नेपाली लोकबाजा

राष्ट्रकवि माधव घिमिरेका यी हरफ नेपाली लोकबाजाको कुरा गर्दा सबैभन्दा पहिले सम्झिन लायक छन् । यहाँ भ्याली र मादल दुई बाजाको नाम मात्र आएका होइनन् । यी दुई नामले सिङ्गो नेपाली लोकबाजाको प्रतिनिधित्व गरेका छन् र कविले भन्न खोजेको कुरा यति हो कि यी बाजा रहे भने मात्र नेपाल रहन्छ ।

यी हरफका रचयिता राष्ट्रकवि माधव घिमिरे हुन् ।

हाम्रो नेपाली धर्ती अनेकौँ मौलिक कला र संस्कृतिको अनुपम सङ्ग्रहालय हो । यहाँ फुलेका र फक्रेका सांस्कृतिक वैभवमध्ये लोकबाजा गौरव गर्न लायक सम्पत्ति हुन् । बाजा बजाउने तरिका हेर्दा तीनओटा मुख्य तरिका देखिन्छन् । कुनै बाजा तारले रेटेर बजाइन्छ, कुनै मुखले फुकेर बजाइन्छ र कुनै गजाले ठोकेर बजाइन्छ ।

लोकबाजा कुनै एउटा ठाउँमा थन्किएर बस्ने वस्तु होइन । यी नेपाली समाजको रहनसहन, जन्म, विवाह र मृत्युसंस्कारका साथै चाडपर्व, जात्रा, उत्सव, महोत्सव र मेलापातसँग गाँसिएर आउँछन् । त्यसैले यी बाजा नेपाली समाजको मौलिक सभ्यता र संस्कृतिको शङ्खनाद गर्ने मौलिक पहिचान पनि हुन् । नेपाली समाज सांस्कृतिक र जातीय विविधताले युक्त छ, त्यसैले यहाँका जातजातिले विभिन्न पर्व र संस्कारमा बजाउने बाजामा पनि त्यस्तै विविधता पाइन्छ ।

हाम्रा नेपाली लोकबाजाको इतिहास खोज्दै जाने हो भने त्यो मानव सभ्यता जत्तिकै पुरानो हुनुपर्छ । पुराण वा मिथकमा वर्णित शिवजीले हातमा लिने डमरु, विष्णुका हातको शङ्ख र कृष्णका हातका मुरलीबाट पौराणिक कालदेखि नै बाजाको सुरुआत भएको मानिन्छ । यो त विश्वासको कुरा भयो । नेपालमा वाद्यवादनको विकास प्राचीन कालदेखि नै हुँदै आएको कुरालाई भने विभिन्न अभिलेखले सङ्केत गर्छन् ।

• वसन्तदेवको संवत् ४३४ को टिस्टुङको अभिलेखमा कुँदिएको शङ्खको सन्दर्भले वाद्यवादनको प्राचीनता पुष्टि गर्छ ।
• हाँडीगाउँको अंशुवर्माको अभिलेखमा मङ्गल बाजा बजाउने र पूजाको अवसरमा शङ्ख बजाउने कामका लागि रकम छुट्याइएको प्रसङ्ग छ ।
• ललितपुर लेलेको अभिलेखमा परेको वादित्र गोष्ठीको प्रसङ्गले लिच्छवि कालमा वाद्यवादनलाई महत्त्व दिइन्थ्यो भन्ने बुझिन्छ ।
• हनुमानढोकाको एक मूर्तिमा प्रताप मल्लले बाजा बजाइरहेको दृश्य अङ्कित छ ।

मल्ल कालमा वाद्यवादन र वाद्यसामग्रीको व्यापक रूपमा विकास भएको मानिन्छ । त्यस वेला राजाहरू आफैँ वाद्यवादनमा भाग लिन्थे र बाजा बजाउँथे । यसबाट बुझिन्छ, बाजा सर्वसाधारणको मात्र नभई दरबारको पनि रुचिको विषय थियो ।

