पर्यावरण सन्तुलन

यो पाठ संवाद विधामा लेखिएको छ। नौ कक्षाका केही विद्यार्थी आफ्ना शिक्षकसँग उद्यानको मनोरम वातावरणमा बसेका छन्। उनीहरू पर्यावरणीय सन्तुलनबारे कुराकानी गर्दै छन्। विद्यार्थीहरू एकपछि अर्को प्रश्न सोध्छन्, शिक्षक धैर्यपूर्वक उत्तर दिन्छन्। कहिलेकाहीँ विद्यार्थी आफैँले इन्टरनेटमा पढेका र भिडियोमा हेरेका कुरा पनि साथीहरूलाई सुनाउँछन्। यसरी प्रश्न र उत्तरको क्रमबाट पर्यावरणका गाह्रा वैज्ञानिक कुरा पनि सजिलै बुझिन्छन्।

यस संवादमा छ जना पात्र छन्। एक जना शिक्षक र पाँच जना विद्यार्थी। अन्त्यमा 'सबै विद्यार्थी' ले एकै स्वरमा 'बुझ्यौँ गुरु' भन्छन्। विद्यार्थीहरू शिक्षकलाई 'गुरु' भनेर सम्बोधन गर्छन्।

संवादमा कोष्ठभित्र राखिएका वाक्यले पात्रले के गर्दै बोल्यो भन्ने देखाउँछन्। जस्तै: (खुसी हुँदै), (विद्यार्थीतिर फर्केर), (हात उठाएर बोल्न अनुमति माग्दै)। संवादको सुरुमा दृश्य बताउने वाक्य र अन्त्यमा '(सबै जना कक्षाकोठातर्फ प्रस्थान गर्छन्।)' भन्ने वाक्य पनि कोष्ठमै छन्। यस्ता वाक्य बोलिँदैनन्, तर पढ्नेलाई ठाउँ, हाउभाउ र कार्य बुझ्न मद्दत गर्छन्।

हाम्रो वरिपरि हावा, पानी, माटो, बोटबिरुवा, जीवजन्तु र सूर्यको प्रकाश जस्ता प्राकृतिक वस्तु छन्। यी सबै मिलेर हाम्रो वरिपरि एउटा आवरण बन्छ। यही आवरण पर्यावरण हो।

यी दुई शब्द सम्बन्धित छन्, तर एउटै होइनन्। पर्यावरण भनेको तत्त्वहरूको समूह हो भने पारिस्थितिक प्रणाली भनेको ती तत्त्वबिचको सम्बन्ध हो। उदाहरणका लागि, घामको प्रकाश र माटोको पानी पाएर घाँस हुर्कन्छ। त्यही घाँस खाएर बाख्रा बाँच्छ। बाख्राको गोबर मल बनेर फेरि माटोमा मिल्छ। घाम, पानी, माटो, घाँस र बाख्रा पर्यावरणका तत्त्व हुन्। तिनीहरू एकअर्कामा यसरी जोडिनु चाहिँ पारिस्थितिक प्रणाली हो। यही आपसी सम्बन्धले गर्दा हाम्रो जीवनको अस्तित्व सम्भव भएको छ।

पृथ्वीमा वायुमण्डल, पानी, सूर्यको प्रकाश, माटो र ओजन तह छन्। यिनका बिचको एकआपसको सम्बन्धले गर्दा यस ग्रहमा जीवन सम्भव भएको हो। अहिलेसम्मका अनुसन्धानबाट पृथ्वीमा जस्तो अनुपम पर्यावरणीय संरचनाको संयोग अरू कुनै ग्रहमा भेटिएको छैन। अरू ग्रहमा जीवन भएको पनि पत्ता लागेको छैन। त्यसैले पृथ्वीलाई जीवनमैत्री ग्रह भनिन्छ।

पर्यावरण असन्तुलित हुनुका प्रमुख कारक मानव र उसका क्रियाकलाप नै हुन्। पर्यावरणको सन्तुलन बिगार्ने गरी अनावश्यक वस्तु थपिँदा वातावरण असन्तुलित हुन्छ।

