ग्रिस र रोमको सभ्यता

आज हामी जुन भाषा बोल्छौँ, जुन बाटो हिँड्छौँ, जुन घरमा बस्छौँ र जुन ज्ञान पढ्छौँ, ती सबै एकै दिनमा बनेका होइनन्। हाम्रा पुर्खाले विगतमा पुऱ्याएका योगदानका कारण मानव सभ्यता अहिलेको अवस्थासम्म आइपुगेको हो। एउटा पुस्ताले सिकेको कुरा अर्को पुस्तालाई दिँदै जाँदा मानिसको जीवन बिस्तारै फेरिँदै आयो।

संसारका विभिन्न भागमा फरक फरक समयमा थुप्रै प्राचीन सभ्यता विकसित भए। तीमध्ये केही यस्ता छन्।

• सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता
• बेबिलोनिया/मेसोपोटामियाको सभ्यता
• नाइल नदी/मिश्रको सभ्यता
• ह्वाङहो सभ्यता
• याङजेक्याङ सभ्यता
• रोमको सभ्यता
• ग्रिसको सभ्यता

युनानी सभ्यताको नामले समेत चिनिने ग्रिक सभ्यताको विकास युरोपको ग्रिसमा भएको हो। यो सभ्यता ई.पू. १२ औँ शताब्दीबाट विकसित भई ई.पू. ८ औँ शताब्दीसम्म कायम रहेको थियो। त्यस बेला ग्रिसमा आजका जस्ता ठुला देश थिएनन्। एउटा नगर र त्यसको वरिपरिको भूभाग मिलेर बनेका साना साना राज्य थिए।

ग्रिसको एउटा भौगोलिक विशेषताले त्यहाँका मानिसको जीवनमा ठुलो असर पाऱ्यो। यो स्थान तीनतिरबाट समुद्रले घेरिएको हुनाले यहाँका मानिस जलयातायातको प्रयोग गरी विभिन्न स्थानको सजिलै भ्रमण गर्थे। भ्रमण गर्दा उनीहरूले अरू ठाउँका मानिस, वस्तु र विचारसँग चिनजान गर्ने मौका पाए।

तर यी नगर राज्यहरूबिचमा आपसी मित्रता थिएन। एउटा राज्य अर्कोसँग प्राय: विवादमा परिरहन्थ्यो। तिनीहरूका बिचमा आपसी मेलमिलाप कायम होओस् भनेर ओलम्पिक खेलको सुरुआत गरिएको थियो। अर्थात् आज संसारभरि खेलिने ओलम्पिक खेलको जरा ग्रिसका यिनै झगडालु नगर राज्यहरूलाई एकै ठाउँमा जुटाउने प्रयासमा छ।

दुई प्रमुख नगर राज्यमा शासन चलाउने तरिका एकअर्काको ठिक उल्टो थियो। स्पार्टामा कुलीन वंशीय निरङ्कुश शासन पद्धति थियो भने एथेन्समा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था थियो।

एथेन्समा संविधानको निर्माणसमेत गरिएको थियो र देशको शासन चलाउनका लागि लोकसभा तथा परिषद् रहने व्यवस्था थियो। यी दुई निकायमा सदस्य पुग्ने बाटो भने फरक फरक थियो।

• लोकसभामा जननिर्वाचित प्रतिनिधिहरू रहन्थे।
• परिषद्मा कुलीन तथा भूमिपति वर्गका मनोनित सदस्य रहन्थे।

साहित्य र दर्शनको क्षेत्रमा पनि ग्रिसका नगर राज्यहरूले प्रगति गरेका थिए। त्यहाँ लेखिएका महाकाव्य र इतिहास आज पनि संसारभरि पढिन्छन्। होमरका ओडिसी र इलियड पूर्वीय साहित्यका रामायण र महाभारत जस्तै प्रसिद्ध छन्, अर्थात् एउटा जातिले आफ्नो वीरता र यात्राको कथा पुस्तौँसम्म गाउँदै आएको ठुलो कृति हुन् ती।

सुकरात, प्लेटो र अरस्तु त्यहाँका प्रसिद्ध दार्शनिक हुन्। उनीहरूले प्रतिपादन गरेका दर्शनका सिद्धान्त आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक र महत्त्वपूर्ण छन्। सुकरातले कुनै पनि कुरालाई अपव्याख्या गरेर होइन, प्रमाणका आधारमा प्रमाणित गरिनुपर्छ भन्थे। यो कुरा शासकलाई मन परेन र युवाहरूलाई धर्मको विरोधमा भड्काएको आरोपमा उनलाई विष खुवाइयो। विष पिउने वेलामा उनले भनेका थिए, "म तिम्रो तरिकाबाट बाँच्नुभन्दा आफ्नो तरिकाबाट बोलेर मर्नु उचित सम्झन्छु।" सुकरातका चेला प्लेटोले रिपब्लिक भन्ने किताब लेखेर जनचेतना फैलाए र प्लेटोका चेला अरस्तुले विज्ञान, तर्कशास्त्र तथा दर्शनशास्त्रका माध्यमबाट जनचेतना फैलाए।

