माइकल फेराडे

संसारमा मानिस जन्मने र मर्ने क्रम चलिरहन्छ । तर तीमध्ये थोरै मात्र यस्ता हुन्छन्, जसको कामले मानव सभ्यतालाई नयाँ युगतिर डोऱ्याउँछ । तिनै थोरै मानिस शरीरले नरहे पनि आफ्ना महान् कर्मका कारण संसारमा अमर बन्छन् । वैज्ञानिक आविष्कारका माध्यमबाट चिरकालसम्म जीवन्त रहने यस्तै एक दृष्टान्त हुन्, वैज्ञानिक माइकल फेराडे । गाँस, बास र कपासकै अभावले पिरोलिएको परिवारमा जन्मेका उनी गरिबी र अभावभित्रै हुर्के । भौतिक विज्ञान र रसायन विज्ञान दुवै क्षेत्रमा उनले दिएका योगदान यति ठुला छन् कि आजको आधुनिक जगत् उनका सिद्धान्त र आविष्कारबाट कृतकृत्य छ ।

फेराडेले नयाँ नयाँ सिद्धान्त मात्र प्रतिपादन गरेनन्, नयाँ नयाँ वस्तुको आविष्कारसमेत गरेर आधुनिक जगत्लाई आलोकित पारे । उनकै वैज्ञानिक योगदानको अंशको परिणामस्वरूप आज हामी ल्यापटप र मोबाइल जस्ता विद्युतीय उपकरण चलाइरहेका छौँ । जेनेरेटर र पानी तान्ने मोटर पनि हामीले दिनहुँ प्रयोग गरिरहेका छौँ । उनको निरन्तरको साधना र आविष्कारले नै आज हाम्रो जीवन सहज र सरल बनेको हो । यही सङ्घर्ष र सफलताको कथालाई क्रमैसँग लेखिएको रचना नै यो जीवनी हो ।

माइकल फेराडेको जन्म बेलायतको लन्डनस्थित न्युविङ्टनमा सन् १७९१ सेप्टेम्बर २२ का दिन भएको थियो । उनका बुबाको नाम जेम्स फेराडे र आमाको नाम मार्गरेट हस्वेल थियो । परिवार गरिब भएकाले माइकल जन्मनुभन्दा अघि नै उनीहरू बेलायतकै योर्कसायरबाट कामको खोजीमा न्युविङ्टन आएका थिए । त्यहाँ उनीहरू फलामको काम गर्थे । आरनमा जति जोतिए पनि बिहान बेलुकाको छाक टार्न र घर चलाउन धौ धौ पर्थ्यो ।

त्यही अभावकै बिचमा जेम्स फेराडेकी गर्भवती पत्नी बिरामी परिन् । पत्नीको उपचार गर्न नपाएर आमा र गर्भको शिशुसमेत बचाउन नसकिने हो कि भनी माइकलका बुबा चिन्तामा डुबेका थिए । यस्तै भयावह गरिबीका बिचमा त्यस घरमा एउटा शिशुको जन्म भयो र त्यसै शिशुको नाम माइकल फेराडे राखियो । भोक, रोग र गरिबीले थिल्थिलिएको परिवारमा जन्मेकाले माइकलले जन्मैदेखि निकै कष्ट सहनुपऱ्यो । चरम विपन्नताका कारण कैयौँ महिनासम्म हप्ताको एउटा रोटी मात्र खाएर प्राण धानेका उनै माइकल फेराडेका आविष्कारले पछि संसार हल्लाइदियो र उनी संसारकै विख्यात वैज्ञानिक बने ।

जेम्स फेराडेको परिवार म्यानचेस्टर स्क्वायरको सानो डेरामा बस्न थालेपछि माइकल फेराडेको सङ्घर्षमय र सफलताको यात्रा सुरु भयो । सुरुमा उनलाई साधारण विद्यालयमा भर्ना गरियो । साधारण विद्यालयमा पढे पनि माइकलमा ज्ञानको भोक भने असाधारण थियो । उनले त्यहाँ पढ्ने र लेख्नेदेखि लिएर गणितसम्मका धेरै कुरा सिके । बुबाले आरनमा काम गरिरहँदा उनी निकै घोरिएर हेरिराख्थे । उनको त्यो गहिरो हेराइमा ज्ञानको अनन्त रहस्य लुकेको हुन्थ्यो ।

