व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका

एउटा विद्यालयमा नौ कक्षाका विद्यार्थीको वक्तृत्वकला प्रतियोगिता चलिरहेको छ । कक्षाकोठाभित्रै भएको छनोट प्रतियोगिताबाट छानिएका दुई जना विद्यार्थी आज प्रथम स्थानका लागि सभाहलको मञ्चमा उभिएका छन् । कार्यक्रमको अध्यक्षता विद्यालयका प्रधानाध्यापकले गर्नुभएको छ र प्रमुख अतिथिका रूपमा विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्षले आसन ग्रहण गर्नुभएको छ । मञ्चको देब्रे छेउमा तीन जना शिक्षक निर्णायकको भूमिकामा बसेका छन् भने दाहिने छेउमा बोल्ने पालो पर्खेर प्रतियोगी विद्यार्थी बसेका छन् । समय नाघ्यो कि नाघेन भनेर हेर्ने जिम्मेवारी विद्यालयका एक जना कर्मचारीलाई दिइएको छ र कार्यक्रम सञ्चालनको अभिभारा नौ कक्षामै अध्ययनरत एक जना विद्यार्थीलाई सुम्पिएको छ ।

सञ्चालकले प्रतियोगिताका नियम स्पष्ट पारेपछि पहिलो प्रतियोगी अमृता नेम्वाङलाई मञ्चमा आमन्त्रण गर्छन् । आजको विषय हो, 'व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका' । यही एउटै विषयमा अमृता नेम्वाङ र छिरिङ लामा दुवैले आआफ्नो ढङ्गले बोल्छन्, र दुवैका भनाइ मिलाएर पढ्दा व्यक्तित्व भनेको के हो अनि त्यसलाई हुर्काउन विद्यालयले के गर्नुपर्छ भन्ने पूरा चित्र खुल्छ ।

अमृताले सबैभन्दा पहिले शीर्षक नै परिभाषित गर्छिन् । व्यक्तित्व शब्दको अङ्ग्रेजी समानार्थी शब्द 'पर्सनालिटी' हो । सामान्यतया यो शब्दले बाह्य अनुहार र बाहिरी वेशभूषा भन्ने अर्थ बुझाउँछ । शब्दकोशीय अर्थले पनि अनुहार, बोली र बाह्य व्यवहार जनाउँछ । ती कुराको महत्त्व नभएको होइन, तर अमृताको ठम्याइमा ती व्यक्तित्वका बाहिरी पाटा मात्र हुन् ।

यही परिभाषाबाट उनको मूल तर्क निस्कन्छ । विद्यार्थीको चिन्तन, सोच, आचरण र मनको प्रकृतिलाई अनुकूल गराउने गरी विद्यालयले वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ, अनि त्यही वातावरणसुहाउँदो शिक्षण क्रियाकलाप चलाउनुपर्छ । यसो गरे मात्र विद्यालयले विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा टेवा पुर्‍याउँछ ।

अमृता भन्छिन्, विद्यार्थी ज्ञान आर्जन गरी योग्य नागरिक बन्ने अभिलाषा लिएर विद्यालय आउँछन् । अभिभावकले धेरै पढ्न र सफल बन्न हौस्याइरहनुहुन्छ । तर कहिलेकाहीँ भावी जीवनको भारी देखाएर तर्साउनुभन्दा विद्यार्थीको आफ्नै रुचि जे हो त्यसैमा उत्प्रेरित गरेर हौस्याइयो भने व्यक्तित्व निर्माण सहज रूपमै हुन सक्छ ।

अहिले विद्यालयमा पढाइन्छ, सिकाइन्छ, कक्षाकार्य र गृहकार्य दिइन्छ । ती काम पूरा गर्दै विद्यालय जीवन बिताएर सफलताको प्रमाणपत्र लिएर विद्यार्थी निस्कन्छन् । सूचना र ज्ञान त पाइयो होला, बौद्धिक व्यक्तित्वको विकास पनि भयो होला, तर समाजमा समायोजन हुने खालको व्यक्तित्व विकास र भित्र रहेको असीमित ऊर्जा उजागर गर्ने काममा विद्यालयले कसरी अभिमुखीकरण गरेका छन् भन्ने प्रश्न उनले सोझै राख्छिन् । त्यसपछि उनले विद्यालयसँग यी अपेक्षा राख्छिन् ।