संस्कृति र परम्पराअनुरूप हेर्दा लोकबाजाका तालबाजा र सुरबाजा गरी दुई प्रकार छन् । यो सबैभन्दा सजिलो बाँडफाँट हो । तर हजारौँ वर्ष पहिले नाट्यशास्त्रका लेखक भरतमुनिले यसभन्दा सूक्ष्म बाँडफाँट गरेका थिए । उनले बजाउने शैलीका साथै बनोटका आधारमा बाजालाई तत वाद्य, वितत वाद्य, शुषिर वाद्य, घन वाद्य र अवन वाद्य गरी पाँच वर्गमा वर्गीकरण गरेका छन् । त्यसैका आधारमा नेपाली लोकबाजालाई पनि वर्गीकृत गर्न सकिन्छ ।

बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक मुलुक हुनु नेपालको गौरवमय अतीत मात्र होइन, सुन्दर वर्तमान पनि हो । यो मुलुकमा बस्ने हरेक व्यक्तिको सम्बन्ध कुनै न कुनै जातिसँग गाँसिएकै हुन्छ । नेपालमा आफ्नै बाजा, गीत र सङ्गीत नभएको कुनै पनि जाति छैन ।

यो तालिका हेर्दा एउटा कुरा छर्लङ्ग हुन्छ । सबैभन्दा बढी बाजा भएको नेवार जातिसँग ६० को हाराहारीमा बाजा छन् भने अति अल्पसङ्ख्यक कुसुन्डा जातिको चाहिँ पिर्लुङ पिपरी नामको एउटा मात्र बाजा छ भनिन्छ । नौमती र पञ्चेबाजा भने नेपालभरि प्रचलित र चर्चित बाजा हुन् । नेपाली लोकबाजाको संरक्षणका क्षेत्रमा लागेका संस्कृतिकर्मी रामप्रसाद कँडेलले आफ्नो 'लोकबाजा' पुस्तकमा नेपालमा ३७५ ओटा लोकबाजा रहेको सचित्र उल्लेख गरेका छन् । यति ठुलो सम्पदा भएपछि सबै जातजातिले आआफ्ना समुदायका लोकबाजालाई जगेर्ना गर्नु अत्यन्त जरुरी देखिन्छ ।

नेपालमा हिजो कुनै जातिविशेषले मात्र बजाउने भनेर चिनिने यी लोकबाजा आज समग्र नेपाली जातिका आफ्नै बाजा बनेका छन् । जुनसुकै जातिको विवाहमा बजाइने पञ्चेबाजा र नौमतीको लोकप्रियताले आकाश छुँदो छ । अझ स्वरोजगारमूलक व्यवसायका रूपमा अन्य जातिले पनि नौमती र पञ्चेबाजा बजाउँदै आर्थिक उपार्जन गरिरहेका छन् । मगर जातिमा लोकप्रिय मानिने मादल अब सिङ्गो नेपाली जातिको बाजा बनेको कुराको साक्ष्य रोदीघरमा यसको लोकप्रियताले प्रस्तुत गरेकै छ । शङ्खघण्ट ब्राह्मणको मात्र रहेन, नेपालमा बसोबास गर्ने ठुलो जनसङ्ख्याले आफ्ना धार्मिक अनुष्ठानमा यिनको प्रयोग गरिरहेकै छन् । यसरी नेपाली समाजमा देखा पर्दै गरेको सांस्कृतिक अन्तर्घुलनको प्रत्यक्ष प्रभाव लोकबाजाका क्षेत्रमा समेत देखापर्दो छ ।

हाम्रा नेपाली लोकबाजा नेपाली मौलिक लोकसंस्कृतिको महत्त्वपूर्ण उपकरण हुन् र सङ्गीतका अभिन्न अङ्ग पनि हुन् । यिनलाई नेपाली लोकजीवनका धुकधुकी भन्न सकिन्छ । सङ्गीतमा बाजाको ठाउँ कति ठुलो छ भन्ने कुरा 'सङ्गीत रत्नकोश' का यी शब्दले देखाउँछन्, "गीतं, वाद्यं तथा नृत्यं त्रयं सङ्गीतमुच्यते" ।