उद्योगधन्दा, कलकारखाना र मोटरगाडीबाट निस्कने धुवाँ तथा अन्य रासायनिक पदार्थले हाम्रो वायुमण्डल, जमिन र पानी प्रदूषित पार्छन्। तलका दुई दृश्यमा हावा र पानी कसरी फोहोर हुँदै छन् भन्ने देख्न सकिन्छ।

असन्तुलित पर्यावरणका कारण प्राकृतिक प्रकोप पनि उत्पन्न हुन्छन्। यसले गर्दा जीवजन्तु, वनस्पति र मानव जीवनमा नकारात्मक असर पर्छ। प्रदूषणका कारण देखिने प्रकोप र आजका मुख्य पर्यावरणीय चुनौती यस प्रकार छन्:

• प्राकृतिक प्रकोप: बाढी, पहिरो, खडेरी, अतिवृष्टि, महामारी र अनिकाल
• वर्तमान पर्यावरणीय चुनौती: अम्लीय वर्षा, हरितगृह प्रभाव र ओजन तह क्षयीकरण

संवादमा निहारिकाले इन्टरनेटमा खोजेर अम्लीय वर्षाबारे बुझाउँछिन्। अम्लीय वर्षा यसरी बन्छ:

• चरण 1: कलकारखाना र गाडीबाट निस्केका नाइट्रोजन र सल्फरडाइअक्साइड जस्ता ग्याँस वायुमण्डलमा जम्मा हुन्छन्।
• चरण 2: ती ग्याँसले आकाशबाट परेको पानीसँग रासायनिक प्रतिक्रिया गर्छन्।
• चरण 3: यसबाट नाइट्रिक एसिड र सल्फ्युरिक एसिड जस्ता कडा अम्ल बन्छन्।
• चरण 4: ती अम्ल वर्षासँगै जमिनसम्म आइपुग्छन्।

अम्लीय वर्षाले भवन, मूर्ति लगायतका संरचना बिगार्छ। प्राणी र वनस्पतिमा पनि नराम्रो असर पार्छ। पोखरी, ताल र नदीको पानी अम्लीय बन्ने भएकाले पानीमा बस्ने माछा जस्ता प्राणीलाई यसको असर सबैभन्दा बढी पर्छ।

ओजन तह क्षयीकरण हुँदा पराबैजनी किरण सिधै पृथ्वीसम्म आइपुग्छ। यसले मानव, पशुपन्छी र वनस्पतिमा नराम्रो असर गर्छ। आँखाको दृष्टिमा समस्या आउँछ, छालाको क्यान्सर हुन सक्छ र वनस्पतिको हरितकणमा क्षति पुग्छ। हरितकण नष्ट भए बिरुवाले खाना बनाउन सक्दैन।

कलकारखाना, हवाई जहाज र रेफ्रिजरेटर आदिबाट उत्सर्जन हुने क्लोरोफ्लोरो कार्बन नामक ग्याँस ओजन तह क्षयीकरणको प्रमुख कारक हो। यही ग्याँसका कारण ओजन तह पातलिँदै गएको वैज्ञानिक बताउँछन्। त्यसैले ओजन तह बचाउनु हाम्रो दायित्व हो।

यही प्रसङ्गमा शिक्षकले विद्यार्थीलाई आफ्नो जिज्ञासा मेटाउन इन्टरनेट प्रयोग गरेकोमा स्याबासी दिन्छन्। ज्ञानगुनका कुरा खोज्न सजिलो भएकाले नै इन्टरनेटको लोकप्रियता र महत्त्व बढेको उनी बताउँछन्।

नर्सरीमा साना र कलिला बिरुवालाई न्यानो चाहिन्छ। त्यसका लागि सिसा प्रयोग गरेर एउटा घर बनाइन्छ। यसलाई हरितगृह भनिन्छ। सूर्यबाट आएका किरण सिसाभित्र पस्छन् तर सजिलै बाहिर निस्कन सक्दैनन्। त्यसैले हरितगृहभित्र बाहिरको तापक्रमभन्दा केही बढी न्यानोपन कायम रहन्छ।

हाम्रो वायुमण्डलमा मुख्य रूपमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्दा यसले पनि सिसाको जस्तै गुण देखाउँछ। घामको ताप पृथ्वीमा आउँछ तर सजिलै फर्केर जान पाउँदैन। यसरी पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जान्छ।

