मेघ बिजुली विवाह

असार लाग्नासाथ आकाश कालो बादलले ढाकिन्छ, बिजुली चम्किन्छ, पानी झमझम पर्छ र वनजङ्गल हरियो हुन्छ। यही दृश्य हेरेर कवि भरतराज पन्तलाई लाग्यो, आकाशमा त कुनै ठूलो बिहे हुँदै छ। बादल (मेघ) दुलहा हो, बिजुली दुलही हो, र वरपरको सारा प्रकृति त्यो बिहेमा आफ्नो काम गरिरहेको छ। यही कल्पनाबाट 'मेघ बिजुली विवाह' कविता बनेको हो।

यो पाठ कविता विधामा लेखिएको छ। कवितामा थोरै शब्दमा धेरै भाव भरिन्छ, र शब्दहरू लय मिलाएर राखिन्छन्। यस कवितामा कविले प्रकृतिका हरेक वस्तुलाई नेपाली विवाहको कुनै न कुनै कुरासँग जोडेका छन्: पहाड पुरेत बन्छ, वन मण्डप बन्छ, बकुल्ला जन्ती बन्छन्। कविता पढ्दा हामीले दुई तह बुझ्नुपर्छ। पहिलो तह प्रकृतिको वास्तविक दृश्य हो, दोस्रो तह त्यही दृश्यमा देखिने विवाहको चित्र हो।

पहिलो श्लोक: आकाशमा जलद अर्थात् बादल र बिजुलीको पक्का बिहे भएको छ। असार महिनामा ग्रहदशा राम्रो मिलेर शुभ लगन जुरेको छ। बाँसका झ्याङमा पानी झिमझिम पर्दा आउने आवाज विवाहमा बज्ने झ्याली बाजाजस्तो सुनिन्छ। हरियो दोसल्ला ओढेका पहाड र रुख (नग) पुरेत बनेर विवाहको विधि पुर्‍याइरहेका छन्।

दोस्रो श्लोक: मयूरीको बोली कानमा पर्नासाथ विवाहको पद्धति सुरु भयो, मानौँ मयूरी मन्त्र पढ्दै छ। हावाले हल्लाएको सारा वन विवाहको मण्डप बन्यो। पहाडका लहरमाथि फैलिएका केराका पातहरू मण्डपमाथि टाँगिने सुन्दर चँदुवाजस्तै शोभा दिन थाले।

तेस्रो श्लोक: पूरै पृथ्वी विवाहमा ओछ्याइने तन्ना बनिन्, हरियो चउर मखमली गलैंचा बन्यो। घामको किरणले रातो टल्किने हिमचुली दुलहा मेघको झलल रातो पगरी बन्यो। आकाशमा लहरै उडेका बकुल्लाहरू मनमा आनन्द बढाउँदै हिँडेका जन्तीजस्तै देखिए।

चौथो श्लोक: यो श्लोक दुलहीको सिँगारबारे छ। रातमा चमचम चम्किने जुनकिरी दुलहीको सितारे घुम्टी बने। रङ्गीचङ्गी इन्द्रेनी दुलहीको बहुरङ्गी वसन अर्थात् लुगा भयो। सूर्यको किरणले रातो बनेको पश्चिमको पहाड दुलहीको रातो खास्टो भयो। रातको कालो अँध्यारो दुलहीको नीलो कालो कपालको चुल्ठो (कवरी) बन्यो।

पाँचौँ श्लोक: त्यस बेला सबै रुखका पातमा पानीका थोपा छं छं गर्दै बजे। त्यो आवाज दुलहीको खुट्टामा बज्ने कल्लीजस्तो लाग्यो। नयाँ दुलही बिजुली एकछिन झल्की, फेरि लाज मानेर एकै पलमा बादलको पर्दाभित्र लुकी। बिजुली एकैछिन चम्केर हराउने स्वभावलाई कविले नयाँ दुलहीको लाजसँग जोडेका छन्।

छैटौँ श्लोक: वर्षाले खेतबारीमा अन्न उब्जाउँछ। त्यसैले दुलहा मेघले संसारभरिका सबै प्राणीलाई अन्न खुवाएर यस बिहेको भोज दिएको कवि बताउँछन्। आकाशमा घनननन गर्जिने आवाज सलामी बाजा बन्यो। अन्त्यमा दुलहा मेघ आफ्नी रानी बिजुलीलाई लिएर शरद् ऋतुमा रस लिन गयो। वर्षा सकिएपछि असोज कात्तिकमा आकाश सफा हुन्छ र बादल बिजुली हराउँछन्। यही कुरालाई कविले दुलहा दुलही घुम्न गएको भनेका छन्।

कविताको सबैभन्दा ठूलो विशेषता तुलना हो। नेपाली विवाहमा चाहिने लगभग हरेक कुरा कविले प्रकृतिमै भेट्टाएका छन्। तलको तालिकाले कुन प्राकृतिक वस्तुलाई विवाहको कुन कुरासँग दाँजिएको छ भन्ने देखाउँछ।