• विद्यार्थीभित्र रहेको अनन्त ऊर्जा जगाउने र स्वशक्तिको पहिचान गराउने काम निर्बाध रूपमा होस् ।
• हरेक मानिसभित्र सकारात्मक र नकारात्मक दुवै खालको मन हुन्छ, त्यसमध्ये सकारात्मक मन र सकारात्मक सोच मात्र जगाउने काम विद्यालयमा होस् ।
• विद्यार्थीमा आत्मविश्वास जगाउने र उनीहरूभित्रको असीमित ऊर्जालाई प्रज्वलित गर्ने काम होस् ।
• बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक सौन्दर्य अझै उज्यालो हुने गरी हरेक विद्यार्थीले आफ्नो सांस्कृतिक पृष्ठभूमिप्रति गौरव गर्ने वातावरण बनोस् ।
• विद्यार्थीभित्र विद्यमान प्रतिभा र बौद्धिकता जगाउने वातावरण विद्यालयले सिर्जना गरोस् र सिकाइमा विद्यार्थीमुखी कार्यकलाप गरियोस् ।
• किताबका पानामा रहेका कुरालाई व्यावहारिक जीवनसँग जोडेर सिकाउने व्यवस्था मिलाइयोस् र क्रियाकलाप तथा सहक्रियाकलापलाई सिकाइकै अङ्ग बनाइयोस् ।

अमृताको सबैभन्दा चोटिलो प्रश्न मूल्याङ्कनबारे छ । हामीलाई ठुलो मान्छे होइन, असल मान्छे बन्न प्रेरित गरियोस् भन्दै उनी भन्छिन्, ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने कुरा कापीमा उत्तर लेखेर होइन, बसमा चढेका र बाटो काट्दै गरेका उनीहरूलाई सिट छाडेर अनि अन्य किसिमका सहयोग गरेका आधारमा मूल्याङ्कन होस् । दीनदुःखी र फरक क्षमता भएकालाई सहयोग एवम् सद्भाव व्यक्त गरेका आधारमा मूल्याङ्कन गरियोस् । किताबका अक्षर घोकेर उत्तरपुस्तिकामा पोखेकै आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्ने प्रणालीले समग्र व्यक्तित्व विकास हुँदैन ।

अमृताले हार्वर्ड गार्डनरको बहुबौद्धिकता वा बहुप्रतिभाको कुरा उठाउँछिन् । गार्डनरका अनुसार संसारका हरेक व्यक्ति र सिकारुमा सबै वा अधिकांश प्रतिभा अलग अलग मात्रामा सन्तुलित वा सुषुप्त रूपमा रहेकै हुन्छन् । ती प्रतिभालाई विकसित गरी शिक्षणमा र व्यक्तित्व विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ । गार्डनरको सिद्धान्तको सार यही हो, जो जुन कुरामा गहिरो रुचि राख्छ, तिनैसित सम्बन्धित क्रियाकलापमा तिनलाई भाग लिन दिनुपर्छ ।

साहित्यमा विशेष रुचि भएकाका लागि कथा, कविता, निबन्ध र सिर्जनात्मक लेखन क्रियाकलाप बढी उपयोगी हुन्छ भने शारीरिक क्षमता भएकाका लागि खेलकुद । डार्विनको प्रतिभालाई कक्षाकोठाको खुरा‍कले नपुगेर उनले प्रकृतिलाई नै आफ्नो पाठशाला बनाए र विकासवादको सिद्धान्त प्रतिपादन गरे । पारस खड्का, सन्दीप लामिछाने आदिको रुचिले नेपाली क्रिकेटलाई उचाइ दियो । सङ्गीतमा रुचि भएकालाई गीत सङ्गीतमा प्रतिभा प्रस्फुटन गर्ने वातावरण विद्यालयले तयार पार्नुपर्छ । विभिन्न आइडलका नाममा हुने कार्यक्रमले लुकेका प्रतिभाको व्यक्तित्वलाई उजागर गरी शिखरमा पुर्‍याएको उदाहरण हाम्रै अगाडि छ ।

