करेसाबारी

घर बनाउँदा केही जग्गा घरले ओगट्छ र केही आँगनले। त्यसपछि पनि घरवरिपरि थोरै जग्गा बाँकी रहन्छ। यही बाँकी जग्गालाई करेसो भनिन्छ। यस करेसोमा साग, मुला, काउली, सिमी जस्ता तरकारी लगाइयो भने त्यो करेसाबारी बन्छ।

'करेसाबारी' एउटा निबन्ध हो। यसमा करेसाबारी किन चाहिन्छ, जमिन कसरी मिलाउने, कुन मौसममा कुन तरकारी लगाउने, मल र पानी कसरी दिने, बाली रोग र किराबाट कसरी जोगाउने र यसबाट के के फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा क्रमैसँग बताइएको छ। निबन्ध पढ्दा हामी खेतीको जानकारी पनि पाउँछौँ र राम्रो निबन्ध कसरी बनिन्छ भन्ने पनि सिक्छौँ।

आजकल हाम्रो भान्सामा पाक्ने धेरैजसो तरकारी व्यावसायिक खेतीबाट बजारमा आउँछ। व्यावसायिक ढङ्गले गरिने खेतीमा रासायनिक मल र कीटनाशक औषधी प्रयोग गरिन्छ। तरकारीमा रहेको यस्तो रसायन खानासँगै सोझै हाम्रो शरीरभित्र पस्छ। क्यान्सर, मिर्गौला र मुटु रोग जस्ता समस्या देखिनुको एउटा मुख्य कारण विषाक्त सागसब्जीको उपयोग पनि हो।

त्यसैले स्वस्थ रहन विषादीरहित तरकारी खानु जरुरी छ। आफ्नै करेसाबारीमा ठाउँको भूगोल र मौसम हेरेर बालीका विभिन्न प्रजाति लगाउन सकिन्छ। यसो गर्दा ताजा, गुणस्तरीय र अर्गानिक तरकारी घरमै फल्छ र परिवारको आवश्यकता सजिलै पूरा हुन्छ। हरियो तरकारी फलेको दृश्यले घरको सौन्दर्य बढाउँछ र वातावरण पनि स्वच्छ बनाउँछ। यही कारणले निबन्धकार आफ्नै करेसाबारीमा ताजा तरकारी फलाउने अभियान हरेक घरबाट सुरु गर्नुपर्छ भन्छन्।

करेसाबारी सुरु गर्नुअघि जमिनको कुन भागमा के गर्ने भनेर रेखाङ्कन गर्नुपर्छ। रेखाङ्कन भनेको जमिनमा कहाँ बाटो, कहाँ खाडल, कहाँ नर्सरी र कहाँ कुन तरकारी भन्ने नक्सा कोर्नु हो। यसरी खेती गर्दा खाली जमिनको सदुपयोग हुन्छ। घरबाट निस्कने फोहोर पानी र कुहिने प्राङ्गारिक वस्तु फेरि काममा आउँछन्। यसले वातावरणको सन्तुलन राख्न पनि सघाउँछ।

जमिनको व्यवस्थापन यसरी गर्न सकिन्छ:

• करेसाबारीका लागि छुट्याइएको जमिनको वरिपरि पर्खाल वा बाँस लगाएर बारबन्देज गर्ने।
• एउटा निश्चित ठाउँमा खाडल खनेर कम्पोस्ट मल बनाउने।
• नर्सरीका लागि घाम लाग्ने पाहारिलो ठाउँ छुट्याउने।
• जमिनलाई ससाना सुर्कामा बाँड्ने र सुर्काका बिचमा हिँड्ने बाटो राख्ने।

बारबन्देजको छेउमा लहरे तरकारी लगाउँदा थाँक्रो दिनु पर्दैन, किनभने लहरा आफैँ बारमा चढ्छन्। वर्षामा फर्सी, लौका, घिरौँला, करेला, बोडी र हिउँदमा सिमी, केराउ बारछेउमा लगाएर मौसमअनुसार फाइदा लिन सकिन्छ। सुर्काको आलीमा जरे तरकारी र बिचका सुर्कामा मौसमअनुसारका तरकारी लगाउँदा थोरै जमिनको धेरै उपयोग हुन्छ।

