साइबर अपराध

आज घरदेखि विद्यालयसम्म मोबाइल फोन, कम्प्युटर र इन्टरनेटको प्रयोग बढेको छ। यिनले पढाइ, किनमेल, पैसाको कारोबार र कुराकानीलाई सजिलो बनाएका छन्। तर यही प्रविधिलाई गलत काममा लगाउने मानिस पनि छन्। विद्युतीय सञ्चार माध्यमबाट गरिने त्यस्तै अपराधलाई साइबर अपराध भनिन्छ।

सूचना प्रविधिको विकाससँगै विकसित भएको यो अपराध हाल सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट बढी प्रयोगमा आएको पाइन्छ। फेसबुक, मेसेन्जर, टिकटक, युट्युबलगायतका सामाजिक सञ्जालमा कसैको इच्छा विपरीतको भिडियो, फोटो, मानिसको आवाज आदिको सक्कल वा नक्कलका रूपमा दुरुपयोग गरी व्यक्तिको मान, मर्यादा, प्रतिष्ठा र इज्जतमा असर पार्ने कार्य भइरहेको पाइन्छ।

चोरी वा कुटपिटजस्ता अपराधमा अपराधी र पीडित एउटै ठाउँमा हुन्छन्। साइबर अपराधमा भने अपराधी टाढा बसेर पनि हानि गर्न सक्छ र उसले आफ्नो साँचो परिचय लुकाएको हुन्छ। एउटै सन्देश एकै पटक सयौँ मानिसकहाँ पुग्छ, र एक पटक सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको फोटो वा भिडियो पूरै मेटाउन गाह्रो हुन्छ। यसैले यो अपराधको असर लामो समयसम्म रहन्छ र सचेतना नै यसबाट बच्ने पहिलो उपाय हो।

साइबर अपराध एउटै किसिमको हुँदैन। कुनैमा पैसा ठगिन्छ, कुनैमा मानिसको इज्जतमाथि आक्रमण गरिन्छ। साइबर अपराधमा देहायका क्रियाकलाप पर्छन्:

• (क) कसैको फेसबुक एकाउन्ट ह्याक गरी वा नक्कली खाता (Fake ID) बाट निजको नजिकको साथीभाइसँग पैसा माग्ने
• (ख) इमेल तथा मेसेन्जरमा चिट्ठा परेको प्रलोभन देखाई ठगी गर्ने
• (ग) अनलाइन चिनजान भएका साथीहरूले उपहार पठाइदिएका छन् भनी प्रलोभनमा पारी ठगी गर्ने
• (घ) सस्तोमा अनलाइन सामान विक्रीमा राखी पैसा पठाएपछि सामान नपठाई ठगी गर्ने
• (ङ) अनलाइन गेमको रिचार्ज गरिदिन्छु भनी पासवर्ड तथा पैसा मागी ठगी गर्ने
• (च) अश्लील फोटो, भिडियोमार्फत व्यक्तिहरूसँग ब्ल्याकमेल गर्ने
• (छ) सामाजिक सञ्जालमार्फत अरूलाई अपमान गर्ने, गाली बेइज्जत गर्ने
• (ज) सामाजिक सञ्जालमा फोटोहरू इडिट गरी अरूलाई अपमान, बेइज्जत गर्ने

माथिका क्रियाकलाप फरक देखिए पनि तिनको चाल एउटै हो। कुनैमा पैसा वा उपहारको प्रलोभन देखाइन्छ, कुनैमा बदनाम गरिदिने डर देखाइन्छ। दुवैमा पीडितलाई सोच्ने समय नदिई हतार गराइन्छ। कसैले पनि हतार गर्न कर लगायो भने त्यहीँ शङ्का गर्नुपर्छ।

साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि नेपालमा कानुनी र संस्थागत व्यवस्थाहरू भएका छन्। कानुनी व्यवस्थाअन्तर्गत देहायका कानुन जारी भएका छन्:

• विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३
• विद्युतीय कारोबार नियमावली, २०६४
• सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण नियमावली, २०६४

विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ ले सामाजिक सञ्जाल फेसबुक, मेसेन्जर, टिकटक, युट्युब आदिको दुरुपयोग गरी अपराधजन्य कार्य गरेमा सजायको व्यवस्था गरेको छ। नैतिकतामा आँच आउने, घृणा, द्वेष, सामाजिक सद्भाव बिगार्ने, महिलालाई जिस्क्याउने र अपमान गर्ने जस्ता अमर्यादित कार्य गरेमा रु. १००००० सम्म जरिवाना, पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था यसले गरेको छ। यसको अर्थ हो, सामाजिक सञ्जालमा गरिने कामको जिम्मेवारी लिने काम गर्ने व्यक्ति आफैँले लिनुपर्छ।

कानुन बनाएर मात्र अपराध रोकिँदैन। उजुरी सुन्ने, प्रमाण खोज्ने र अपराधी पत्ता लगाउने निकाय पनि चाहिन्छ। यसैका लागि साइबर अपराधसम्बन्धी कसुरको अनुसन्धान र तहकिकात गर्न नेपाल प्रहरीमा केन्द्रीय साइबर ब्युरोको स्थापना गरिएको छ। यो नै साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि नेपालमा गरिएको संस्थागत व्यवस्था हो।