यस सभ्यतामा मूर्तिकला र वास्तुकलाको पनि राम्रो विकास भएको मानिन्छ। एथिनादेवीको मूर्ति तथा ओलम्पियाको जियस देवताको मूर्ति त्यस वेलाका मूर्तिकलाका प्रमुख नमुना थिए। पार्थेनियन मन्दिर वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना थियो। ठुला ठुला ढुङ्गाका स्तम्भ उभ्याएर बनाइएको त्यस्तो भवनको शैली आज पनि संसारका धेरै देशका संग्रहालय र सरकारी भवनमा देख्न सकिन्छ।

ग्रिस सभ्यता कमजोर भएपछि रोमको सभ्यताको विकास भएको कारणले गर्दा यसलाई ग्रिस सभ्यताको निरन्तरता समेत भनिन्छ। ई.पू. ७५३ मा रोमुलस र रोमस नाम गरेका जुम्ल्याहा दाजुभाइले हालको इटलीमा रोम नगरको स्थापना गरेका हुन्। हाल यो टाइबर नदीको किनारमा रहेको छ। प्राचीन रोममा इट्रुस्कन (Etruscan) जातिको शासन थियो र पछि ल्याटिन जातिले इट्रुस्कन जातिलाई परास्त गरी गणतन्त्रको स्थापना गऱ्यो।

रोमको शक्ति बढ्दै जाँदा त्यसको साम्राज्य एउटा नगरबाट फैलिएर तीन महादेशसम्म पुग्यो। हालका इटली, स्पेन, जर्मनी, फ्रान्स, ग्रिस, मिश्र (Egypt) तथा मेसोपोटामिया आदि रोमको साम्राज्यभित्र पर्थे।

रोमको समाजमा दुई वर्ग थिए। पहिलो वर्गमा कुलीनहरू पर्थे र यिनीहरूलाई राज्यले विशेषाधिकार प्रदान गरेको थियो। दोस्रो वर्गमा सर्वसाधारण पर्थे। यस वर्गका मानिस श्रमजीवि र दासहरू थिए। उनीहरू अधिकारविहीन थिए र उनीहरूमाथि राज्यले नराम्रो व्यवहार गर्थ्यो। रोमन साम्राज्यमा सबैभन्दा उपल्लो तहमा सम्राट रहन्थे।

रोमन साम्राज्यमा विस्तारका क्रममा विभिन्न योद्धाको उदय भयो। त्यसमध्येमा एक जना जुलियस सिजर थिए। उनले आफ्नो साम्राज्यमा विकास निर्माण र सुधारका कार्य गरेका थिए। तर उनलाई अप्रजातान्त्रिक शासकको आरोपमा सिनेटका दुई सदस्यले हत्या गरे। जुलियस सिजरको हत्यापछि त्यहाँ सम्राटको शासन चल्न थाल्यो।

प्राचीन ग्रिक र रोमन सभ्यता आज छैनन्, तर तिनले सुरु गरेका थुप्रै कुरा आजको संसारमा बाँचिरहेका छन्। मुख्य प्रभावहरू यी हुन्।

• (क) साहित्य र इतिहास लेखनको थालनी यिनै सभ्यताको योगदान हो।
• (ख) मूर्तिकला तथा वास्तुकलाको विकासमा प्राचीन ग्रिक र रोमन सभ्यताको योगदान रहेको छ।
• (ग) प्रजातन्त्र, गणतन्त्र, स्वतन्त्रता, नागरिकता, संविधान, मौलिक हक आदि जस्ता अवधारणाको विकास यिनै सभ्यताबाट भएको हो।
• (घ) निर्वाचनको थालनी रोमबाट भएको हो।
• (ङ) ओलम्पिक खेलको थालनी र अन्य खेलको विकास पनि यही सभ्यताको प्रभाव हो।

नेपालमा आज हामी संविधान पढ्छौँ, मौलिक हकको कुरा गर्छौं, निर्वाचनमा मत हाल्छौँ र ओलम्पिकमा खेलाडी पठाउँछौँ। यी सबै अभ्यासका जरा हजारौँ वर्षअघि एथेन्स र रोमका सडकमा गाडिएका थिए भन्ने बुझ्दा इतिहास पढ्नुको अर्थ खुल्छ।

• एटलस हेरेर ग्रिक र रोमन सभ्यताको विकास भएका स्थान पत्ता लगाउनुहोस्।
• प्राचीन ग्रिकका नगर राज्यहरूका बिचमा मेलमिलाप नहुनुको कारण के के होलान् ? अहिलेका कतिपय देशका बिचमा पनि मेलमिलाप छैन ? यस्तो किन भएको होला, छलफल गरेर लेख्नुहोस्।
• प्राचीन ग्रिक र रोमको राजनीतिक अवस्था र वर्तमान नेपालको राजनीतिक अवस्थाबिच तुलना गरी चार्टपेपरमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।