१३ वर्षका भएपछि गरिबीकै कारण माइकलको औपचारिक पढाइ एक्कासि रोकियो र नाबालक उमेरमै उनले काम गर्नुपऱ्यो । उनले एउटा पुस्तक पसलमा किताबको जिल्दा हाल्ने काम पाए । यसरी दिनभरि काम र रातमा पढाइ गर्दै एउटा कलिलो बालकले कठोर सङ्घर्ष गर्नुपऱ्यो । भनिन्छ, राति पढ्दा नै उनमा बिजुलीसम्बन्धी जिज्ञासाको बीउ अङ्कुरण भएको थियो । उनले फुर्सद निकालेर आफ्नै इच्छा र रुचिबमोजिमका किताब पढ्न थाले । त्यो जागिरको सात वर्षसम्म थुप्रै किताब पढेर उनको बुद्धि तीक्ष्ण हुँदै गयो । त्यसमध्ये जेन मार्सेटद्वारा लिखित रसायन विज्ञानमा कुराकानी र विभिन्न पत्रपत्रिकामा छापिएका बिजुलीसम्बन्धी लेख पढेपछि भने उनमा विज्ञानप्रति गहिरो रुचि जाग्यो ।

नामी र चर्चित वैज्ञानिक हम्फ्री डेवीको सान्निध्य प्राप्त गरेपछि माइकल फेराडेको वैज्ञानिक प्रतिभाले पल्लवित हुने मौका पायो । हम्फ्री डेवीले सन् १८१२ मा लन्डनको रोयल इन्स्टिच्युसनमा विज्ञानसम्बन्धी भाषणको एउटा शृङ्खला नै सञ्चालन गरेका थिए । त्यो भाषण शृङ्खला सुन्न गएका माइकल फेराडेका जीवनमा उक्त भाषणले नयाँ मोड ल्याइदियो । डेवीले आविष्कार गरेका सामग्री प्रदर्शन गर्दै जाँदा उपस्थित दर्शक त्यो देखेर र सुनेर तालीका पर्रा बर्साउँथे । त्यही भाषण सुनिरहेका फेराडे भने उक्त भाषणलाई एक एक गरी नोट गर्नमा तल्लीन हुन्थे ।

भाषणबाट निकै प्रभावित भएका फेराडेले ती भाषण विस्तृत रूपमा तयार पारी भाषण शृङ्खलाका नोटलाई जम्मा पारेर ३०० पेजको एउटा पुस्तक बनाई डेवीका हातमा पुऱ्याइदिए । त्यसको केही समयपछि डेवीले फेराडेलाई बोलाए र अन्तर्वार्ता लिए । आफ्नै प्रयोगशालामा कुनै वैज्ञानिक प्रयोग परीक्षण गर्दा एक दिन डेवीका आँखामा चोट लागेपछि उनले आफ्नो भाषण सुनेर नोट बनाउने माइकल फेराडेलाई बोलाउन पठाए । उनैलाई आफ्नो प्रयोगशालामा काम गर्ने जिम्मा दिए । पछि फेराडेलाई डेवीले सहयोगीका रूपमा राम्रो तलब दिएर काम दिए । सोही वर्ष डेवी युरोपको यात्रामा जाँदा माइकल फेराडेलाई पनि सँगै लगे । यस भ्रमणको क्रममा उनले विश्वका केही प्रमुख रसायन विज्ञसँग भेट गर्ने सौभाग्य प्राप्त गरे । भ्रमणका वेला साथमा रहँदा डेवीले उनलाई दिनहुँ पढाउने गर्थे भने यो भ्रमणले फेराडेको ज्ञानको क्षितिज निकै फराकिलो भयो भन्ने गरिन्छ ।

फेराडेले चुम्बकीय क्षेत्रबाट विद्युतीय धारा उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने प्राक्कल्पना गर्दै त्यसलाई सफल पारेरै छाडे । चुम्बकीय उपपादनको सिद्धान्त नामक उनको वैज्ञानिक सिद्धान्तबाट संसारले थुप्रै उपलब्धि हासिल गऱ्यो । उनले प्रतिपादन गरेका प्रमुख आविष्कार फेराडेज ल अफ इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक इन्डक्सन हो । यसलाई हामी विद्युतीय चुम्बकीय उपपादनको सिद्धान्तको नामले चिन्छौँ ।