गार्डनरका अनुसार मान्छेमा आठ प्रकारका बौद्धिकता वा प्रतिभा हुन्छन् । कुनै प्रतिभाशाली व्यक्तिमा यी सबै प्रकारका बौद्धिकता हुन्छन् भने अधिकांश सबैमा कम्तीमा दुई वा तीन प्रकारका बौद्धिकता रहन्छन् ।

अन्त्यमा अमृताले विद्यालयमा गरिने सहक्रियाकलाप र अतिरिक्त क्रियाकलापलाई विद्यार्थीभित्रको उच्च तहको सिर्जनशील चिन्तन, समीक्षात्मक चिन्तन, सञ्चार सिप, निर्णय क्षमता र समस्या समाधानलगायतका सिप विकाससित पनि जोड्दै लैजानुपर्छ भन्ने कुरा राख्छिन् । शैक्षिक र बौद्धिक विकाससँगै मान्छेलाई समाजमा समायोजन हुन र आफ्ना कर्तव्यप्रति सचेत हुन विद्यालयको भूमिका रहेको हुन्छ । विद्यार्थीभित्र निहित आत्मविश्वास, आँट र हिम्मत जगाउन पनि विद्यालयकै अहम् भूमिका हुन्छ । भविष्यमा एक होनहार, सफल र आत्मविश्वासयुक्त नागरिक निर्माण गर्न विद्यालयले अहम् भूमिका निर्वाह गरोस् भन्ने अपेक्षा राख्दै उनी आफ्नो भनाइ टुङ्ग्याउँछिन् ।

दोस्रो प्रतियोगी छिरिङ लामा प्रतियोगितामा सहभागी भई आफ्ना भनाइ राख्न पाउँदा गौरवान्वित भएको कुरा व्यक्त गर्दै आफ्नो वक्तृता सुरु गर्छन् । उनले व्यक्तित्वलाई तीनओटा शब्दकोशका आधारमा चिनाउँछन् । व्यक्तित्व भनेको व्यक्तिभित्र रहेका गुणको त्यो समूह हो, जसले कुनै व्यक्तिलाई अर्को व्यक्तिभन्दा पृथक् राख्दछ । लङमेन डिक्सनरीका आधारमा कुनै व्यक्तिको सम्पूर्ण स्वभाव वा चरित्र उसको व्यक्तित्व हो । क्याम्ब्रिज इन्टरनेसनल डिक्सनरीअनुसार तपाईंको व्यवहार गराइ, महसुस गराइ र सोचाइको तरिका तपाईंमा जुन देखिने गर्छ त्यो नै तपाईंको व्यक्तित्व हो । नेपाली बृहत् शब्दकोशले व्यक्तित्वलाई व्यक्तिको वैयक्तिक विशेषता देखाउने गुण, निजीपन अनि अरूलाई प्रभाव पार्ने विशेषताका रूपमा चिनाएको छ ।

यी सबै कुरामा विद्यार्थीलाई सशक्त बनाउन र उनीहरूमा भावी जीवनको उज्यालो पक्ष देखाउन विद्यालयको गहन भूमिका रहन्छ भन्ने उनको भनाइ छ ।

विद्यालयले विद्यार्थीमा जुन किसिमको जीवनमूल्यलाई महत्त्व दिन्छ, विद्यार्थी त्यस्तै मूल्यमा प्रवृत्त हुँदै जान्छन् र त्यसैलाई ग्रहण गर्छन् । विद्यालयको परिवेश र वातावरण जस्तो हुन्छ, विद्यार्थीको धारणा निर्माणमा त्यही परिवेशले बढी प्रभाव पार्छ । छिरिङ विद्यालयलाई विद्यार्थीको दोस्रो घर भन्छन्, किनभने घरपरिवारका अतिरिक्त विद्यार्थीको अधिकांश समय विद्यालयमै बित्छ । चार पाँच वर्षसम्म आमाबुबाको पालनपोषणबाट एक प्रकारको व्यक्तित्वको जग बसिसकेको हुन्छ । पारिवारिक परिवेशभित्र निर्मित त्यो जगलाई ठड्याउने र दरिलो बनाउने काममा विद्यालयको उदात्त परिवेशको अहम् भूमिका रहन्छ ।

