विपत् व्यवस्थापन

असारको भेलले बाटो बगाएको, भूकम्पले घर भत्काएको वा महामारी फैलिएर बजार नै बन्द भएको खबर हामीले सुनेकै हुन्छौँ। यस्ता घटना आउँदा मानिसको दैनिक जीवन एकैपटक अस्तव्यस्त बन्छ र त्यसलाई मानिस आफैँले तत्काल समाधान वा नियन्त्रण गर्न सक्दैन। मानव समुदायलाई यसरी प्रभावित गराउने अवस्थालाई नै विपत् भनिन्छ। विपत् अप्रत्यासित हुन्छ, किनभने यो कुन दिन कति बजे आउँछ भनेर पहिल्यै ठ्याक्कै भन्न सकिँदैन। यो दुःखद पनि हुन्छ, किनभने यसले मानिसको ज्यान, सम्पत्ति र वर्षौँको मेहनत छोटो समयमै सिध्याइदिन्छ।

विपत् एकै किसिमको हुँदैन। डँढेलो, बाढीपहिरो, डुबान, महामारी, चट्याङ र भूकम्प यी सबै विपत्‌का उदाहरण हुन्। कुनै विपत् केही सेकेन्डमै आएर सकिन्छ, जस्तै चट्याङ। कुनै विपत् महिनौँसम्म रहिरहन्छ, जस्तै महामारी। आउने रूप जतिसुकै फरक भए पनि सबैको परिणाम भने उस्तै हुन्छ, र त्यो हो क्षति।

विपत्‌लाई यसको कारणका आधारमा दुई भागमा छुट्याइन्छ। कतिपय विपत् मानिसकै कारणले सिर्जना हुन्छन् भने केही विपत् प्राकृतिक कारणले सिर्जना हुन्छन्। मानवीय गतिविधिले गर्दा सिर्जना भएका विपत् मानव सिर्जित विपत् हुन्। प्रकृतिबाट सिर्जना भएका विपत् प्राकृतिक विपत् हुन्। यो छुट्याइ केवल नाम राख्नका लागि होइन। कारण थाहा भएपछि मात्र त्यसलाई घटाउने उपाय खोज्न सकिन्छ।

मानिसले विभिन्न समयमा विभिन्न प्रकारका विपत्‌को सामना गर्नुपर्छ, र हरेक विपत्‌ले फरक फरक प्रकारको क्षति निम्त्याउँछ। विपत्‌का कारणले मानव सभ्यतामाथि नै नकारात्मक प्रभाव पर्छ। घर, खेतबारी, पुल, विद्यालय र अस्पताल भत्किँदा जनधनको क्षति हुन्छ। कैयौँ मानिसको अङ्गभङ्ग हुन्छ र उनीहरू अपाङ्गतासहित बाँच्न बाध्य हुन्छन्। विपत्‌ले मानिसको ज्यानसमेत जान सक्छ। घटना सकिएपछि पनि जनजीवन तहसनहस भइसकेको हुन्छ र वरिपरि त्रासको वातावरण सिर्जना हुन्छ।

• जनधनको क्षति : घर, अन्नपात, चौपाया र सार्वजनिक संरचना नष्ट हुनु
• शारीरिक क्षति : अङ्गभङ्ग हुनु र अपाङ्गतासमेत बेहोर्नुपर्नु
• ज्यानको क्षति : मानिसको ज्यानसमेत जानु
• सामाजिक असर : जनजीवन तहसनहस हुनु र त्रासको वातावरण बन्नु
• दीर्घकालीन असर : मानव सभ्यतामाथि नै नकारात्मक प्रभाव पर्नु

विपत् व्यवस्थापनका कार्य तीन चरणमा गरिन्छन्। पहिलो चरण विपत् आइलाग्नुभन्दा अगाडिको हो, दोस्रो चरण विपत् भइरहेका बेलाको हो र तेस्रो चरण विपत् सकिएपछिको हो। यी तीन चरण एकअर्कासँग जोडिएका छन्। एउटा चरणमा गरिएको राम्रो काम अर्को चरणमा गर्नुपर्ने मेहनत घटाइदिन्छ। त्यसैले कुनै एक चरणलाई मात्र विपत् व्यवस्थापन मान्नु गलत हो।