यो प्राक्कल्पनाको जग भने अर्को वैज्ञानिकको आविष्कारमा थियो । सन् १८२० मा हेन्स ओस्टेडले कुनै तारमा विद्युत् धाराको प्रवाहद्वारा चुम्बकीय क्षेत्र पैदा हुन्छ भन्ने तथ्य आविष्कार गरे । फेराडेले यस आविष्कारका बारेमा सुनेपछि उनको दिमाग घोरिन थाल्यो । वैज्ञानिक ओस्टेडले भनेझैँ विद्युतीय धाराको प्रवाहले चुम्बकीय क्षेत्र उत्पन्न हुन्छ भने यसको उल्टो पनि त सम्भव छ भन्ने अनुमान उनले गरे । यसै अनुमानबाट चुम्बकीय क्षेत्रबाट विद्युतीय धारा उत्पादन पनि त गर्न सकिन्छ भन्ने प्राक्कल्पना उनले गरे ।

प्राक्कल्पनालाई प्रमाणित गर्न उनले गरेको प्रयोग यसरी अघि बढ्यो ।

• पहिलो चरण : उनले एक खालका मुन्द्रा जस्ता कुन्डली बनाए ।
• दोस्रो चरण : त्यसलाई चुम्बकको नजिकै राखे, तर कुन्डलीमा कुनै बिजुली देखा परेन ।
• तेस्रो चरण : उनले आफ्ना प्रयोग धेरै पटक दोहोऱ्याए, तर हरेकचोटि असफल भए ।
• चौथो चरण : धेरै प्रयासपछि एक दिन उनले कुनै चालक वा कुन्डलीलाई कुनै नजिकैको चुम्बकीय क्षेत्रमा प्रवेश गराए ।
• पाँचौँ चरण : चालक वा कुन्डलीका बिच विद्युत् वाहक बल उत्पन्न भयो र उनी आफ्नो प्रयोगमा सफल भए ।

त्यस समयमा फेराडेलाई यदि कुन्डली र चुम्बकको बिचमा आवश्यक गति छ भने विद्युत् उत्पादन हुन्छ भन्ने थाहा भयो । यही चुम्बकीय उपपादनको सिद्धान्तका रूपमा आविष्कृत भयो । धेरै पटकको असफलतापछि मात्र हात लागेको यो सानो निष्कर्षले पछि संसारभरको बिजुली उत्पादनको बाटो खोलिदियो ।

माइकल फेराडेले डायनामोको आविष्कारका साथै रसायन विज्ञानसँग सम्बन्धित अन्वेषणसमेत गरेका छन् । उनले सन् १८३१ मा इङ्ल्यान्डमा डायनामोको आविष्कार गरेका थिए । हुन त त्यस वेला स्वतन्त्र रूपमा जोसेफ हेनरीले पनि डायनामो बनाएका थिए भनिन्छ, तर उनले भने आफैँले प्रतिपादन गरेको चुम्बकीय उपपादनको सिद्धान्तमा टेकेर डायनामो बनाएका हुन् । उनले मेकानिकल ऊर्जालाई विद्युत् ऊर्जामा रूपान्तरण गर्ने सिद्धान्त पनि प्रतिपादन गरे । इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक प्रेरणाको अध्ययन गरेर उनले नियमहरू बनाए । यिनै नियमका आधारमा उनले इलेक्ट्रिक जेनेरेटर आविष्कार गरे, जुन बिजुलीका क्षेत्रमा विश्वका लागि वरदान बन्न पुग्यो ।

माइकल फेराडेले भौतिक विज्ञानका साथै रसायन विज्ञानमा पनि अत्यन्त चाख राखेर उल्लेख्य र उपलब्धिमूलक अनुसन्धान गरेका छन् । क्लोरिन, कार्बन डाइअक्साइड जस्ता ग्याँसलाई तरल रूपमा परिवर्तन गर्नु र बेन्जिन तथा अन्य हाइड्रोकार्बनको अन्वेषण गर्नु आदि उनका थुप्रै रसायन विज्ञानसँग सम्बन्धित अन्वेषण हुन् ।