निशान्तले यो जानकारी इन्टरनेटमा हेरेको भिडियोबाट पाएका थिए। शिक्षकले उनको जानकारी शतप्रतिशत सही भएको भन्छन्। यो सुनेर सुवर्ण निष्कर्ष निकाल्छन्: पर्यावरणीय असन्तुलनको कारण विशेष गरी मानिसले गरेका विकास र आविष्कार नै रहेछन्।

शिक्षक सुवर्णको कुरा ठिक भएको बताउँछन्। अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धि, बढ्दो सहरीकरण र स्रोत साधनको अत्यधिक प्रयोग पर्यावरण विनाशका कारण हुन्। यी सबै मानव क्रियाकलापसँग सम्बन्धित छन्। कुनै पनि विकास कार्यक्रमले केही न केही पर्यावरणीय क्षति अवश्य गर्छ।

त्यसो भए पर्यावरण जोगाउन विकासका काम नै रोक्नुपर्छ त? दीक्षाले यही प्रश्न सोध्छिन्। उत्तर हो, पर्दैन। पृथ्वी सम्पूर्ण प्राणीको साझा घर हो। यसको विनाशले सबैको जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ र मानिस आफैँ पनि समस्यामा पर्छ। यो बुझेपछि अहिले मानिसको चेतनामा परिवर्तन आएको छ। अब खानेपानी योजना, जलविद्युत् परियोजना, सडक निर्माण जस्ता विकास योजना दिगो विकासको अवधारणाअनुरूप बनाउनुपर्छ।

विकास योजना सुरु गर्दा अपनाइने परिपाटी यस्तो छ:

• चरण 1: विज्ञ समूहले उक्त योजनाले पार्न सक्ने पर्यावरणीय प्रभावको अध्ययन गर्छ।
• चरण 2: त्यस अध्ययनका आधारमा प्रतिवेदन तयार गरिन्छ।
• चरण 3: प्रतिवेदनका आधारमा मात्र योजना कार्यान्वयनमा ल्याइन्छ।

पर्यावरण जोगाउने काम सरकार र विज्ञको मात्र होइन। हामीले आफ्नो घरबाटै धेरै काम गर्न सक्छौँ। निहारिका र शिक्षकले बताएका उपाय यी हुन्:

• प्लास्टिकको बढ्दो प्रयोग, रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीको असरबारे जानकारीमूलक कार्यक्रम गरी जनचेतना बढाउने।
• घरबाट निस्कने फोहोरको वर्गीकरण गर्ने। सड्ने फोहोरबाट मल बनाई प्रयोग गर्ने। यसले वातावरण सफा हुन्छ र रासायनिक मलको प्रयोग पनि घट्छ।
• पेट्रोलियम पदार्थको सट्टामा जलविद्युत्, सौर्यऊर्जा, गोबरग्याँस जस्ता वैकल्पिक ऊर्जाको प्रयोग गर्ने। यसले प्रदूषण घटाउँछ।
• हाम्रो देशमा जलविद्युत्, वायुऊर्जा र सौर्यऊर्जाको पर्याप्त सम्भावना छ। यसतर्फ सबैलाई प्रेरित गरे पर्यावरण संरक्षणसँगै देशको अर्थतन्त्र पनि माथि उठ्छ।

हाम्रो जीविका पर्यावरणका स्रोतसाधनको प्रयोगबाटै चल्छ। पृथ्वीका प्राणीमध्ये मानिस सर्वोत्कृष्ट प्राणी हो। ऊ आफ्नो चेतना र ज्ञान प्रयोग गरेर स्रोतसाधनको उत्खनन र प्रशोधन गर्छ र भरपुर प्रयोग गर्छ। भूमिगत तेल, भूमिगत पानी, धातु, वनजङ्गल, जडीबुटी, नदीनाला सबै प्रयोग गर्न सक्ने क्षमता मानिसमा छ। कतिपय मानिसले यिनै स्रोतबाट मनग्य आर्थिक उपार्जन पनि गर्छन्। यस्ता स्रोतलाई दुई वर्गमा बाँड्न सकिन्छ।

