कविता र यसका कवि
'आमाको तस्बिर' भूपिनले लेखेको एउटा गद्य कविता हो । यसमा बोल्ने 'म' पात्र परदेशमा गएर काम गर्ने छोरा हो । ऊ विदेशमा पसिना बगाएर पैसा कमाइरहेको छ । एक दिन दिदीले फेसबुकमा राखेको आमाको तस्बिर उसले देख्छ, अनि वर्षौंदेखि मनभित्र थुपारेको सम्झना र पछुतो एकैपटक फुट्छ । कविताभरि छोराले आमालाई 'तिमी' भनेर सम्बोधन गर्छ, त्यसैले यो कविता पढ्दा आमालाई लेखिएको लामो चिठी जस्तो सुनिन्छ ।
गद्य कविता : पङ्क्ति छुट्याएर लेखिए पनि छन्द, मात्रा र अन्त्यानुप्रासको बन्धन नमानी बोलीचालीकै स्वाभाविक लयमा लेखिने कविता ।
फेसबुकको तस्बिरबाट सुरु भएको सम्झना
कविताको सुरुमै कविले आमाको पूरै जीवनलाई एउटै चित्रमा बाँधिदिन्छन् । आमाले आफ्नो उमेरलाई जाँतो झैँ फनफनी घुमाइन्, अँजुलीभरि सपनाको घान हालिन् र त्यो जाँतो जीवनभरि छोराका लागि घुमाइरहिन् । यति भनिसकेपछि मात्र कवि वर्तमानमा फर्कन्छन् । दिदीको फेसबुकमा आमाको तस्बिर देख्नेबित्तिकै उनलाई सास फेर्न गाह्रो हुन्छ, रगत नै बग्न बन्द भए झैँ लाग्छ । यही चोटले धमिलो धमिलो सम्झना बोलाउँछ ।
यही डल्ले जाँतो भैँ फनफनी घुमाएरआफ्नो उमेरअँजुलीभरि सपनाहरूको घान हालेरतिमीले मेरा लागि घुमाइरह्यौ जाँतोजीवनभरि ।दिदीको फेसबुकमाजब देखेँ तिम्रो तस्बिरओहो ! मलाई कठिन भैरहेछ सास फेर्नबन्द भए भैँ लाग्दै छ रगत बग्नधमिलो धमिलो सम्झिएँ
जाँतो : कविताको केन्द्रीय प्रतीक
जाँतो यस कवितामा घरेलु यन्त्र मात्र होइन । यो घुमिरहने, थाक्न नपाउने र आफैँलाई पिसिरहने जीवनको प्रतीक हो । आमाको जीवन जाँतो झैँ घुम्यो । छोराले पहिले आमाको पिठिउँमा बसेर लोरी सुन्यो, अलि ठुलो भएपछि जाँतो नजिकै बसेर सुनकेसरी मैया र मधुमालतीको कथा सुन्यो । जब उसले जाँतो घुमाउन जिद्दी गर्यो, आमाले स्नेहले रोकिन् । अनि जुन दिन ऊ साँच्चै जाँतो घुमाउन सक्ने भयो, त्यही दिन उसको आफ्नै जीवनको चक्र घुम्न थाल्यो र ऊ सात समुद्रपारि उड्नुपर्ने भयो ।
मैले जाँतो घुमाउने जिद्दी गर्दातिमीले स्नेहले भनेको,“सक्दैनस् बाबु अहिलेठेला उठ्छ कलिलो हत्केलामा ।”जब जाँतो घुमाउन सक्ने भएँमेरै जीवनको चक्र घुम्यो त्यही जाँतो भैँर म उड्नुपर्यो सात समुद्रपारि ।
प्रतीक : एउटै वस्तुलाई कवितामा बारम्बार ल्याएर त्यसलाई आफ्नो सामान्य अर्थभन्दा ठुलो अर्थ बोकाउने कला । यहाँ जाँतोले नथाक्ने परिश्रम र नरोकिने जीवनचक्र बोकेको छ ।
आमाको ढाड र हत्केलाको ठेला