करेसाबारीको जग्गा सानो हुन्छ। त्यसैले थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन लिन जमिन प्रभावकारी ढङ्गले मिलाउनुपर्छ। यसको एउटा उपाय मुख्य बालीसँगै सहायक बाली लगाउनु हो।

उदाहरणका लागि काउलीका बोटबिचको खाली ठाउँमा साग छरिन्छ भने काउली टिप्ने बेलासम्म साग पनि खान पुगिसक्छ। यसरी पहिले लगाएको बाली हटाउने बेलासम्म अर्को नयाँ बाली तयार भइसक्छ। अर्को उपाय समयको फरक पार्नु हो। एकै जातको होस् वा फरक जातको, एकै पटक फल्ने तरकारीलाई केही दिनको फरकमा लगाए नियमित रूपमा तरकारी पाइन्छ। यसो गरे खाएरै नसकिने धेरै तरकारी एकैचोटि फल्दैन र करेसाबारीमा तरकारी नै नहुने अवस्था पनि आउँदैन।

करेसाबारीको कुन ठाउँमा कस्तो बाली लगाउने भन्ने कुरा पनि मिलाउनुपर्छ:

• बारबन्देज गरेको ठाउँमा: लहरे तरकारी।
• कम्पोस्ट खाडलको वरिपरि: मुला, गाजर जस्ता जरेबाली। खाडलवरिपरि लहरे बाली लगाउँदा कम्पोस्ट मलको संरक्षण पनि हुन्छ।
• ड्याङमा: जरेबाली।
• बाटोको छेउछाउमा: केराउ जस्ता कोसेबाली।
• बारीका विभिन्न भागमा: लसुन, प्याज, पुदिना। यिनले अरू बालीलाई किराको प्रकोपबाट जोगाउँछन्।

करेसाबारीमा खेती गर्नेले खेती प्रविधि जान्नुपर्छ र कुन कुन तरकारी लगाउन सकिन्छ भन्ने विविधताको पनि उत्तिकै जानकारी राख्नुपर्छ। पहिलो काम माटो तयार पार्नु हो। माटो तयार पार्ने तरिका यस्तो छ:

• जमिनलाई राम्ररी खनजोत गरेर माटो खुकुलो र बुर्बुराउँदो बनाउने।
• सम्भव भएसम्म जङ्गलको माथिल्लो तहको माटो ल्याएर माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थको मात्रा बढाउने।
• माटो चिम्ट्याइलो छ भने त्यसमा प्रशस्त प्राङ्गारिक मल मिसाउने।
• खनजोत गर्दा पुरानो बालीका अवशेषलाई माटोमुनि पुर्ने। ती पछि सडेर बिरुवाका लागि खाद्यतत्त्व बन्छन्।

करेसाबारीमा रोपिने तरकारी दुई थरीका हुन्छन्। एक थरी सिधै बारीमा रोपिन्छन्। अर्का थरीको पहिले नर्सरीमा बेर्ना तयार पारिन्छ र पछि बारीमा सारिन्छ।

नर्सरीमा मौसमअनुसारका तरकारीको बिउ रोप्नुपर्छ। मसिनो आकारको बिउलाई धेरै गहिरो पुर्नु हुँदैन, नत्र उम्रन सक्दैन। बालीको प्रकृतिअनुसार छापोले माथिबाट छोप्नुपर्छ र ससाना बिरुवालाई तुसारो, वर्षा र बढी तापक्रमबाट जोगाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

करेसाबारीमा ठिक समयमा ठिक तरकारी लगाउन तरकारीलाई मौसमका आधारमा तीन समूहमा बाँडिन्छ: हिउँदे, बसन्ते र बर्खे। नेपाली महिनाका आधारमा यसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

यो विभाजन हुँदाहुँदै पनि आजकल बेमौसमी खेती गरिन्छ। प्लास्टिकको घर (टनेल) जस्ता उपायले जुनसुकै मौसममा जुनसुकै तरकारी फलाउने चलन चलेको छ। यसले बजारमा बाह्रै महिना तरकारी पाइन्छ र किसानले बढी मूल्य पनि पाउँछन्।

