सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता

मानिसले बसोबास गर्ने ठाउँ रोज्दा सबैभन्दा पहिले पानी खोज्छ। पानी नजिकै भए खान, पिउन, खेती गर्न र पशु पाल्न सजिलो हुन्छ। नदीले बगाएर ल्याएको माटो उर्वर हुन्छ र नदीकै बाटो भएर सामान ओसारपसार गर्न पनि सजिलो हुन्छ। यही कारणले संसारका धेरै पुराना सभ्यता ठूला नदीका किनारमै विकास भएका हुन्। हालको पाकिस्तानमा पर्ने सिन्धु नदीको किनारमा पनि प्राचीन कालमा मानव सभ्यताको ठूलो विकास भएको थियो।

सिन्धु नदीको किनारमा विकास भएको यही मानव सभ्यतालाई सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता भनिन्छ। यसलाई सिन्धुघाटीको सभ्यता पनि भनिन्छ। दुवै नाम एउटै सभ्यताका लागि चल्छन्। यो सभ्यता कसरी सकियो भन्ने कुरा भने पक्का गरी भन्न सकिँदैन। कुनै प्रकारको प्राकृतिक प्रकोपले यो सभ्यता नष्ट भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

यस सभ्यताका बारेमा थाहा पाउन मोहेन्जोदाडो र हरप्पा नामका दुईओटा ठाउँको उत्खनन गरिएको थियो। मोहेन्जोदाडो सिन्धु नदीको किनारमा रहेको स्थान हो भने हरप्पा रावी नदीको किनारमा रहेको स्थान हो। जमिन खनेर हेर्दा यी दुवै स्थानमा व्यवस्थित रूपले नगरहरू विकसित भएका थिए भन्ने प्रमाण भेटियो। भत्किएका भए पनि पर्खाल, गल्ली र घरका अवशेष अहिलेसम्म त्यहीँ छन्, र तिनैले त्यहाँको जनजीवनको कथा भन्छन्।

यी दुवै स्थानमा नगरहरू जथाभावी बनेका थिएनन्, योजना बनाएर बनाइएका थिए। त्यहाँ मानिस हिँड्ने गल्ली, पानी बग्ने नाली, नुहाउने स्नानगृह, भेला हुने सभागृह तथा अन्य भवनहरू बनेका थिए। घरहरू पाकेको इँटले बनाइएका थिए र ती दुई तले थिए। यहाँका यी दुवै नगरमा ढल निकासको व्यवस्थासमेत भएको थियो।

• गल्ली, जहाँबाट मानिस र सामान एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्थे
• नाली, जसबाट प्रयोग भएको पानी बाहिर जान्थ्यो
• स्नानगृह, अर्थात् नुहाउनका लागि बनाइएको ठाउँ
• सभागृह, अर्थात् मानिसहरू भेला हुने ठूलो भवन
• पाकेको इँटले बनेका दुई तले घर
• ढल निकासको व्यवस्था, जुन दुवै नगरमा थियो

ढल निकासको व्यवस्था हुनु सानो कुरा होइन। यसका लागि कुन घरको पानी कता बग्छ भन्ने पहिले नै सोच्नुपर्छ, नाली सही ढाल मिलाएर बनाउनुपर्छ र सबै घरले त्यही व्यवस्था मान्नुपर्छ। त्यसैले नगरको सरसफाइमा ध्यान दिने र मिलेर काम गर्ने समाज त्यहाँ थियो भन्ने यसबाट बुझिन्छ।

यी दुवै स्थानमा बस्ने मानिसले लगाउने लुगा ऊनी र सुतीका हुन्थे। महिला र पुरुष दुवैले लामो कपाल पाल्ने यहाँको चलन थियो। महिलाले सुन, चाँदी, तामा आदिका गहना लगाउँथे। गहना बनाउन धातु चिन्नुपर्छ, पगाल्नुपर्छ र आकार दिनुपर्छ, त्यसैले यहाँका मानिसले धातुको काम राम्ररी जानेका थिए भन्ने कुरा गहनाले नै देखाउँछ।

