ता र अरू पद उस्तै रहन्छन्। 'गाउँमा विद्यालय खुल्यो' भूतकालमा छ। यसलाई वर्तमान कालमा 'गाउँमा विद्यालय खुल्छ' र भविष्यत् कालमा 'गाउँमा विद्यालय खुल्नेछ' बनाइन्छ। त्यस्तै 'हामी देश सेवामा लाग्छौँ' भविष्यत् कालमा 'हामी देश सेवामा लाग्नेछौँ' हुन्छ।

कालले समय बताउँछ। तर एउटै समयमा पनि काम सकियो कि चल्दै छ, बानी थियो कि भर्खर थाहा भयो भन्ने फरक हुन्छ। 'ऊ पढ्यो', 'ऊ पढ्दै थियो', 'ऊ पढेको थियो', 'ऊ पढेछ' र 'ऊ पढ्थ्यो' सबै भूतकालका हुन्, तर अर्थ फरक छ। यही फरक पक्षले देखाउँछ।

कालजितको कथा प्रायः अज्ञात पक्षमा छ, किनभने कथा भन्ने व्यक्तिले ती घटना आफैँ देखेको छैन। सामान्य पक्षका वाक्यलाई अज्ञात पक्षमा बदल्दा 'राती असिनापानी पर्‍यो' लाई 'राती असिनापानी परेछ' र 'बहिनीले पनि थाहा पाइन्' लाई 'बहिनीले पनि थाहा पाइछन्' बनाइन्छ। उल्टो दिशामा, कथाकै 'कालजितले गाउँलेलाई बोलाएछ' लाई अभ्यस्त पक्षमा 'कालजितले गाउँलेलाई बोलाउँथ्यो' बनाइन्छ।

अपूर्ण र पूर्ण पक्षमा बदल्ने तरिका पनि हेरौँ। 'सदिच्छा विज्ञान विषय पढ्छिन्' लाई अपूर्ण पक्षमा 'सदिच्छा विज्ञान विषय पढ्दै छिन्' भनिन्छ। 'आशिका जनकपुरबाट हेटौँडा जाँदै छिन्' लाई पूर्ण पक्षमा 'आशिका जनकपुरबाट हेटौँडा गएकी छिन्' भनिन्छ।

नेपालीमा 'ब' र 'व' दुवै अक्षर छन्, तर बोल्दा धेरैजसो ठाउँमा दुवैको आवाज 'ब' जस्तै सुनिन्छ। त्यसैले लेख्दा गल्ती हुने सम्भावना धेरै हुन्छ। संस्कृतबाट ज्यूँका त्यूँ आएका तत्सम शब्दमा प्रायः 'व' लेखिन्छ, जस्तै: वन, वचन, विधि, वर्ष, व्यवस्था, विवेक, विजय, वेद। यस्ता शब्दको सुरु वा बीचमा आएको 'व' बोल्दा 'ब' झैँ सुनिन्छ। संस्कृतबाट रूप बदलिएर आएका तद्भव शब्द र ठेट नेपाली शब्दमा 'ब' लेखिन्छ र 'ब' नै उच्चारण हुन्छ, जस्तै: बुबा, बाटो, बन्चरो, बाहिर, बस्नु, बिस्तारै। अर्को व्यञ्जनसँग जोडिएर आधा अक्षरपछि आउँदा 'व' को आवाज 'व' नै हुन्छ, जस्तै: स्वीकार, स्वर, द्वारा, ज्वाला।

कथाको समीक्षा गर्दा यी प्रश्नका उत्तर खोजेर लेखिन्छ:

• कथाको विषयवस्तु कहाँबाट लिइएको छ ?
• शीर्षकले विषयवस्तु समेटेको छ कि छैन ?
• कथाको मूलभाव के हो र यसबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ ?
• कथामा कति पात्र छन् र तिनको स्वभाव कस्तो छ ?
• परिवेश गाउँ हो कि सहर, र त्यहाँको समाज कस्तो छ ?
• भाषा सरल छ कि जटिल, र संवाद कस्ता छन् ?
• कथा पढेपछि मनमा कस्तो लाग्यो ?

उदाहरणका लागि यही कथाको छोटो समीक्षा यस्तो हुन सक्छ: 'कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा' नेपाली लोकजीवनबाट लिइएको लोककथा हो। यसको परिवेश पहाडको एउटा किसान गाउँ, वन र खर्क हो। मुख्य पात्र कालजित साहसी र बुद्धिमान् छ भने राक्षस क्रूर र नियम मिच्ने छ। भाषा सरल छ र 'रहेछ', 'गएछ' जस्ता क्रियापदले कथा भनेको जस्तो स्वाद दिन्छन्। 'मामा म तपाईँको भान्जो हुँ' जस्ता संवादले कथालाई रोचक बनाएका छन्। शीर्षक सार्थक छ। कथाले बलभन्दा बुद्धि ठुलो हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। एउटा कमजोरी के हो भने राक्षसलाई मारेको दृश्य अलि डरलाग्दो छ।