माइकल फेराडेका वैज्ञानिक योगदानलाई सिद्धान्त र आविष्कारमा वर्गीकरण गरी तिनलाई समेत विभिन्न वर्गमा बाँड्न सकिन्छ । फेराडेज ल अफ इन्डक्सन, फेराडेज ल अफ इलेक्ट्रोमेग्नेटिक इन्डक्सन र फेराडेज ल अफ इलेक्ट्रोलाइसिस उनका मुख्य सिद्धान्त हुन् । आफ्नै सिद्धान्तमा आधारित रहेर उनले दर्जनौँ चिजको आविष्कार गरेका छन् । आज हामीले घरभित्र प्रयोग गर्ने मिक्स्चर, घरबाट बाहिर निस्कँदा चढ्ने गाडी र हामीले आआफ्नो घरमा पानी तान्नका लागि जडान गरेका मोटर, ती सबै फेराडेको यही फेराडेज ल अफ इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक इन्डक्सन सिद्धान्तकै मातहत चलेका छन् ।

उनका यी सिद्धान्त र आविष्कार त्यस वेला साना कुरा जस्ता भए पनि पछि गएर यसले तहल्का मच्चायो । अनि यिनै आविष्कार अल्बर्ट आइन्स्टाइन जस्ता थुप्रै वैज्ञानिक हिँड्ने वैज्ञानिक राजमार्ग बने । भनिन्छ, यिनकै अनुसन्धानलाई कोसेढुङ्गा मानी अघि बढेर आइन्स्टाइनले सापेक्षतावाद जस्तो वैज्ञानिक सिद्धान्त विश्वलाई उपहार दिए ।

माइकल फेराडेले जीवनमा थुप्रै सम्मान, पुरस्कार र पदक पाए । एउटा गरिब घरको बालक, जसको औपचारिक पढाइ १३ वर्षमै रोकिएको थियो, उसैले विश्वका ठुला ठुला प्रतिष्ठानबाट सम्मान पाउनु उनको परिश्रमकै प्रतिफल थियो ।

पदकका साथै विभिन्न देशका प्रतिष्ठानले उनलाई सदस्य बनाएर सम्मान गरेका थिए ।

• सन् १८३३ मा उनी बेलायतको रोयल इन्स्टिच्युटमा रसायन विज्ञानका पहिलो प्राध्यापक बने ।
• सन् १८३२ मा उनी अमेरिकी कला र विज्ञान प्रतिष्ठानका एक विदेशी मानार्थ सदस्य चुनिए ।
• सन् १८३८ मा उनी रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सेजका विदेशी सदस्य चुनिए ।
• सन् १८४४ मा फ्रान्सेली एकेडेमी अफ साइन्सेजमा निर्वाचित आठ विदेशी सदस्यमध्ये उनी पनि एक थिए ।
• सन् १८४९ मा उनी नेदरल्यान्ड्सको रोयल इन्स्टिच्युटको सम्बद्ध सदस्यका रूपमा चुनिए । यो संस्था दुई वर्षपछि रोयल नेदरल्यान्ड्स कला र विज्ञान प्रतिष्ठान बन्न पुग्यो र पछि उनलाई विदेशी सदस्य बनाइयो ।

फेराडेले सामान्य औपचारिक शिक्षा मात्र हासिल गरे पनि उनी पढेरभन्दा परेर र गरेर जान्ने इतिहासका प्रभावशाली वैज्ञानिकमध्ये एक बने । यही कुराले उनको जीवनीलाई अरू जीवनीभन्दा फरक बनाउँछ ।

माइकल फेराडेले जीवनको उत्तरार्धमा थुप्रै पैसा आउने जागिर पाए, तर उनी कहिल्यै पनि पैसालाई महत्त्व दिँदैनथे । त्यसैले उनी प्रचुर आम्दानी हुने जागिर छाडेर एकोहोरो अनुसन्धानमा लागिरहे । उनमा वैज्ञानिक आविष्कारको भोक कहिल्यै तृप्त भएको थिएन । यसरी जागिर छाडेर अनुसन्धानमा लाग्दा उनलाई पुनः पैसाको सङ्कट पऱ्यो । उनी बिरामी पनि परे । यस्तो अवस्थामा पत्नी साराले उनलाई दिलोज्यानले साथ दिइन् र सेवा गरिन् । उनको योगदानको कदर गर्दै तत्कालीन राजा विलियमबाट वर्षको ३०० पाउन्ड पेन्सनको व्यवस्था भयो ।