यहाँका मानिसको खाना यहीँकै उत्पादनमा भर पर्थ्यो। यस स्थानमा गहुँ, जौ, खरबुजा, खजुर आदिको उत्पादन हुन्थ्यो। यहाँका मानिसले माछा र मासु पनि खान्थे। खाली समयमा तिनीहरू पनि रमाउँथे। विभिन्न प्रकारका खेलबाट नै उनीहरूले मनोरञ्जन प्राप्त गर्थे।

यस सभ्यताका मानिसले मूर्ति पूजा गर्ने गर्थे। उत्खनन गर्दा केही मूर्ति पाइएका हुनाले यो कुरा प्रमाणित हुन्छ। यहाँका मानिस प्रकृतिका समेत पुजारी थिए। उनीहरूले विभिन्न प्रकारका जनावरको पनि पूजा गर्थे। सर्प, परेवा, बाख्रा, गोरु आदि जनावर सिन्धु उपत्यकाका मानिसले पूजा गर्ने प्राणी हुन्।

मृत्युपछिको चलन पनि उनीहरूको आफ्नै थियो। कुनै मानिसको मृत्यु भएमा सो लासलाई नदी किनारमा लगेर दाहसंस्कार गर्ने परम्परा रहेको बुझिएको छ। लासलाई गाडेर वा जलाएर दाहसंस्कार गरिन्थ्यो। नदी किनारमै अन्त्येष्टि गर्ने यो चलन आज पनि हाम्रै वरिपरि देख्न सकिन्छ।

यस उपत्यकामा कलाकारिताको प्रचुर विकास भएको थियो। त्यसैले यहाँका मानिसको एउटा पेसा कलाकारिता थियो। त्यस्तै इँट, भवन, मूर्ति, भाँडाकुँडा, गरगहना आदि बनाउने काम पनि यहाँका मानिसको अर्को पेसा थियो। खेतीपाती, पशुपालन, लुगा बुन्ने तथा समुद्रपार व्यापार जस्ता काममा पनि मानिस सक्रिय रूपमा सहभागी थिए।

यस स्थानको उत्खनन गर्दा विभिन्न किसिमका गहना, देवीदेवताका मूर्ति, त्रिशूल आदि समेत पाइएका हुनाले यहाँका मानिसको आर्थिक अवस्था राम्रो थियो भन्ने बुझिन्छ। पेट भर्नमै सारा समय बित्ने समाजले गहना र मूर्ति बनाउन भ्याउँदैन। यहाँ लिङ्गका आधारमा कामको पनि विभाजन भएको थियो। महिलाले कपडा बुन्थे भने पुरुषले खेती, पशुपालन र व्यापार गर्ने गर्थे। यहाँ माटाका केही मुद्रा पनि पाइएका छन्।

यस सभ्यताका केही प्रभाव अहिलेसम्म रहेका छन्। नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, अफगानिस्तान आदि मुलुकमा सिन्धु सभ्यताको प्रभाव रहेको छ। यी मुलुकको व्यापार तथा कला सिन्धु उपत्यकाको सभ्यताबाट नै थालनी भएको भन्न सकिन्छ। यी मुलुकमा हाल पनि ऊनी र सुतीकै लुगाको प्रयोग हुन्छ। मूर्ति बनाउने कलाको थालनी सिन्धु उपत्यकाको सभ्यताबाट भएको हो।

हाल यी मुलुकमा मूर्ति पूजा गरिन्छ। सिन्धु उपत्यकाका मानिसले प्रकृतिको पूजा गर्थे र हाल पनि यी मुलुकमा प्रकृतिको पूजा हुन्छ। यो सभ्यतामा लासलाई नदीको किनारमा लगेर जलाउने वा गाड्ने गरिन्थ्यो र हाल पनि सो परम्परा कायम नै रहेको छ। यसरी वर्तमानमा अभ्यासमा रहेका धेरै सामाजिक मूल्य र संस्कारलाई सिन्धु उपत्यका सभ्यताको निरन्तरताका रूपमा लिन सकिन्छ।

• सिन्धु उपत्यकाको सभ्यतामा भएका कस्ता कुरा आज पनि निरन्तर रूपमा चलिरहेका छन्, कागजमा ठुलो अक्षरमा लेखेर कक्षामा टाँस्नुहोस्।
• सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता विकास भएको स्थानमा हाल कुन कुन स्थान पर्दा रहेछन्, नक्सामा हेरेर पत्ता लगाउनुहोस् र कापीमा लेख्नुहोस्।