विद्यालयमा विद्यार्थीको शिक्षक र साथीसँग सोझो सम्पर्क हुन्छ । विद्यार्थीका लागि शिक्षक पनि आमाबुबा जस्तै आदर्श हुनुहुन्छ । संवेदनशील र सहानुभूतिपूर्ण स्वभाव भएका शिक्षकबाट विद्यार्थीको व्यक्तित्वमाथि गहिरो प्रभाव पर्छ । कक्षाका साथीको राम्रो र नराम्रो व्यवहारको पनि धनात्मक र ऋणात्मक प्रभाव पर्छ । शिक्षकको प्रभावशाली व्यक्तित्व, सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार, विषयगत योग्यता तथा शिक्षण शैलीले विद्यार्थीको व्यक्तित्वमाथि अनुकूल र राम्रो प्रभाव पार्छ । शिक्षकको मनोवृत्ति तथा व्यवहारको प्रभाव विद्यार्थीको व्यक्तित्वमाथि अनायास रूपमै परेको हुन्छ ।

विद्यार्थीको व्यक्तित्वमा विद्यालयको भौतिक परिवेश अनि भावात्मक र संवेगात्मक वातावरणले समेत प्रभाव पार्छ । ध्वनि, वायु वा यस्तै कुनै कारणले प्रदूषित वातावरणमा विद्यालय भवन छ भने त्यहाँका विद्यार्थीको स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्छ । विद्यालय भवन र कक्षाकोठाको वातावरणले पनि विद्यार्थीको पठनपाठनमा प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसले विद्यार्थीका मनमा एक प्रकारको चिन्ता र त्रास जस्ता भाव पैदा भई उनीहरूको संवेगपूर्ण व्यक्तित्वमाथि नकारात्मक असर पर्न सक्छ । त्यसैले यस्ता गम्भीर र नकारात्मक प्रभाव पार्ने कुरामा सम्बन्धित पक्ष सचेत हुन जरुरी छ ।

छिरिङ विद्यालयमा आत्मविश्वास र आत्मअनुशासनको वातावरण सिर्जना होस् भन्ने माग राख्छन् । विवेकानन्द भन्छन्, "आफूमा विश्वास राख्नुहोस्, सम्पूर्ण शक्ति तपाईंमा नै छ, यसलाई बाहिर ल्याउनुहोस् ।" विद्यार्थीभित्र रहेको सकारात्मक सोच र शक्तिलाई यसै गरी उजागर गर्नुपर्छ । असफलता र गल्तीलाई कमजोरी होइन, शिक्षाका रूपमा लिने चेतना अनि विद्यार्थीभित्रको इच्छाशक्तिलाई दरो पार्ने वातावरण सिर्जना हुनुपर्छ ।

विद्यार्थीमा असीमित तागत हुन्छ । त्यस तागतलाई सिर्जना र निर्माणमा प्रयोग गर्ने वातावरण बनाउँदै विद्यालय व्यक्तित्व विकासमा समर्पित होस् भन्ने छिरिङको भनाइ छ । विद्यार्थीलाई भावी जीवनको सुन्दर भविष्यको गोरेटो मात्र देखाइयोस् र यो विषय अध्ययन गर्छु, यसबाट मेरो भविष्य सुनिश्चित छ भन्ने उत्प्रेरणा उनीहरूमा जगाउन सकियोस् । त्यसपछि विद्यार्थीलाई पढ पढ भनेर समय खेर फाल्नु नपरोस्, बरु विद्यार्थी स्वयम् पढ्नका लागि आतुर होऊन्, कामप्रति लगनशील होऊन् र राष्ट्रप्रति समर्पित होऊन् । विद्यालयको वातावरण र शिक्षकका आचरणबाट निस्सृत असल प्रभावले नै विद्यार्थीको बहुमुखी व्यक्तित्व मुस्कुराउन र समाजमा सुवास छर्न सक्छ भन्दै उनी आफ्नो वक्तृता समाप्त गर्छन् ।