कविताको बिचमा छोराले आमाको शरीरमा परेका दुई चिनो केलाउँछ । छोरालाई डोकाको घाँसमाथि राखेर आमाले उकाली ओराली गरिन् र त्यही भारीले उनको ढाड कुप्रियो । छोरालाई सधैँ सुखमा राखौँ भन्दा भन्दै आमाको हातमा ठेला उठ्यो र हत्केलाको भाग्यरेखा नै मेटियो । ठेलाले ढाकिएको हत्केला भनेको काम नै काममा घोटिएको जीवन हो । छोराले कमाएपछि आमाको दिनचर्या बदलिनुपर्थ्यो । तर दिदीले फेसबुकमा लेखेको वाक्यले त्यो आशा भत्काइदिन्छ ।
अब त फेरिनु पर्थ्यो तिम्रो दैनिकीतर दिदीले लेखिन् फेसबुकमा“आमाको पृथ्वीमादुःखको मौसम अझै पनि ।”
'आमाको पृथ्वीमा दुःखको मौसम अझै पनि' भन्नुको अर्थ हो, आमाको संसारमा अझै सुखको ऋतु आएकै छैन । छोरा विदेश गए पनि आमाको दुःख उही ठाउँमा उभिएको छ ।
कमाइले पनि नहटेको आमाको दुःख
यसपछि छोराले आफ्नो कमाइको लेखाजोखा गर्छ । उसले परदेशमा दुःख गरेर कमायो, तर त्यो पैसाले उसको जन्मघरको दैलो पोतिएन । झिसमिसेमै पँधेराबाट पानी ल्याइएन, गोठको भकारो फालिएन, खोरियाबाट घाँस काटिएन, जङ्गलबाट दाउरा ल्याइएन । यी सबै काम आमाले नै गरिरहेकी छन् । छोराले सोचेको थियो, यति कमाएपछि आमाका दुःख आफैँ सकिन्छन् । अल्सरले बितेका बुबाको झल्को पनि कम हुँदै गएको होला र 'बचेराहरू गुँड छोडेर जानका लागि जन्मन्छन्' भनेर आमाले चित्त बुझाएकी होलिन् भन्ने उसको अनुमान छ ।
अनुमान गरे पनि छोराको आफ्नै अवस्था सजिलो छैन । ऊ भन्छ, यता ऊ जीवनको दलदलेमा फसेको छ । जति यो देशबाट निस्कन खोज्छ, उति नै जोडले तल, अझ तल, झनै तल भासिन्छ । घर, गाडी र सम्पत्तिको किस्ता, अनि पासपोर्ट, भिसा र पिआरको चक्करले उसलाई बाँधेको छ । त्यसैले आमाको दुःख हटाउन नसक्नु उसको मनको कमी होइन, बाध्यताको साङ्लो हो ।
ढिलो गरी गरिएको आत्मसमीक्षा
कविताको सबैभन्दा पीडादायी मोड यहीँ आउँछ । छोरा भन्छ, ऊ धेरै ढिला गरेर आत्मसमीक्षा गर्दै छ । उसले आमाको दमको रोग, आङ खस्ने बिमार र जाँतोसँगै एक्लै बर्बराएर बाँच्नुपर्ने जिन्दगीका बारेमा केही सोचेनछ । कागजपत्रको दौडधुप र किस्ताको हिसाबमा उसले दुनियाँको सबैभन्दा प्यारो काख नै बिर्सेछ । 'सोचेनछु' र 'बिर्सेछु' जस्ता क्रियापदले आफ्नै गल्ती आफैँले पछि मात्र थाहा पाएको भाव बोकेका छन् ।
आत्मसमीक्षा : आफ्नै गुण र दोषको आफैँले गर्ने विवेचना ।
धेरै ढिला गरेर आत्मसमीक्षा गर्दै छुआमा !मैले तिम्रा लागि केही सोचेनछुमैले सोचेनछु आमा,तिम्रो दमको रोगआङ खस्ने बिमारर जाँतोसँगै एक्लै बर्बराएर बाँच्नुपर्नेएउटा जिन्दगीका बारेमा ।
जहाज र कर्याङकुरुङ देख्दाको छटपटी