करेसाबारीमा तरकारी राम्रो फलाउन मलखाद, सिँचाइ र गोडमेल तीनैमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। मल हाल्दा माटोको उत्पादकत्व र लगाइने बालीको प्रकृति हेर्नुपर्छ। तरकारीको कुन भाग खाइन्छ भन्ने आधारमा उसलाई चाहिने मुख्य तत्त्व फरक हुन्छ:

तरकारी हरियो हुने भएकाले तिनमा पानीको मात्रा धेरै हुन्छ। पानी नपाए ती चाँडै ओइलाउँछन् र सुक्छन्। त्यसैले करेसाबारीमा धेरै सिँचाइ चाहिन्छ। तलका बेलामा बिरुवालाई पानी नदिई हुँदैन:

• बिउ उम्रने बेला
• बेर्ना सारेको बेला
• मलखाद हालेलगत्तै
• गोडमेल गरेपछि
• डुकु आउने, फुल्ने र दाना लाग्ने बेला

बेर्ना सारेपछि कम्तीमा हप्तामा एक पटक नियमित सिँचाइ हुनुपर्छ। करेसाबारीमा नियमित गोडमेल पनि गर्नुपर्छ। गोडमेल गर्दा झारपात हट्छ, लगाएको बाली फस्टाउँछ र माटो पनि खुकुलो हुन्छ।

करेसाबारीलाई लामो समय उब्जाउ बनाइराख्न बाली हेरफेर र मल्चिङमा ध्यान दिनु राम्रो मानिन्छ।

तरकारीका रूपमा हरियो पात, फल, फूल, जरा र कन्दमूल सबै प्रयोग हुन्छन्। त्यसैले कुनै मौसममा मुला लगाएको बारीमा अर्को मौसममा फर्सी वा साग लगाउन सकिन्छ। साग लगाएको बारीमा पछि मुला वा गाजर लगाउन सकिन्छ। यसरी आलोपालो बाली फेर्दा माटोको गुणस्तर घट्ने डर रहँदैन। सधैँ एउटै मौसममा एउटै बाली लगाइरहँदा माटोको गुणस्तर घट्छ।

मल्चिङका लागि बाहिरबाट केही किन्नु पर्दैन। स्थानीय ठाउँमा पाइने धुस्नु, पराल, सुकेका पातपतिङ्गर आदिले बिरुवाको फेद वरिपरि छोपिदिए पुग्छ।

करेसाबारीमा खेती गर्दा बालीलाई रोग र किराबाट जोगाउन सजग र सतर्क हुनुपर्छ। यसका लागि रासायनिक औषधीको सट्टा आवश्यकताअनुसार वानस्पतिक विषादी प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

यस्तो विषादी आफ्नै ठाउँमा पाइने तितेपाती, निम, सिस्नु, मेवा, असुरो, धतुरो, बकाइनो, खिर्रो, बोझो, टिमुर, खुर्सानी, सिमली आदिबाट बनाउन सकिन्छ। बनाउने तरिका यस्तो छ:

• चरण १: यी वनस्पतिका पात र मुन्टा जम्मा गरेर ससाना टुक्रा पार्ने।
• चरण २: काटेका टुक्राले ड्रमको दुईतिहाइ भाग भर्ने।
• चरण ३: ड्रमको बाँकी भागमा गहुँत राख्ने र हावा नपस्ने गरी बिर्कोले राम्ररी बन्द गर्ने।
• चरण ४: भित्रको वनस्पति कुहाउन मौसमअनुसार २५ देखि ३५ दिनसम्म ड्रमलाई घाम लाग्ने ठाउँमा राख्ने।
• चरण ५: राम्ररी कुहिएर तयार भएको झोल छानेर पानीमा मिसाउने र करेसाबारीमा छर्ने।

विषादी बाक्लो नै छर्दा सानो बिरुवा बिग्रिन सक्छ। त्यसैले बिरुवाको उमेर हेरेर पानी मिसाउनुपर्छ:

यस्तो विषादी वर्षा मौसममा दुई दिनको फरकमा र हिउँद मौसममा चार दिनको फरकमा छर्नु उपयुक्त हुन्छ। वर्षामा पानीले विषादी चाँडै पखाल्ने भएकाले छिटो छिटो छर्नुपर्छ।