एउटै विषयमा बोले पनि दुवै वक्ताले फरक फरक बाटो समातेका छन् । अमृताको वक्तृता प्रश्नमा टेकेको छ भने छिरिङको वक्तृता परिभाषामा टेकेको छ ।

वक्तृता सुनाइ र बोलाइ दुवैको कला हो । राम्रो वाक्कला विकास गर्न सकियो भने राम्रा अवसर प्राप्त गर्न सकिन्छ, र विद्यार्थीको व्यक्तित्व विकासमा भाषण कलाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । मञ्चमा उभिएपछि पालना गर्नुपर्ने क्रम यस्तो हुन्छ ।

• पहिलो चरण : सभाध्यक्ष, प्रमुख अतिथि, निर्णायक मण्डल, गुरुवर्ग, प्रतिस्पर्धी र साथीहरूलाई क्रमैसँग सम्बोधन गर्ने ।
• दोस्रो चरण : आजको विषय के हो भनी शीर्षक स्पष्ट सुनाउने र बोल्ने अनुमति माग्ने ।
• तेस्रो चरण : विषयको परिभाषा वा अर्थ खोल्दै विषयमा प्रवेश गर्ने ।
• चौथो चरण : आफ्ना बुँदा एक एक गरी उदाहरण र उद्धरणसहित राख्ने अनि बिचबिचमा श्रोतालाई सम्बोधन गर्दै जाने ।
• पाँचौँ चरण : आफ्नो अपेक्षा वा निष्कर्ष भन्दै भनाइ टुङ्ग्याउने र धन्यवाद दिने ।

भाषणमा औपचारिक भाषा प्रयोग गर्नुपर्छ । वक्ताले श्रोताको ध्यान आफूप्रति केन्द्रित गर्न सक्नुपर्छ, त्यसका लागि आवाजको उतारचढाव, उपयुक्त हाउभाउ र तोकिएको समयको पालना आवश्यक हुन्छ । बिचबिचमा प्रश्नात्मक वाक्य राख्दा श्रोता सोच्न बाध्य हुन्छन्, जुन दुवै वक्ताले प्रयोग गरेका छन् ।

दैनिकी भनेको दिनभरि आफूले गरेका काम र आफूलाई लागेका कुरा आफ्नै शब्दमा लेखिने लेखन हो । यसमा मिति र समय सबैभन्दा माथि लेखिन्छ, त्यसपछि त्यस दिनलाई चिनाउने शीर्षक राखिन्छ र अनुभव क्रमैसँग लेखिन्छ । अन्त्यमा त्यो दिनले आफूलाई कस्तो लाग्यो भन्ने अनुभूति राखिन्छ ।

• सबैभन्दा माथि मिति लेख्ने, जस्तै : २०७९ वैशाख ०१ ।
• मितिमुनि लेख्दाको समय लेख्ने, जस्तै : रातको ९ बजे ।
• त्यस दिनलाई चिनाउने छोटो शीर्षक दिने, जस्तै : नयाँ वर्ष ।
• बिहानदेखि रातिसम्मका घटना क्रमैसँग, आफ्नै अनुभूति मिसाएर लेख्ने ।
• अन्त्यमा त्यो दिनको समग्र भाव वा सिकाइ लेखेर टुङ्ग्याउने ।

नयाँ वर्षको दैनिकीमा लेखक बिहान सबेरै चराचुरुङ्गीको चिरबिर सुनेर ब्युँझिएको, पोखराबाट बिहान ९ बजे बस छुटेको, जम्माजम्मी १६ जना मिल्ने साथी भएको, करिब ५० किलोमिटरको यात्रा पार गरेर तनहुँको व्यास गुफा पुगेको र सेती अनि मादी नदीको सङ्गमस्थलसम्म पुगेको कुरा लेख्छन् । वेद र महाभारतलगायत अनेकौँ ग्रन्थका रचयिता वेदव्यासले तपस्या गरेको त्यही गुफा हो । घरबाटै लगेको खानेकुरा खाएर दिउँसोको ४ बजे पोखराका लागि रमाना भई साँझको खाना खाएपछि छोटो दैनिकी तयार पारेर राति ९:३० बजेतिर सुतेको कुराले त्यो दिन टुङ्गिन्छ ।