समय पीडा

रामनाथको दिन बिहानको हिँडाइबाट सुरु हुन्छ । पाँच वर्ष भइसक्यो, उनी लगातार बिहान पाँच बजे ओछ्यान छोड्छन् । बेलुका नौ बजेको समाचार सुनेपछि सरासर बिछ्यौनामा ढल्छन् र एकैछिनमा मस्त निदाउँछन् । आनन्दीको दिन भने यति छोटो छैन । बिहान उठेदेखि घरको सफासुग्घर, पूजापाठ, खाना पकाउने काम सुरु हुन्छ । रामनाथ अफिस गएपछि बगैँचाका फूल स्याहार्ने, भान्छा उठेपछि कोठा तह लगाउने गर्दागर्दै राति दश बज्छ ।

रामनाथ सुतिसकेपछि पनि उनको दिन सकिँदैन । कहिले पत्रपत्रिका पढेर, कहिले बिदेसिएका छोराहरूसित फोनमा कुरा गरेर, कहिले पुरानो एल्बम खोलेर छोराहरूको तस्बिरमा आँखा भिजाएर मात्र उनी ओछ्यानसम्म पुग्छिन् । चुप लागेर बस्न नसक्ने स्वभाव भएकाले उनी कुनै न कुनै काममा अल्झिरहन्छिन् । घरमा जोईपोइबाहेक अरू कोही छैनन्, किनभने दुवै छोरा विदेशमै छन् ।

'समय पीडा' पद्मावती सिंहद्वारा लिखित कथा हो । यसमा घटना थोरै छन्, पात्र थोरै छन्, तर आधुनिक सहरी परिवारको एउटा गहिरो घाउ देखाइएको छ । सन्तान विदेश गएपछि वृद्ध आमाबुबाको जीवनमा कस्तो एक्लोपन आउँछ भन्ने नै यस कथाको केन्द्रीय विषय हो ।

छोराहरू बिदेसिएपछि घर शून्य भयो । घरको सबै काम आफैँले गर्नुपर्ने र सारा सामाजिक व्यवहार आफैँले धान्नुपर्ने भएपछि आनन्दी कहिलेकाहीँ दिक्क हुन्छिन् । रामनाथ सधैँ अफिसमै व्यस्त छन् र हृदयरोगी पनि छन्, त्यसैले उनलाई घरायसी चिन्ता सुनाउन आनन्दी चाहँदिनन् । घरको सारा बोझ आफ्नो थाप्लोमा बोकेर, छोराछोरीको चिन्तामा पिल्सिएर उनी छटपटाउँछिन् ।

दुई आँखाका नानी जस्ता दुवै छोरा आँखाबाट ओझेल भएपछि साठी पार गरिसकेका दम्पती मणि हराएका सर्प जस्तै भएका छन् । रामनाथ जति नै पिरोलिए पनि श्रीमतीका अगाडि आफ्नो पिर पोख्दैनथे, आनन्दी पनि पतिका अगाडि आँखा भिजाउँदिनथिन् । दुवैले आआफ्ना पिर आपसमा लुकाउँथे । फोन गरेर आमाबुबासित कुराकानी त हुन्थ्यो, तर टाढाको फोनबाट मातृ ममताको फूल फक्रिन कहाँ पाउँछ र ? छोरी स्वदेशमै भए पनि बिहे गरी पठाइसकेको र पत्रकारिता पेसा अँगालेकी हुँदा उनलाई एकछिन फुर्सद छैन ।

रामनाथको पीडा अर्कै किसिमको छ । आफ्नै व्यापारव्यवसाय धान्न पनि छोराहरूको साथ मनग्य पुग्थ्यो । कपडाको ठुलै व्यापार छ, त्यसैलाई फुलाउनुपर्ने होइन र भन्ने प्रश्न उनको मनमा घरीघरी उठ्छ । विदेशमा अर्काको नोकरी दिन र रात एक गरी गरिरहेका छोराहरू दोस्रो नागरिकको पीडा सहेर बाँचिरहेका छन् भन्ने कुरा उनलाई बुझाउनै गाह्रो पर्छ । आफूले नभ्याएका कारण कारोबार हेर्न म्यानेजर राखेका छन्, अरू कामदार पनि कति छन् कति ।

