भविष्य निर्माण

देवकुमारी थापाद्वारा लिखित कथा भविष्य निर्माण दार्जिलिङको तुङसुङ बस्तीबाट सुरु हुन्छ । त्यहाँ एउटा सानो चिटिक्क परेको घर छ । घर काठको एकतले हो, छानाको रङ रातो छ र भित्ता हरियो रङले पोतेको छ । घरको अगिल्तिर सुघर आँगन छ र आँगनका दुवैपट्टि साना साना फूलबारी छन् । सङ्घारका दुवैपट्टि गमलामा चमेलीका बोट छन्, गमला रातो माटोले लिपेको छ, ढोका र भ्यालमा हरियो रङको पर्दा छ । यति मिलेको घर देखेर तुङसुङ बस्तीतिर जाने मानिस त्यस घरतर्फ आकर्षित हुन्छन् ।

कथाकारले सुरुमै घरको यत्तिको वर्णन किन गरिन् भन्ने कुरा बुझ्नु जरुरी छ । यो सफा, मिलेको र फूल फुलेको घर त्यहाँ बस्ने परिवारको रुचि र स्वभावको सङ्केत हो । बाहिर जति व्यवस्थित देखिने घर हो, भित्र त्यति नै सोचविचार गर्ने मन छ । यही मिलेको घरभित्र संसारभरिको युद्ध र अशान्तिको चिन्ता पसेको छ भन्ने कुरा कथाले क्रमशः देखाउँछ ।

त्यस घरकी गृहलक्ष्मी पार्वती हुन् । तिनी शिक्षित र गुणवती थिइन् । साह्रै सुन्दरी नभए पनि तिनमा स्त्रीसुलभ सौन्दर्य अवश्य थियो, यसैले कप्तान कृष्णबहादुर सुखी छन् । पार्वतीको स्वभाव नै भावुक थियो, अर्थात् तिनी सजिलै भावनामा डुब्थिन् र अरूको दुःख आफ्नै ठानेर सोच्थिन् ।

कृष्णबहादुर दोस्रो महायुद्धमा लप्टन थिए, पछि कप्तान भए । युद्ध थामिएपछि तिनी पल्टनबाट फर्केका हुन् र अहिले आफ्नै सानोतिनो व्यापार गरेर जीवन बिताइरहेका छन् । लडाइँको स्वभाव तिनको बोलीमा बाँकी नै छ, त्यसैले छोराले सोध्दा तिनी सहजै भन्छन् कि लडाइँमा शत्रुलाई मार्नै पर्छ ।

तिनीहरूको पाँच वर्षको एउटा छोरो छ, नरेश । पार्वती योग्य गृहिणी भएकी हुनाले छोराको पालनपोषणमा विशेष ध्यान दिन्थिन् । छोरालाई यस देशको एक जना श्रेष्ठ व्यक्ति बनाउने तिनको एकान्त स्वप्न थियो । यो स्वप्न तिनले पतिसम्मलाई पनि भनेकी थिइनन् । कथाको पूरै घटना यिनै तीन जनाको सानो संसारभित्र घुम्छ ।

एक आइतबार पार्वती दैनिक अखबार पढ्दै थिइन् । धेरै दिनदेखि तिनको हृदय भारी थियो, दाम्पत्यभारले होइन, संसारको अवस्थाले । अखबारमा कोरियाको युद्ध, तिब्बतमा भएको आक्रमण, नेपालको जनक्रान्ति, रुस र अमेरिकाको मतभेद जस्ता समाचार थिए । विश्वमा कतै शान्ति छैन । यो विश्वयुद्धले घर घर अशान्तिको आगो सल्काइसक्यो भन्ने तिनलाई लाग्थ्यो ।

तिनलाई सबभन्दा बढी सताउने कुरा अर्कै थियो । केटाकेटी युद्धकै खेल खेल्छन् । खेलमा कोही कप्तान हुने, कोही कर्णेल हुने अभिनय गर्छन् । यस्तो विश्वको अशान्त वातावरणमा छोरो कसरी बढ्ला भन्ने प्रश्न तिनको मनमा गुम्सिइरहन्थ्यो । आफ्ना पतिसँग पनि तिनी यस्तै विषय लिएर कुरा गर्थिन् । दुवै पतिपत्नी छोरालाई यस्तै सम्पर्कदेखि अलग्ग राख्ने कोसिस गर्थे । सुत्ने कोठामा उनीहरूले बुद्धवाणी र गान्धीवाणी जस्ता धेरै शान्तिका सन्देश नेपालीमा लेखेर टाँगेका थिए ।

त्यही आइतबार पनि अखबारमा तिनले कोरियाका युद्धसम्बन्धी खबर पढिन् । कृष्णबहादुर घरभित्र आराम गरिरहेका थिए, नरेश तिनीसँग खेलिरहेको थियो । हठात् उसको दृष्टि आफ्ना बुबाको पाखुराको लामो दागमा पर्‍यो र सोध्यो । यहीँबाट कथाको मोड सुरु हुन्छ, किनभने एउटा सानो प्रश्नले बालकको मनमा युद्धको पूरै संसार खोलिदिन्छ ।

नरेशले फेरि हठात् प्रश्न गर्‍यो, बुबा, तपाईंले पनि मानिस मार्नुभयो ? छोराको यस प्रश्नले कृष्णबहादुर एकछिन गम्भीर भए र भने, हो, धेरै जर्मनलाई मारेर त म कप्तान भएँ । यति मात्र भनेका थिए, तिनी आफै झसङ्ग भएर छोराको अनुहारमा पुलुक्क हेरे । नरेशको निर्दोष अनुहारमा जिज्ञासा र द्विविधा झल्किरहेको थियो । तिनलाई आफ्नो भुल थाहा भयो । अब पार्वतीले के भन्लिन् भन्ने तिनका मनमा पर्‍यो । तर कुरा सम्हाल्नु व्यर्थ थियो, किनभने नरेश बाहिर गइसकेको थियो ।