सुवर्ण भन्छन्, अनवीकरणीय स्रोतको प्रयोगमा ध्यान नदिए भावी पुस्ताले यिनको प्रयोग गर्नै पाउँदैनन्। दीक्षा थप्छिन्, आवश्यकताभन्दा बढी प्रयोग गर्नु भनेको 'आफ्नो खुट्टामा आफैँ बन्चरो हान्नु' जस्तै हो। यो उखानको अर्थ हो, आफ्नै कामले आफैँलाई हानि पुर्‍याउनु। दुवै खालका स्रोतको सही र उपयुक्त प्रयोग गर्न जाने मात्र पर्यावरण जोगिन्छ।

दुवै खालका स्रोतको यथोचित प्रयोग गरी पर्यावरण सन्तुलित राख्नमा मानवको ठुलो भूमिका हुन्छ। पर्यावरणीय असन्तुलनका कारण स्रोतसाधन मात्र होइन, जैविक विविधता पनि ह्रास हुन सक्छ। कतिपय वन्यजन्तु र वनस्पति लोप हुने सम्भावना रहन्छ।

हरेक प्राणी र वनस्पति वातावरणीय प्रणाली र खाद्यशृङ्खलाको एउटा अंश हो। जस्तै: घाँस, त्यो खाने मृग र मृग खाने बाघ एउटै खाद्यशृङ्खलामा पर्छन्। एउटा कडी हरायो भने पूरै शृङ्खला खल्बलिन्छ। त्यसैले हरेक प्राणी र वनस्पतिलाई लोप हुनबाट बचाउनु हाम्रो कर्तव्य हो। शिक्षकको यही कुरा सुनेर सबै विद्यार्थी 'बुझ्यौँ गुरु' भन्छन् र कक्षाकोठातर्फ लाग्छन्।

यो संवादले पर्यावरणको सन्तुलन नै जीवनको आधार हो भन्ने सन्देश दिन्छ। पर्यावरण बिगार्ने मुख्य कारक मानिस हो, त्यसैले त्यसलाई जोगाउने जिम्मा पनि मानिसकै हो। विकास रोक्नु समाधान होइन, दिगो विकास समाधान हो। फोहोर व्यवस्थापन, वैकल्पिक ऊर्जा, स्रोतको सन्तुलित प्रयोग र जनचेतनाबाट पर्यावरण जोगाउन सकिन्छ। संवादले विद्यार्थीलाई जिज्ञासा राख्न, खोजी गर्न र कक्षामा सक्रिय सहभागी हुन पनि प्रेरित गर्छ।

कुनै शीर्षकमा संवाद लेख्दा पात्रहरू त्यही विषयमा स्वाभाविक रूपमा कुरा गरेजस्तो लाग्नुपर्छ। संवाद यसरी तयार पारिन्छ:

• चरण 1: शीर्षक छान्ने र त्यसबारे के के कुरा आउनुपर्छ भनी टिपोट गर्ने।
• चरण 2: पात्र तय गर्ने र सुरुमा कोष्ठभित्र ठाउँ र अवस्था लेख्ने।
• चरण 3: बायाँपट्टि पात्रको नाम, त्यसपछि विराम चिह्न र भनाइ लेख्ने।
• चरण 4: प्रश्न, उत्तर, सहमति र असहमति मिसाएर कुरालाई अगाडि बढाउने।
• चरण 5: आवश्यक ठाउँमा हाउभाउ र कार्य कोष्ठभित्र लेख्ने।
• चरण 6: अन्त्यमा निष्कर्ष आउने गरी संवाद टुङ्ग्याउने।

'खेलकुदको महत्त्व' शीर्षकमा दुई साथीबिचको छोटो संवादको नमुना हेरौँ:

समूहमा छलफल गर्दा पनि यस्तै हुन्छ। फरक फरक मत आउँछन्। लामो छलफलपछि सबैले दुवै पक्षको महत्त्व बुझेर एउटा निष्कर्षमा पुग्छन्। जस्तै: आदित्य र साथीहरूले पढाइ र खेलकुदमध्ये कुन ठुलो भन्ने बहसपछि पठन संस्कृति क्लब र खेलकुद क्लब दुवै गठन गर्ने निष्कर्ष निकाले। छलफलको अन्त्यमा निष्कर्ष स्पष्ट भाषामा सुनाउनु नै समूह कार्यको उद्देश्य हो।