चाडबाड आउँदा एक्लोपन झन् चर्को हुन्छ । माघेसङ्क्रान्तिको दिन आनन्दीलाई छोराहरूको सम्झना खपिनसक्नु हुन्छ र उनी पतिसित यसो भन्छिन् ।

यहाँ रामनाथ रिसाएका होइनन् । भित्रको पीडा लुकाउन नसकेर उनले फर्किएर बोलेका मात्र हुन् । छोराको सम्झनामा आमा कोमल हुन्छिन्, बुबा कडा देखिन्छन्, तर घाउ दुवैको एउटै हो ।

एक दिन एकाबिहानै फोनको घन्टी बज्छ । असमयमा फोन आउँदा मुटुको ढुकढुक तेज हुनु आनन्दीको पुरानै रोग हो । छोराछोरी साथमा हुँदा कुसमयको फोनको घन्टीले उनलाई झस्काउँथ्यो, अहिले त उनी थरथर काम्छिन् । फोन अस्ट्रेलियाबाट आएको रहेछ । नातिनीलाई निमोनियाँ भई अस्पताल भर्ना गरेको खबर सुनेपछि आनन्दी हुनसम्म पिरोलिइन् । उनले उत्तिखेरी नुहाइधुवाइ गरी चोखो लुगा लगाएर कुलदेवताको पूजा गरिन्, नातिनीको सुस्वास्थ्यको कामना गरी दीप प्रज्वलित गरिन् र शङ्कटा, महाङ्काल तथा भद्रकालीमा गई पूजा गरिन् ।

दिनभर उनको मन काममा बस्दैन । घरीघरी उनको दृष्टि कोठामा झुन्ड्याइएको छोराबुहारी र नातिनातिनीको तस्बिरमा गएर अल्झिरहन्छ । साँझ रामनाथ आएपछि उनले पत्नीको पिठ्युँ थपथपाउँदै अफिसमै अस्ट्रेलियाबाट खबर आएको र नातिनी अलि सन्चो भएको सुनाउँछन् । त्यति सुन्नासाथ आनन्दीको चिन्ताको बादल मडारिरहेको मनाकाशमा झुलुक्क घाम भुल्किन्छ । साँझ चियापछि छोरासँग कुरा गर्दा 'अहिले निक्कै बेस छ' भन्ने खबर सुनेर बल्ल उनले सन्तोषको सास फेर्छिन् ।

केही दिनपछि सानो छोराको फोन अमेरिकाबाट आउँछ । पहिलो वाक्य सुन्दा आनन्दी हुनसम्म आनन्दित हुन्छिन्, तर कुरा सकिँदा उनी आकाशबाट झरेसरी हुन्छिन् ।

पढ्न जाँदा 'पढाइ सकेपछि काठमाडौँ फर्की यतै काम गर्छु, यतै आई बिहे गर्छु' भनी बाचा गरेर गएका छोराले त्यतै बस्ने मेसो गरिसकेछन् । फोन हातैमा लिएर आनन्दी किंकर्तव्यविमूढ भई टोलाइरहिन् । रामनाथ साँझ घर फर्केपछि रुँदै उनले सबै कुरा सुनाइन् र सुनेपछि रामनाथ एकछिन हतप्रभ भए । उनको अनुहारमा पीडाका रेखा सलबलाए ।

पहिले रामनाथले धैर्यधारण गरे र पत्नीको आँसु पुछ्दै सम्झाउन खोजे, तर आनन्दीले 'तपाईंको मुटु त ढुङ्गाको पो हो कि' भनेपछि वर्षौंदेखि मनभित्र गुम्सिएको तितो बाहिर आयो । उनले भने, तिमीसित आमाको हृदय छ भने मसित पनि बुबाको हृदय छ । तिनै छोराहरू बिरामी पर्दा रात रातभर नसुती बोकेर डुलाएका थियौँ । उनीहरूकै सुखसुविधा र शिक्षादीक्षाका लागि जिन्दगीभर दौडधुप गर्‍यौँ । तिमीले उनीहरूको स्याहारसुसारमा जिन्दगी खर्च गर्‍यौ भने मैले दिनरात कमाएर उनीहरूको हर सुविधाको ख्याल गरेँ । राम्रो खानपिन, राम्रो शिक्षादीक्षा र रहनसहनको बन्दोबस्त गरेँ, तर उनीहरूले हाम्रा लागि के गरे ?