साइबर अपराधमा परेपछि लुकाउनु वा चुप लाग्नु सबैभन्दा ठुलो गल्ती हो। उजुरी दिने निकाय तोकिएका छन् र तिनीहरूमध्ये कुनै एउटामा गएर निवेदन दिन सकिन्छ।

उजुरी दिने प्रक्रियामा देहायका कुरा ध्यान दिनुपर्छ:

• घटना भएको थाहा भएको मितिले ३५ दिनभित्र उजुरी दिनुपर्ने छ।
• उजुरी दिँदा पीडितको निवेदन वा जाहेरी दरखास्त पेस गर्नुपर्छ। पीडक पहिचान भइसकेको अवस्थामा पीडित स्वयम् उपस्थित भई दिनुपर्ने छ।
• निवेदनको साथमा पीडकको URL/link तथा अन्य सबुद प्रमाणको स्क्रिनसट तथा कलर प्रिन्टेड कपी पेस गर्नुपर्ने हुन्छ।
• नेपाल सरकारबाट वितरित परिचयपत्र अर्थात् नागरिकता वा सवारी साधन परिचयपत्र वा राहदानी वा मतदाता परिचयपत्रको फोटोकपी वा स्क्यान कपी पनि आवश्यक हुन्छ।

कानुन र प्रहरी अपराध भइसकेपछि काम लाग्छन्। अपराध हुनै नदिने काम भने प्रयोगकर्ता आफैँले गर्नुपर्छ। साइबर अपराधबाट बच्न देहायका कुरामा सचेत रहनुपर्छ:

• (क) सामाजिक सञ्जालमार्फत आएका चिट्ठा, उपहार र नगद आदिको प्रलोभनले ठगीमा पर्ने कुरामा सचेत रहने
• (ख) अरूलाई अप्रिय हुने फोटो र भिडियो नबनाउने
• (ग) यस्ता फोटो, भिडियो, म्यासेज इलेक्ट्रोनिक माध्यमबाट प्रचार नगर्ने
• (घ) आफूले प्रयोग गर्ने कम्प्युटर, कम्प्युटर उपकरण र सामाजिक सञ्जालको पासवर्ड अरूलाई नदिने
• (ङ) आफू विश्वस्त नभईकन अनलाइन माध्यमबाट रकम नपठाउने
• (च) अनलाइन किनमेल गर्दा सामान प्राप्त भएपछि मात्र भुक्तानी दिने
• (छ) सामाजिक सञ्जालमा आफू रहेको ठाउँ, समय आदि खुलाएर पोस्ट नगर्ने
• (ज) सामाजिक सञ्जालमा मात्र चिनजान भएका साथीसँग धेरै नजिक नहुने

प्रहरी प्रधान कार्यालय, साइबर ब्युरो, भोटाहिटी काठमाडौँले सर्वसाधारणका नाममा सार्वजनिक अनुरोध गरेको छ। केही समयदेखि विभिन्न व्यक्ति तथा समूहले प्रविधिको दुरुपयोग गरी युट्युब, टिकटक लगायतका सामाजिक सञ्जालमा भ्रामक एवम् झुटा क्याप्सन राखी भिडियो तथा तस्बिरहरू अपलोड गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। यसबाट समाजमा उत्तेजना एवम् अफवाह फैलिन्छ, सामाजिक सद्भावमा खलल पुग्छ, पीडितको गोपनीयताको हक हनन हुन्छ र निजको सामाजिक एवम् मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्छ। गम्भीर प्रकृतिका अपराधको अनुसन्धान कार्यमै समेत असर पर्ने हुन्छ। त्यस्ता क्रियाकलाप विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ अन्तर्गतको कसुरमा प्रचलित कानुनबमोजिम कारबाही हुने व्यहोरा सूचित गर्दै साइबर ब्युरोले यस्ता गतिविधि नगर्न अनुरोध गरेको छ।

साइबर ब्युरोमा आर्थिक वर्ष २०७६/२०७७ देखि २०७९/२०८० सम्म प्राप्त निवेदनहरूको शीर्षकगत तथ्याङ्क राखिएको छ। त्यस तथ्याङ्कमा फेसबुक/मेसेन्जर, भाइबर, आइएमओ, युट्युब, ह्वाट्सएप, ट्विटर, इन्स्टाग्राम, वेबसाइट ह्याकिङ तथा डाटा ब्रिच, टिकटक, इमेल र बैङ्क तथा संस्थासँग सम्बन्धित निवेदनहरू छुट्याइएका छन्। यी सबैमध्ये सबैभन्दा धेरै निवेदन फेसबुक र मेसेन्जरसँग सम्बन्धित छन्। नेपालमा यिनै दुई सञ्जालका प्रयोगकर्ता सबैभन्दा धेरै भएकाले ठगहरूको निसाना पनि त्यहीँ पर्छ। फेसबुकमा साथीभाइको सूची र फोटो सजिलै देखिने हुनाले नक्कली खाता बनाउन र नजिकका मानिस पहिचान गर्न पनि सजिलो हुन्छ। तथ्याङ्कले देखाउने मुख्य कुरा यही हो, जुन सञ्जाल बढी चलाइन्छ त्यहीँ बढी सतर्कता चाहिन्छ।