छुट्टीको दिन आकाश चिर्दै उडिरहेका जहाज देख्दा छोरा सोच्छ, यीमध्ये कुनै जहाज उसको देशमा पनि जान्छ । हल्ला गर्दै उडिरहेका कर्याङकुरुङको लस्कर देख्दा सोच्छ, यो लस्कर उसको गाउँमा पनि पुग्छ । तर ऊ त्यो जहाजको एक यात्री बन्न सकेन, त्यो बथानको एउटा चरा बन्न पनि सकेन । जहाज र चरा दुवै फर्कन सक्ने प्राणी हुन् । तिनको छेउमा उभिएर आफू फर्कन नसक्ने मानिस देखाउँदा कविले परदेशीको बाध्यता निकै मार्मिक बनाएका छन् ।
म त्यो जहाजकोएक यात्री बन्न पनि सकेनछुम त्यो बथानकोएउटा चरा बन्न पनि सकेनछुआमा !दिदीको फेसबुकमा जब तिम्रो फोटो देखेँम मानी फुक्लिएको जाँतो भैँ भएको छु ।
अन्तिम पङ्क्तिमा फेरि जाँतो नै फर्केर आउँछ । मानी फुक्लिएको जाँतो भनेको समाउने हातो नै झरेको जाँतो हो । त्यस्तो जाँतो घुमाउन मिल्दैन, काम लाग्दैन, केवल थन्किएर बस्छ । आमाको तस्बिर देखेपछि छोरालाई आफू त्यस्तै भएको लाग्छ । जुन प्रतीकबाट कविता सुरु भएको थियो, त्यसैले कविता टुङ्ग्याउँदा पूरै रचना एउटै गोलो घेरामा बाँधिन्छ ।
कविताको भाव र सन्देश
यस कविताको मूल भाव आमाको त्याग र परदेशी छोराको पछुतो हो । आमाले छोराका लागि ढाड कुप्रिने गरी भारी बोकिन्, हत्केलामा ठेला उठ्ने गरी काम गरिन्, आफ्नो उमेर जाँतो झैँ घुमाइन् । छोराले माया नगरेको होइन, तर परदेशको दौडधुपले उसलाई आमा सम्झने फुर्सद पनि दिएन । कविता एउटा प्रश्न छोडेर जान्छ । कमाइ र सम्पत्ति जोड्ने दौडमा हामीले घरमा छोडेको मान्छेको दुःख साँच्चै घटाइरहेका छौँ कि छैनौँ ? यसरी यो कविता पारिवारिक मायाको मात्र होइन, वैदेशिक रोजगारीले नेपाली घरमा पारेको असरको पनि कविता हो ।
सम्पत्ति जोडिएला, तर आमाको छेउमा नबसिएको समय फेरि किन्न पाइँदैन । कविताले भन्न खोजेको कुरा यही हो ।
कविताको भाषा र शिल्प
कविले सजिलो बोलीचालीको नेपाली प्रयोग गरेका छन् । जाँतो, घान, डोको, पँधेरो, खोरिया, भकारो जस्ता गाउँघरका शब्द र पासपोर्ट, भिसा, पिआर, फेसबुक, किस्ता जस्ता आजका शब्द एउटै कवितामा सँगै आएका छन् । यही मिलनले गाउँ र परदेशको दुरी पाठकले आफैँ महसुस गर्छ । 'आमा !' भन्ने सम्बोधन बारम्बार दोहोरिन्छ, जसले कविता बोलिएको जस्तो सुनिन्छ । 'तल, अझ तल, झनै तल' जस्तो क्रमशः बढ्दै जाने दोहोरो शब्दले भासिँदै गएको अनुभूति पाठकसम्म पुर्याउँछ ।
'जाँतो घुम्यो' भन्ने पङ्क्तिलाई अक्षरशः घरको जाँतो घुमेको मात्र बुझ्नु हुँदैन । यहाँ जाँतो जीवनको प्रतीक हो, त्यसैले उत्तर लेख्दा प्रतीकको अर्थ खोलेर लेख्नुपर्छ ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।