उनको आक्रोश एउटा प्रश्नमा आएर थुप्रिन्छ । पढाइ त एक बहाना हो, के यहाँ राम्रा क्याम्पस छैनन् ? आमाबुबालाई लत्याएर आफ्नो स्वार्थका लागि बिदेसिने छोराहरूप्रति केको माया र केको चिन्ता ? घर, सम्पत्ति अनि कारोबारलाई लत्याएर काम र मामको खोजीमा उनीहरूलाई बिदेसिनुपर्छ र ? भन्नुको आशय स्पष्ट छ, स्वतन्त्र जीवन बाँच्ने र विदेशको रमझममा रङ्गिने चाहना नै छोराहरूको वास्तविक कारण हो ।

पतिका कुरामा लुकेको सत्यतालाई आनन्दीले हृदयङ्गम गरिन् । रुन छोडेर उनी पतिको मुख हेरी टोलाइन् ।

पत्नीको पीडाले विह्वल मनलाई सान्त्वना दिन रामनाथले जीवनको ठुलो सत्य एउटा उपमाबाट भन्छन् । छोराछोरी चराचुरुङ्गीका बचेरा जस्तै हुन् । चराचुरुङ्गीका बचेरा पखेटा लागेपछि उडेर बसाइँ सर्छन् । मान्छेका बच्चा पनि गोडा लागेपछि आमाबुबाको काख छोडी गाँस, बास, कपासका लागि यताउति बसाइँ सर्छन् र आमाबुबाबाट टाढा हुन्छन् । यो प्रकृतिको नियम नै हो ।

रामनाथ थप्छन्, हाम्रा मात्र होइन, अहिले त घर घरमा यही स्थिति छ । सन्तान बिदेसिने क्रम बढ्दो छ । तसर्थ तिमीले मुटुमा घाउ नपार, म छँदै छु नि तिम्रो साथमा । पतिको यही सान्त्वनायुक्त कुरा सुनेर आनन्दीको बादलले ढाकेको मनाकाशमा घामको झुल्का देखा पर्छ ।

सानो छोरो पनि नफर्किने भएपछि आनन्दीको मनमा चिन्ताको बादल मडारिन थाल्छ । नातिनातिना खेलाई सुखपूर्वक बाँकी जीवन बिताउने उनको सपना तुहिएपछि उनी आफूप्रति नै लापरवाह हुन थाल्छिन् । दिन तथा रातहरू बिरानो लाग्न थाल्छ र एकाएक उनी उठ्नै नसक्ने गरी बिरामी पर्छिन् । पत्नीको रेखदेख र हेरविचारका लागि रामनाथले घरमा एक जना महिला सेविका राख्छन्, तर आनन्दी दिन प्रतिदिन अस्वस्थ हुँदै जान्छिन् ।

दुवै बिदेसिएका छोरालाई आमाको बिरामीको खबर नपठाएका होइनन् । एउटाले बिदा नमिलेको बहाना गर्छन्, अर्कोले अध्ययनमा दखल पर्ने बहाना बनाउँछन् । बुहारी आउने आशा त देखिन्छ, तर छोरीको स्वास्थ्य ठिक नभएको कारण देखाई उनी पनि घर फर्किँदिनन् । छोराहरू दिनहुँ फोन गरी हालचाल सोध्छन् र बिदा मिल्नासाथ आउने आश्वासन दिइरहन्छन्, तर आमा तीन महिना ओछ्यान पर्दा पनि कोही घरसम्म आइपुग्दैनन् । रामनाथ, छोरी र घरकी सेविकाले जति नै स्याहार गरे पनि छोराहरूको सामीप्यको अभावले उनको मुटु चिरा चिरा परिरहन्छ ।