यो तुलनाबाट नेपालको प्रकृति पनि चिनिन्छ। हिमचुली, पहाडका लहर, बाँसका झ्याङ, केराका बोट, हरिया चउर, मयूर, बकुल्ला र असारको झरी सबै नेपालकै गाउँबस्तीमा देखिने कुरा हुन्। कविले नेपाली समाजको विवाह परम्परा र नेपाली प्रकृति दुवैलाई एउटै कवितामा बुनेका छन्।

कविताले प्रकृतिलाई निर्जीव वस्तुका रूपमा होइन, मानिसजस्तै भाव भएको जीवित संसारका रूपमा हेर्छ। बिजुली लजाउँछे, मेघ भोज खुवाउँछ, बकुल्ला जन्ती जान्छन्। वर्षाले सबै प्राणीलाई अन्न दिन्छ, त्यसैले मेघको बिहे सारा संसारको उत्सव बन्छ। कविता पढेपछि असारको झरी केवल पानी पर्नु मात्र होइन, जीवन दिने रमाइलो उत्सव हो भन्ने भाव मनमा बस्छ।

यो कविता छन्दमा लेखिएको छ। छन्दमा हरेक पङ्क्तिका अक्षरको सङ्ख्या र लघु गुरुको क्रम निश्चित हुन्छ। यस कविताको हरेक पङ्क्तिमा १७ अक्षर छन्। पहिलो ६ अक्षरपछि एकछिन रोकिएर बाँकी ११ अक्षर पढ्नुपर्छ। यस्तो लयलाई शिखरिणी छन्द भनिन्छ।

पहिलो पङ्क्ति अक्षर छुट्याएर हेरौँ। 'बि, हा, हो, यो, पक्, का' ६ अक्षर हुन्, यहाँ विश्राम लिने। 'ज, ल, द, बि, जु, ली, को, ग, ग, न, मा' ११ अक्षर हुन्, यहाँ पङ्क्ति पूरा हुन्छ। त्यसैले वाचन यसरी गरिन्छ:

लय मिलाउँदा केही शब्दको उच्चारण सामान्य बोलीभन्दा फरक हुन्छ। बोल्दा हामी 'गगन' को अन्तिम न आधा (गगन्) उच्चारण गर्छौं, तर कवितामा लय पुर्‍याउन अन्तिम अक्षर पनि पूरा (ग ग न) उच्चारण गरिन्छ। तलका शब्दमा यो फरक सुनिन्छ।

कवि स्रष्टा हो, ऊ सृष्टि गर्छ। अरूले सय पङ्क्ति लेखेर पनि भन्न नसकेको कुरा कवि एकै पङ्क्तिमा राम्ररी भन्न सक्छ। बिहानको एउटै किरणमा उसले रङ र रूपको संसार देख्छ, एकै धर्के मुस्कानमा पूरा माया देख्छ, र आमाको एउटै काखमा आशीर्वादका अनन्त फूल फक्रिएको देख्छ। कविसँग तेस्रो आँखा हुन्छ, जसले एउटै वस्तुमा अर्कै रूप र अर्कै अर्थ देख्छ।

एक जना अन्तरिक्ष यात्रीले भनेका थिए, "यहाँबाट मैले सृष्टि सौन्दर्यको जो विचित्र रङ र आभा देखेको छु, त्यसको वर्णन म गर्न सक्दिनँ। यसका निम्ति कवि नै चाहिन्छ।" सृष्टि यति विचित्र छ कि त्यसलाई भन्ने भाषा साधारण मानिससँग हुँदैन, तर कविको वाणीमा त्यसको महिमा मुखरित हुन्छ। वैशाखमा कुहुकुहु गर्ने कोइली र बिहान चिरबिर गर्ने धोबिनी चरीजस्तै कविको वाणी पनि आफैँ फुट्छ। त्यसैले कविको कवित्व शक्तिलाई अतुलनीय भनिन्छ।

'मेघ बिजुली विवाह' यही शक्तिको उदाहरण हो। हामी सबैले असारको झरी देखेका छौँ, तर त्यसमा दुलहा, दुलही, जन्ती, मण्डप र भोज देख्ने आँखा कविको हो।

पहिलो श्लोकको गद्य रूपान्तर: असार महिनामा ग्रहदशा मिलेर राम्रो लगन जुरेको छ। यही शुभ साइतमा आकाशमा बादल र बिजुलीको पक्का बिहे हुँदै छ। बाँसका झ्याङमा झिमझिम गरी पानी पर्दा झ्याली बाजा बजेजस्तो भएको छ। हरियो दोसल्ला ओढेका पहाड र रुखहरू पुरेत बनेर विवाहको विधि पुर्‍याउँदै छन्।