आफूलाई चाहिने ताजा तरकारी आफ्नै करेसाबारीमा फलाउँदा धेरै फाइदा हुन्छन्:

• घर सेरोफेरोको खाली जग्गाको सदुपयोग हुन्छ।
• चुलोमा दिउरी वा ताप्के बसाल्ने बेला टपाटप टिपेर ताजा तरकारीका मिठा परिकार पकाउन सकिन्छ।
• महँगो र विषादीयुक्त तरकारी किन्नुपर्ने अवस्थाबाट मुक्ति मिल्छ।
• आफ्नै मिहिनेत र पसिना मिसिएको तरकारीको स्वाद र मज्जा नै बेग्लै हुन्छ।
• करेसाबारीमा काम गर्दा व्यायाम, मनोरञ्जन र समयको सदुपयोग हुन्छ।
• तरकारी किन्ने खर्च बच्छ र बढी भएको तरकारी बेचेर आम्दानी पनि गर्न सकिन्छ।
• हरियो, ताजा र विषादीरहित तरकारी खाँदा विभिन्न रोगबाट बच्न सकिन्छ।

निबन्धका तीन भाग हुन्छन्। आदि भागमा विषयवस्तुको परिचय दिइन्छ। मध्य भागमा विषयको विस्तार र उत्कर्ष हुन्छ, अर्थात् विषयलाई फैलाएर पूरा कुरा भनिन्छ। अन्तिम भाग निष्कर्ष हो। त्यसैले निबन्ध कम्तीमा तीन अनुच्छेदको हुन्छ र आवश्यकताअनुसार अनुच्छेद बढाउँदै लैजान सकिन्छ। 'करेसाबारी' निबन्ध नौ अनुच्छेदमा बाँधिएको छ।

वाक्यको सङ्ख्या हेर्दा पाँचौँ अनुच्छेद (मौसमअनुसार तरकारीको वर्गीकरण) सबैभन्दा छोटो छ, जसमा सात वाक्य छन्। छैटौँ अनुच्छेद (मलखाद, सिँचाइ र गोडमेल) र आठौँ अनुच्छेद (वानस्पतिक विषादी) सबैभन्दा लामा छन्, दुवैमा तेह्र तेह्र वाक्य छन्। बाली हेरफेरको कुरा सातौँ अनुच्छेदमा आएको छ।

अनुच्छेद वर्णनात्मक, आत्मपरक, व्याख्यात्मक, आख्यानात्मक जस्ता विभिन्न प्रकृतिका हुन्छन्। जुनसुकै प्रकारको भए पनि अनुच्छेदका सबै वाक्य एउटै विचारले बाँधिएका हुन्छन्। अनुच्छेद आकारमा सानो होस् वा ठुलो, आफैँमा पूर्ण हुन्छ। यसका पनि आदि, मध्य र समापन भाग हुन्छन्।

मध्य भागमा शीर्ष वाक्यको विचारलाई पुष्टि गर्ने सहयोगी वाक्य आउँछन्। यी वाक्य शीर्ष वाक्यको क्षेत्रभन्दा बाहिर जाँदैनन्। समापन भागमा माथिका विचारको निष्कर्ष दिइन्छ। वर्णनात्मक अनुच्छेदमा विषयवस्तुको सूचना वा तथ्यलाई क्रमैसँग राखिन्छ र शीर्षक वा विषयवस्तुलाई नै मुख्य मानिन्छ।

'करेसाबारी' निबन्धका दुई अनुच्छेदका शीर्ष वाक्य हेरौँ:

• दोस्रो अनुच्छेद: "करेसाबारीका लागि जमिनको रेखाङ्कन र व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।"
• तेस्रो अनुच्छेद: "करेसाबारीमा थोरै जग्गाबाट धेरै उत्पादन लिन प्रभावकारी रूपमा जमिनको व्यवस्थापन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।"

यी दुवै अनुच्छेदका बाँकी वाक्यले बारबन्देज, खाडल, सुर्का, घुसुवा बाली जस्ता कुरा थपेर शीर्ष वाक्यलाई नै पुष्टि गर्छन्।