खालि फोनबाटै आमाको हालचाल सोधी औपचारिकता निर्वाह गर्ने छोराहरूप्रति अब रामनाथको मनमा वितृष्णा जागृत हुन्छ । फोन धेरैबेर चिच्याइरहे पनि उनी उठाउन जाँगर देखाउँदैनन् । अन्त्यमा बिरामी पत्नीको हात समाएर उनी निःशब्द रुन थाल्छन् र भन्छन्, आनन्दी जबसम्म तिम्रो साथमा म छु, तिमी कुनै धन्दा नमान । संसारको कुनै कुनामा लगेर भए पनि म तिमीलाई निको पार्छु । मात्र तिमीले पुत्रमोह त्यागिदेऊ, चिन्ताले नै तिमीलाई चितातर्फ धकेलिरहेछ ।

पतिको कुराबाट आश्वस्त भई आनन्दीले पतिको न्यानो अँगालोमा संसार भुलिन् । पतिको अनुहारमा मायालु दृष्टि फ्याँकी उनले आँखा चिम्लिन् र फेरि कहिल्यै ती आँखा खोलिनन् । कथाको अन्त्य यही मृत्युको घटनाबाट भएको छ ।

दुवै पात्रको पीडा एउटै भए पनि त्यो पीडा बाहिर आउने तरिका फरक छ । त्यही फरकले कथालाई जीवन्त बनाएको छ ।

यो कथा विदेश जानु नै नराम्रो हो भन्दैन । यसले सोध्ने प्रश्न अर्कै छ । सन्तानले आफ्नो भविष्य बनाउँदा जन्म दिने आमाबुबाको वृद्धावस्थालाई कहाँ राख्ने ? सम्पत्ति, सुविधा र सेविकाले वृद्ध आमाबुबाको मन भर्न सक्दैन, उनीहरूलाई चाहिने कुरा सन्तानको सामीप्य हो ।

• सन्तान हुर्काउन आमाबुबाले जीवनभर गरेको त्याग सम्झनु हरेक छोराछोरीको कर्तव्य हो ।
• वृद्ध आमाबुबालाई पैसा र सुविधाभन्दा बढी साथ र समय चाहिन्छ ।
• विदेशको मोहमा परेर स्वदेशका अवसर र आफ्नै व्यवसायलाई बेवास्ता गर्नु घाटाको सौदा हो ।
• समय र परिस्थितिले मानिसलाई निकै परिवर्तन गर्दो रहेछ, त्यसैले हरेक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ ।
• जीवनको सन्ध्याकालमा पतिपत्नीको माया नै सबैभन्दा अमूल्य सम्पत्ति रहेछ ।

कथाकारले सामान्य बोलचालकै भाषा प्रयोग गरेकी छन्, तर त्यही भाषालाई टुक्का, उपमा र अनुकरणात्मक शब्दले भावपूर्ण बनाइएको छ । कथाको परिवेश सहरी छ । अफिस, व्यापार, म्यानेजर, कम्प्युटर, अस्पताल, फोनको घन्टी र पत्रकारिता जस्ता कुराले सहरको दैनिकीलाई झल्काउँछन् ।

• संवादको प्रयोग : पात्रका मनका कुरा सिधै संवादबाट बाहिर आउँछन्, त्यसैले पात्र जीवन्त लाग्छन् ।
• उपमा : 'मणि हराएको सर्प', 'चराचुरुङ्गीका बचेरा' र 'ढुङ्गाको मुटु' ले भावलाई एकै वाक्यमा बुझाउँछन् ।
• टुक्काको प्रयोग : 'मुटुमा चिरा पर्नु', 'तितो ओकल्नु', 'मनमा घाम झुल्कनु' जस्ता टुक्काले भाषामा रस थपेका छन् ।
• अनुकरणात्मक शब्द : 'सरासर', 'भ्वाइँ', 'ढुकढुक', 'झुलुक्क' ले घटनाको चित्र आँखाअगाडि ल्याउँछन् ।
• प्रकृतिचित्रणको प्रयोग : मनलाई 'मनाकाश' भनी बादल र घामको चित्रबाट पात्रको मनोदशा देखाइएको छ ।