दोस्रो श्लोकको गद्य रूपान्तर: मयूरीको बोली कानमा पर्नासाथ विवाहको पद्धति सुरु भयो। हावाले हल्लाएको सबै वन विवाहको मण्डप बन्यो। पहाडका लहरमाथि रहेका केराका पातहरू मण्डपमा टाँगिने सुन्दर चँदुवाजस्तै शोभा दिने भए।

व्याख्या लेख्दा यी कुरा यही क्रममा राखिन्छन्:

• कविता, कवि र अंश कुन प्रसङ्गमा आएको हो भन्ने कुरा बताउने।
• पङ्क्तिको सोझो अर्थ खोल्ने।
• पङ्क्तिभित्र लुकेको भाव र तुलना प्रस्ट पार्ने।
• भाषा, लय वा कल्पनाको विशेषता देखाएर टुङ्ग्याउने।

नमुना व्याख्या: 'भइन् पृथ्वी तन्ना, चउर छ गलैंचा मखमली / दुलाहाको रातो झलल पगरी भो हिमचुली।' यी पङ्क्ति भरतराज पन्तको 'मेघ बिजुली विवाह' कविताको तेस्रो श्लोकबाट लिइएका हुन्। यहाँ मेघ र बिजुलीको विवाहको तयारीको वर्णन छ। विवाहमा बस्नका लागि तन्ना ओछ्याइन्छ र गलैंचा बिछ्याइन्छ। कविका अनुसार यो विवाहमा पूरै पृथ्वी नै तन्ना बनेकी छ र हरियो नरम चउर मखमली गलैंचा बनेको छ। दुलहा मेघले शिरमा रातो पगरी गुथेका छन्, र त्यो पगरी घामले रातो टल्किएको हिमचुली हो। यहाँ कविले धरती र हिमालजस्ता ठूला प्राकृतिक वस्तुलाई विवाहका सामग्रीसँग तुलना गरेर प्रकृतिको विशालता र सौन्दर्य दुवै देखाएका छन्। 'झलल' जस्ता अनुकरणात्मक शब्दले चित्र आँखै अगाडि ल्याउँछ।

कक्षा वा विद्यालयमा कविता प्रतियोगिता, गीत प्रतियोगिता जस्ता कार्यक्रम हुन्छन्। कार्यक्रमलाई सुरुदेखि अन्त्यसम्म क्रम मिलाएर अघि बढाउने व्यक्तिलाई सञ्चालक भनिन्छ। सञ्चालकको बोली विनम्र हुन्छ र शरीरको हाउभाउले पनि सम्मान देखाउँछ: कुर्सीबाट उठेर, दुवै हात जोडेर, अलिकति शिर निहुराएर वा हातले आदरपूर्वक इसारा गरेर बोलिन्छ। कार्यक्रम प्रायः यो क्रममा चल्छ:

• उपस्थित सबैलाई नमस्कार गर्ने।
• सञ्चालनको अवसर दिनुहुने शिक्षकप्रति आभार प्रकट गर्ने।
• सभाध्यक्षलाई आसन ग्रहणका लागि अनुरोध गर्ने र आसन ग्रहणपछि धन्यवाद दिने।
• प्रमुख अतिथिलाई आसन ग्रहण गर्न अनुरोध गर्ने।
• प्रस्तुति दिने सहभागीलाई नाम लिएर एक एक गरी बोलाउने।
• अन्त्यमा सबैलाई धन्यवाद दिएर कार्यक्रम टुङ्ग्याउने।

नमुना: (उठेर हात जोड्दै) नमस्कार ! आजको गीत प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने अवसर दिनुभएकामा आदरणीय कक्षा शिक्षकप्रति आभार प्रकट गर्छु। अब म यस कार्यक्रमका सभाध्यक्ष, हाम्रो कक्षाका सहजकर्ता साथीलाई आसन ग्रहणका लागि अनुरोध गर्छु। (आसनतर्फ इसारा गर्दै) आसन ग्रहण गर्नुभएकामा धन्यवाद। अब आदरणीय शिक्षकज्यूलाई प्रमुख अतिथिको आसन ग्रहण गर्न अनुरोध गर्छु। साथीहरू, अब पहिलो प्रतियोगीलाई आफ्नो गीत प्रस्तुत गर्न अनुरोध गर्दछु।

कविता लेख्दा पहिले विषय छानिन्छ, त्यसपछि त्यस विषयसँग मिल्ने चित्र मनमा ल्याइन्छ, अनि पङ्क्तिको अन्त्यमा मिल्दाजुल्दा ध्वनि राखेर लय बनाइन्छ। दिइएका केही शब्द राखेर बाँकी खाली ठाउँमा आफ्नै पद र पदावली भर्दा कविता पूरा हुन्छ। तल 'फूलबारी' कविताको एउटा नमुना छ। पहिलो श्लोकका केही शब्द दिइएका छन्, दोस्रो श्लोक पूरै नयाँ लेखिएको छ।