यस चरणमा भविष्यमा कुन प्रकारका विपत् आउलान् भन्ने कुराको अनुमान गरिन्छ र ती विपत् व्यवस्थापन गर्ने योजना बनाइन्छ। गाउँको कुन भाग पहिरो जाने जोखिममा छ, कुन बस्तीमा बाढी पस्छ र विद्यालयको कुन भवन कमजोर छ भन्ने पहिचान यही चरणमा गरिन्छ। तयारी नभएको समुदायमा सानो घटनाले पनि ठुलो क्षति गर्छ, तर तयार समुदायले ठुलो घटनालाई पनि थेग्न सक्छ।

• केही औषधी, तयारी खाना र पानी साँचेर राख्ने
• सुरक्षित हुनका लागि पूर्व अभ्यास गर्ने
• विपत्‌सम्बन्धी सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने
• भौतिक संरचनालाई विपत् प्रतिरोधी बनाउने
• विपत्‌का सम्भाव्य जोखिम क्षेत्र पहिचान गर्ने

दोस्रो अवस्थालाई विपत्‌को अवस्था भनिन्छ। विपत् भइरहेको बेलामा नआत्तिईकन सुरक्षित स्थानमा पुग्नुपर्छ। आत्तिँदा मानिसले सुरक्षित बाटो पनि देख्दैन र आफैँ जोखिममा पर्छ। यही चरणमा हराएका मानिसको खोजी गर्ने, घाइतेलाई उपचार गर्ने तथा उद्धार गर्ने कार्य पर्छन्। यी काम जति छिटो सुरु हुन्छन्, बचाइने ज्यानको सङ्ख्या त्यति नै बढी हुन्छ।

विपत् व्यवस्थापनको अन्तिम चरण भनेको विपत्‌पछिको चरण हो। यस चरणमा विपत्‌सम्बन्धी आवश्यक सूचना दिने काम गरिन्छ। विपत्‌पछि कतै विभिन्न प्रकारले मानिसलाई तर्साउने, चोरी गर्ने र अन्य आपराधिक गतिविधि गर्ने मानिस सक्रिय हुन सक्छन्, त्यसैले यस चरणमा त्यस्ता कार्यको नियन्त्रण गरिन्छ। त्यसै गरी राहत वितरणलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने एवम् मनोसामाजिक परामर्श दिने कार्य पनि यही चरणमा पर्छन्। विपत् प्रभावितलाई पुनर्वासको व्यवस्था गर्ने कार्य पनि विपत्‌पश्चात् गरिन्छ, जुन विपत् व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण कार्य हो।

• विपत्‌सम्बन्धी आवश्यक सूचना दिने
• तर्साउने, चोरी गर्ने र अन्य आपराधिक गतिविधिको नियन्त्रण गर्ने
• राहत वितरणलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने
• प्रभावितलाई मनोसामाजिक परामर्श दिने
• विपत् प्रभावितलाई पुनर्वासको व्यवस्था गर्ने

विपत् व्यवस्थापनमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय सरकार जनतासँग सबैभन्दा नजिक हुन्छ, त्यसैले विपत् पूर्व तयारी, उद्धार, राहत वितरण र पुनर्स्थापना जस्ता कार्यमा स्थानीय सरकारले सहयोग गर्छ। प्रदेश सरकारले पनि आफ्नो कानुनी र संस्थागत प्रवन्धद्वारा विपत् व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्दै आइरहेको छ। यसरी तीनै तहका सरकार मिलेर काम गर्दा मात्र विपत् व्यवस्थापन प्रभावकारी हुन्छ।

प्रदेश सरकार देशको जिम्मेवार संस्था हो। त्यसैले प्रदेश सरकारको विपत् व्यवस्थापनमा महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको हुन्छ। विपत् व्यवस्थापनमा प्रदेश सरकारको भूमिकालाई यसप्रकार अध्ययन गर्न सकिन्छ :