सङ्गीतमा प्राण भर्ने काम वाद्यले नै गरेको हुन्छ । नेपाली लोकबाजामा विश्वसङ्गीतलाई मार्गदर्शन गर्न सक्ने शक्ति छ भन्दा अत्युक्ति नहोला । यी बाजामा नेपाली जीवनको पिर र व्यथा बोलेको हुन्छ, आँसु रसाएको हुन्छ र हाँसो पनि मुस्कुराएको हुन्छ । लोकबाजामा हामी गौरवशाली पुर्खालाई देख्न र उनीहरूका आवाज सुन्न सक्छौँ । हुन पनि हो, बाजा एक्लो हुँदैन र एक्लै बज्दैन । ऊसँग ताल, बोल, स्वर, राग, गीत तथा नाच साथीका रूपमा रहेका हुन्छन् र यी सबै मिलेर हाम्रो गौरवमय लोकसंस्कृति जन्मन्छ ।

नेपाली जीवनका ठुला ठुला घडीमा बाजा साथ दिन आइपुग्छ । जब सन्तान वृद्धिको खुसियाली छाउँछ, त्यति वेला छैटीमा नवजात शिशुको दीर्घायुका लागि खैँजडी र मजुरा बज्छन् । विवाहको अवसरमा बज्ने नौमती या पञ्चेबाजाले पैदा गर्ने रौनकको त बयान गरी साध्य छैन । देवदेवीका थानमा बज्ने मङ्गल धुन र विभिन्न उत्सव तथा पर्वमा बज्ने बाजागाजाले नेपाली लोकको सङ्घर्षशील जीवनलाई मनोरञ्जन र आनन्द प्रदान गरेका छन् । नेपाली समाजमा कुनै पनि धार्मिक अनुष्ठान र सामाजिक संस्कार साङ्गीतिक अनुष्ठानबिना सम्पन्न हुँदैनन् र हरेक यस्ता साङ्गीतिक अनुष्ठान नेपाली लोकबाजाबिना अधुरा नै रहन्छन् ।

हाम्रा नेपाली लोकबाजामा मान्छेलाई लठ्याउने शक्ति र कलाको अनन्त जादु छ । त्यही भएर यिनको ठुलो महत्त्व छ । यो महत्त्व कुन कुन रूपमा देखिन्छ भन्ने कुरा तल राखिएको छ ।

• नेपालका पञ्चेबाजाले शुभकार्यको सङ्केत दिन्छन्, त्यसैले विवाह होस् वा अन्य कुनै शुभकार्य, पञ्चेबाजालाई अघि लगाइन्छ । ती बाजा घन्किन थालेपछि सारा अशुभ सङ्केत कुलेलम ठोक्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ ।
• मलामी जाँदा बजाउने एकोहोरो शङ्खमा भूतप्रेत भगाउन सक्ने शक्ति हुन्छ भन्ने परम्परित विश्वास एकातिर छ भने अर्कातिर शङ्ख फुक्दा फोक्सोको व्यायाम हुन्छ भन्ने पनि मानिन्छ ।
• हरेक बाजा बजाउँदा शारीरिक एवम् मानसिक स्वास्थ्यमा अनुकूल प्रभाव पर्छ ।
• मुरली वा बाँसुरी बजाएरै पौराणिक कालमा कृष्णले मच्चाएको प्रेमलीलाको किंवदन्तीले मुरलीमा रहेको शक्तिलाई द्योतन गरेकै छ ।
• युद्धको घोषणा गर्ने 'नगरा' र सामाजिक भेलाको निम्ति सुचित गर्ने 'पुङ' जस्ता बाजाभित्र लुकेको शक्ति विचित्रको छ ।
• आजभोलि कतिपयले बाजा बजाउनुलाई व्यवसाय र पेसाकै रूपमा विकसित गरी आयआर्जनसमेत गरिरहेका पाइन्छ ।