सङ्घर्ष नै सङ्घर्षले खारिएका माइकल फेराडेको जीवनमा दुःख र कष्टका कहाली लाग्दा कहरले बाटो छेक्न खोजे पनि उनले कहिल्यै हरेस खाएनन् । त्यसैले त उनी गरिबीको गर्तबाट उठेर विज्ञानका आविष्कारमार्फत प्रसिद्धिको शिखर चुम्न पुगे । एउटा साधारण परिवारको व्यक्ति पनि आफ्नो अठोट र लगाव भयो भने जस्तोसुकै लक्ष्यमा पुग्न सम्भव हुँदो रहेछ भन्ने प्रेरणा माइकल फेराडेको जीवनबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । यिनै महान् फेराडेको २५ अगस्ट १८६७ मा हैपटन कोर्ट स्थित निवासमै निधन भयो । उनको निधन भए पनि उनले प्रतिपादन गरेका सिद्धान्त र अनुसन्धान गरेका आविष्कारका माध्यमबाट युग युगसम्म उनी बाँचिरहेकै छन् र बाँचिरहने छन् ।

जीवनी लेख्दा जथाभावी घटना जोड्न मिल्दैन । जन्मदेखि निधनसम्मको क्रम मिलाएर लेखिने भएकाले जीवनीमा समयको बाटो देखिनुपर्छ । माइकल फेराडेको यो जीवनी पनि जन्म, परिवार, बाल्यकाल, शिक्षा, सङ्घर्ष, आविष्कार, सम्मान, उत्तरार्ध र निधन भन्ने क्रममै अघि बढेको छ । तल दिइएको क्रम समातेर कुनै पनि व्यक्तिको छोटो जीवनी लेख्न सकिन्छ ।

• जन्म : कहिले, कहाँ जन्मेका हुन् भन्ने मिति र स्थान ।
• परिवार : आमाबुबाको नाम र परिवारको अवस्था ।
• शिक्षा : कहाँसम्म, कसरी पढे ।
• सङ्घर्ष : कस्ता कठिनाइ सहे ।
• काम र योगदान : कुन क्षेत्रमा के गरे ।
• सम्मान : कुन कुन पुरस्कार, पदक वा पदवी पाए ।
• निधन : कहिले, कहाँ निधन भयो ।
• सन्देश : उनको जीवनबाट पाठकले के सिक्ने ।

जीवनी र व्यक्तिगत विवरणबिच एउटा सजिलो भेद छ । जीवनी अरूले लेखिदिन्छन् र त्यो अनुच्छेदमा चल्ने गद्य हुन्छ । व्यक्तिगत विवरण भने आफैँले तयार पार्ने बुँदागत सूचना हो, जसमा भावना होइन, तथ्य मात्र लेखिन्छ ।

जीवनी पढ्दा कुनै वाक्य छोटा छन्, कुनै लामा । यो लम्बाइको मात्र कुरा होइन, बनोटको कुरा हो । नेपालीमा बनोटका आधारमा वाक्यलाई सरल, संयुक्त र मिश्र गरी तीन प्रकारमा बाँडिन्छ ।

नेपाली लेख्दा कुन शब्द जोडेर लेख्ने र कुन छुट्याएर लेख्ने भन्ने कुराको आफ्नै नियम छ । यही नियम मिलाएर लेख्ने कामलाई पदयोग र पदवियोग भनिन्छ । जोड्नुपर्नेलाई छुट्याइयो वा छुट्याउनुपर्नेलाई जोडियो भने अर्थ नै बिग्रन सक्छ ।

नाम र त्यसपछि आउने क्रिया सधैँ छुट्याएर लेखिन्छ । त्यसैले सेवा गरिन्, साथ दिइन्, सङ्कट पऱ्यो जस्ता ठाउँमा दुई पद अलग अलग रहन्छन् । विशेषण र नामबिच पनि खाली ठाउँ छाड्नुपर्छ, जस्तै तत्कालीन राजा । नकारात्मक क्रियाका जोडी रूप भने छुट्याएर लेखिन्छन्, जस्तै नरुनु नहाँस्नु ।