• (क) विपत् जोखिम न्यूनीकरणका लागि लगानीकर्ता आकर्षित गर्ने
• (ख) विपत् अनुमान गरी सम्बन्धित सरोकारवालालाई सूचना गर्ने
• (ग) विपत्‌बाट प्रभावित भएका वा प्रभावित हुन सक्ने समुदायमा स्वास्थ्य, शिक्षालगायत पूर्वाधारको व्यवस्था गर्ने
• (घ) विपत् प्रभावित समुदायको आयआर्जन, सामाजिक सुरक्षा, खानेपानी तथा सरसफाइ तथा जीविकोपार्जनका विविध पक्षको व्यवस्था मिलाउने
• (ङ) विपत् प्रभावित व्यक्ति वा समुदायका लागि स्वरोजगारीका अवसर सिर्जना गर्ने
• (च) एम्बुलेन्स, वारुणयन्त्र, रक्तसञ्चार सेवा, अस्पताललगायत क्षेत्रको व्यवस्था गर्ने
• (छ) सडक दुर्घटना घटाउनका लागि चेतना बढाउने र सडक पूर्वाधार निर्माण गर्ने
• (ज) पुराना भवन तथा सम्पदाको संरक्षण र मर्मत सम्भार गर्ने
• (झ) विद्यालय भवनलाई व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउने
• (ञ) सार्वजनिक संरचना निर्माण गर्दा अपाङ्गमैत्री बनाउने
• (ट) खुला स्थानको पहिचान तथा आवश्यक पूर्वाधार विकास, गोदाम घर, सुरक्षित आपत्कालीन आश्रय स्थल, आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र सञ्चालन
• (ठ) खुला स्थानको पहिचान गर्ने र त्यस्ता स्थानमा आवश्यक पूर्वाधार बनाउने
• (ड) विभिन्न प्रकारका विपत् विरुद्ध पूर्व चेतावनी प्रणालीको विकास गर्ने आदि

विपत् व्यवस्थापन सरकारले मात्र गर्न सक्ने काम होइन। नेपाल रेडक्रस सोसाइटी लगायतका सङ्घसंस्थाले पनि यसमा ठुलो भूमिका खेल्छन्। यी संस्थाले विपत् आउनुअघि तालिम र सचेतना दिन्छन् र विपत् आइसकेपछि उद्धार तथा राहतमा खटिन्छन्। तिनको भूमिका यसप्रकार छ :

• (क) विपत् व्यवस्थापनसम्बन्धी पूर्वाभ्यास गराउने
• (ख) ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रमा विपत् जोखिम न्यूनीकरणसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम गर्ने
• (ग) विपत् जोखिमबाट सुरक्षित भवन निर्माणमा प्राविधिक सहयोग गर्ने
• (घ) विपत् प्रभावित क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्ने
• (ङ) प्राथमिक उपचार तालिम चलाउने
• (च) विपत्‌को अवस्थामा उद्धार र त्यसपछि राहत कार्य गर्ने

विपत् जोखिम घटाउने काम ठुला मानिसले मात्र गर्ने होइन। विद्यार्थीले पनि आफ्नो विद्यालय र टोलमा धेरै योगदान दिन सक्छन्। विद्यालयमा हुने भूकम्प वा आगलागीको पूर्व अभ्यासमा गम्भीर भएर भाग लिनु पहिलो काम हो। घरका सदस्यलाई सुरक्षित स्थान कहाँ छ भनेर देखाइदिनु र आपत्कालीन सामग्री एक ठाउँमा राख्न सघाउनु पनि विद्यार्थीकै काम हो।

• विद्यालयमा हुने विपत्‌सम्बन्धी पूर्वाभ्यासमा नियमित भाग लिने
• प्राथमिक उपचारका आधारभूत कुरा सिक्ने
• टोलमा फोहोर फालेर नाला बन्द नगर्ने र अरूलाई पनि रोक्ने
• घरमा आपत्कालीन औषधी, टर्च, खाना र पानी राख्न सघाउने
• आफ्नो बस्तीमा पहिरो र डुबान हुन सक्ने ठाउँ चिन्ने र साथीहरूलाई सचेत गराउने