यसरी हेर्दा बाजाबाट निस्कने धुनले व्यक्तिमा परिवेश अनुकूलको भाव पैदा गर्छ, शुभाशुभको सङ्केत गर्छ र व्यक्तिको शारीरिक एवम् मानसिक स्वास्थ्यसमेत स्वस्थ राख्न मदत पुऱ्याउँछ । लोकबाजाको महत्त्व यिनै कारणले ठुलो छ ।

आयातित बाजाबाट नेपालका मौलिक र रैथाने लोकबाजा लखेटिने स्थिति आउनुहुँदैन । आजभोलि हाम्रा लोकबाजाप्रति नयाँ पुस्ताको चासो घट्न थालेको हो कि भन्ने आभास हुन थालेको छ । सारङ्गी, मादल, मुर्चुङ्गा, विनायो, ट्याम्को, सनाही र भ्याम्टा हाम्रा आफ्नै लोकबाजा हुन्, तर नेपालीहरू हार्मोनियम, गितार, किबोर्ड, तबला र बिंजोको धुनमा समेत रमाउन थालेका छन् । दिन प्रतिदिन देशमा लोकबाजा बजाउने मान्छेको अभाव हुँदै जानु चिन्ताको विषय हो ।

संरक्षणको काम सुरु नभएको भने होइन । नेपालमा लोकबाजाको संरक्षणका लागि लोकबाजा सङ्ग्रहालय नामक संस्था छ । व्यक्तिगत रूपमा पनि कतिपय व्यक्ति आज यसको संरक्षणका लागि दिलोज्यानले समर्पित छन् । सुशील गन्धर्वलगायतले यसको संरक्षणको अभियानमा देखाएको अग्रसरता प्रशंसायोग्य छ ।

नेपालका विभिन्न जातिका अनेक चाडपर्व, विवाह र धार्मिक कार्यमा गाउँसहर जतातातै नेपाली लोकबाजा बज्नुपर्छ । आधुनिकताका नाममा पप, र्‍याप र डिस्को होइन, नेपाली लोकगीत तथा लोक सङ्गीतका तालमा नेपाली बाजा नै घन्किनुपर्छ । आधुनिकतालाई अँगाल्नु समयको माग होला, तर यसैमा डुबेर आफ्नो मौलिकतालाई भुल्नु कदापि राम्रो होइन । आफ्नो संस्कृतिका यी अमूल्य लोकबाजाको प्रयोग र संरक्षणप्रति राज्य र नागरिक दुवै जागरूक हुनु जरुरी छ ।

संस्कृति भनेको हरेक राष्ट्रको आत्मा हो र मौलिकताको पर्याय हो । मौलिकता भाषा र रहनसहनले मात्र होइन, त्यहाँको बहुसांस्कृतिक सुवास र त्यसमा अटाउने गीत सङ्गीतले पनि बोल्छ । हाम्रा मौलिक बाजा सङ्कटमा पर्दा हाम्रो पहिचानसमेत सङ्कटमा पर्छ, त्यसैले यसको संरक्षण र संवर्धनका लागि सम्पूर्ण मुलुक एक ढिक्का हुनु आवश्यक छ । नेपाल लोकबाजाका दृष्टिले समेत वैभवशाली छ र यो वैभवलाई बचाए मात्र हामी आफ्नै संस्कृति, परम्परा र कलालाई अझै समृद्ध तुल्याउन सक्छौँ । अन्ततः राष्ट्रको अस्तित्व बचाउन मुलुकको मौलिक लोकबाजाको संरक्षण जरुरी छ ।

'नेपाली लोकबाजा' आठओटा अनुच्छेदमा संरचित निबन्ध हो । कुन अनुच्छेदले के बोक्छ भन्ने थाहा भयो भने निबन्ध पढ्न र सम्झन दुवै सजिलो हुन्छ ।