पतिपत्नी बिचका कुरा भइरहेका थिए, नरेश एउटा लामो काठ बोकेर अजिब चालले कोठामा प्रवेश गर्‍यो । दुवैले हेरिरहेका थिए । नरेशले काठ देखाएर भन्यो, बुबा, हेर्नोस् त बन्दुक, यसैले म ठुलो भएर पछि जर्मनहरूलाई मार्छु । पार्वतीले पतितिर जिज्ञासु दृष्टिले हेरिन् । दुवैका आँखा जुधे । कृष्णबहादुरको अनुहारको रङ उडिसकेको थियो ।

यहाँ पार्वतीको बुद्धिमानी हेर्न लायक छ । तिनले केही भनिनन्, केवल टोलिँदै छोरालाई हप्काइन् । त्यसपछि एउटा उड्दै आएको पुतलीतिर देखाएर छोरालाई टोलाइन्, उः ! हेर कस्ती राम्री पुतली । नरेश पुतलीका पछि पछि दगुर्‍यो । बालकको मन त्यस बेला तर्कले होइन, अर्को रमाइलो कुराले फर्काउन सकिन्छ भन्ने कुरा आमालाई थाहा थियो ।

राती सुत्ने बेलामा नरेशले फेरि आमासित सोध्यो । यस पटक पार्वतीले टार्ने होइन, सम्झाउने बाटो रोजिन् । तिनले जर्मन जातिलाई खराब भन्न दिइनन्, बरु खराब कुन प्रवृत्ति हो भन्ने कुरा छोराको भाषामा खोलिदिइन् ।

यस कुराले नरेशको मनमा गहिरो प्रभाव पार्‍यो । आमालाई हेरेर उसले सोध्यो, आमा, म खराब छु कि राम्रो छु ? छोराको प्रश्नले पार्वती मनमनै हाँसिन् र भनिन्, तिमी राम्रा छौ, सबैभन्दा राम्रा छौ, बाबु । त्यो रात पार्वती निकै बेरसम्म छटपटाइरहिन् । कृष्णबहादुर पनि आफ्नो बेसुद्धीमा खिन्न थिए । भोलिपल्ट पनि नरेशले आमा चाहिँलाई जर्मनहरूकै कुरा सोध्यो । पार्वतीले त्यस अबोध बालकको मनदेखि प्रतिहिंसाको भाव हटाउने नै चेष्टा गरिरहिन् ।

त्यही रात भान्सा सकेर पार्वती छोरालाई सुताउने कोसिस गर्दै थिइन् । नरेशले आफ्ना साना साना बाहुले आमाको गाला छोपेर लाडे स्वरमा भन्यो, आमा, आजदेखि मैले बन्दुक फालिदिएँ है । पछि म ठुलो भएर जर्मनी जान्छु, जर्मनहरूलाई साथी बनाउँछु र म पनि उनीहरूले जस्तै रोगीलाई निको पार्ने औषधी बनाउँछु ।

छोराको कुरा सुनेर पार्वतीको कण्ठ भरिएर आयो । तिनले हुन्छ बाबु सम्म भन्न सकिनन् । तिनको गला रुद्ध थियो, आँखामा हर्षाश्रु थियो । छोराको भविष्य आज तिनले निर्माण गर्न सकिन् । छोरो निदाइसकेर मिठो स्वप्नमा खेलिरहँदा पनि आमा चाहिँ छोराको भविष्य निर्माणमा झुलिरहेकी थिइन् ।

शीर्षक भविष्य निर्माण सार्थक छ । भविष्य भनेको आफैँ बन्ने कुरा होइन, बालककै सानो उमेरमा उसको मनमा जुन भाव हालिन्छ, त्यही नै उसको भविष्य बन्दो रहेछ । बुबाको एउटा वाक्यले नरेशको मनमा मार्ने भाव जगायो, आमाको धैर्य र निरन्तर चेष्टाले त्यही मनमा मित्रता र सेवाको भाव हाल्यो । कथाकारले भविष्य निर्माण गर्ने ठाउँ विद्यालय वा समाज मात्र नभई आफ्नै घर हो भन्ने देखाएकी छन् ।

• युद्ध र हिंसाको वातावरणले बालबालिकाको कलिलो मनमा सिधै असर पार्छ ।
• कुनै जाति वा देश जन्मैदेखि खराब हुँदैन, खराब हुने त दुष्ट प्रवृत्ति हो ।
• बालकको प्रश्नलाई हप्काएर होइन, धैर्यपूर्वक सम्झाएर सही बाटो देखाउनुपर्छ ।
• आमाबुबाको बोली र व्यवहार नै बालकको पहिलो पाठ हो ।
• साँचो वीरता मार्नुमा होइन, मित्रता गाँस्नु र अरूको सेवा गर्नुमा छ ।

• तुङसुङ बस्तीतिर जाने मानिस घरतर्फ आकर्षित हुनु ।
• पार्वती र कृष्णबहादुरको पाँच वर्षको एउटा छोरो हुनु ।
• सबै केटाकेटीले युद्धको खेल खेल्नु ।
• नरेशलाई शान्तिवीर बनाउन चाहनु ।
• नरेश एउटा लामो काठ बोकेर अजिब चालले कोठामा प्रवेश गर्नु ।
• पार्वतीले पतितिर जिज्ञासु दृष्टिले हेर्नु ।
• कृष्णबहादुर पनि आफ्नो बेसुद्धीमा खिन्न हुनु ।
• पार्वतीले छोराको भविष्य निर्माण गर्नु ।