नेपाल: विविधताको देश
नेपाल भौगोलिक, जातिगत, धार्मिक र भाषिक विविधता भएको देश हो। धरातलीय हिसाबले यहाँ हिमाल, पहाड, तराई, भित्री मधेस र उपत्यकालगायतका भौगोलिक क्षेत्र छन्। एउटै देशभित्र कुनै ठाउँमा वर्षभरि हिउँ हुन्छ भने कुनै ठाउँमा गर्मी। यही कारण मानिसको बसोबास, पहिरन, खानपान, पेसा र चाडपर्व पनि ठाउँअनुसार फरक फरक छन्।
यहाँ जातीय एवम् भाषिक विविधता पनि रहेको छ। नेपालमा १२५ जातजातिका मानिस बसोबास गर्छन्। नेपाली, मैथली, भोजपुरी, तामाङ, नेवारीलगायत भाषा बोल्ने मानिस छन्। धार्मिक हिसाबले हिन्दु, बौद्ध, किराँत, इस्लाम, इसाई, जैनलगायत धर्म मान्ने मानिस छन्। यसरी नेपालमा विभिन्न जाति, भाषा, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्रलगायत सांस्कृतिक रूपमा विविधता छ।
भौगोलिक विविधता: हिमाल, पहाड, तराई, भित्री मधेस र उपत्यकालगायतका क्षेत्र।
जातीय विविधता: १२५ जातजातिका मानिसको बसोबास।
भाषिक विविधता: नेपाली, मैथली, भोजपुरी, तामाङ, नेवारीलगायत भाषा।
धार्मिक विविधता: हिन्दु, बौद्ध, किराँत, इस्लाम, इसाई, जैनलगायत धर्म।
विविधता देशको सम्पत्ति हो। तर यति धेरै विविधता भएको समाजमा सबै समूहका मानिस आफैँ समान अवसरसम्म पुग्दैनन्। कोही शिक्षाबाट टाढा रहन्छन्, कोही निर्णय गर्ने ठाउँमा पुग्दैनन्, कोही विकासको लाभबाट वञ्चित हुन्छन्। त्यसैले सबै जाति, वर्ण, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्र र वर्गका मानिसलाई समान रूपमा सहभागिता र अवसर सुनिश्चित गर्न राज्यले समावेशीकरणको नीति र कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ।
समावेशीकरण भनेको के हो
समावेशीकरण: सार्वजनिक निकाय र सरोकारका क्षेत्रमा एवम् सामाजिक गतिविधिमा समाजका सबै वर्ग, क्षेत्र, लिङ्ग, अपाङ्गतालगायतका विविध पक्षहरूलाई सहभागी गराउने तथा समेट्ने प्रक्रियालाई समावेशीकरण भनिन्छ।
अर्को शब्दमा भन्दा, समाजमा विभिन्न कारणले पछि परेका वा वञ्चितीकरणमा परेका वर्ग एवम् समुदायलाई शासन व्यवस्था तथा विकासका कार्यमा सहभागी गराउने प्रक्रिया नै समावेशीकरण हो। यस्तो अवसर सबै जाति, वर्ग, धर्म, लिङ्ग, क्षेत्र वा पृष्ठभूमिका नागरिकलाई उपलब्ध गराउनुपर्छ। कुनै एक समूहलाई मात्र अवसर दिएर बाँकीलाई छाडिएको छ भने त्यो समावेशीकरण होइन।
राज्यले पछाडि परेका वर्ग र समुदायलाई मूल प्रवाहीकरण गर्न उपयुक्त नीति र कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्छ। साथै सकारात्मक विभेदको प्रावधानलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ। नीति कागजमा मात्र रहेर काम गर्दैन, त्यो गाउँ र टोलसम्म पुग्नुपर्छ।
समावेशीकरण भनेको कसैलाई माथि उचालेर कसैलाई तल झार्ने काम होइन। यो सबैलाई एउटै बाटोमा सँगै हिँड्ने अवसर दिने काम हो।
सकारात्मक विभेद
सकारात्मक विभेद: आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक दृष्टिकोणले पछि परेका जाति, वर्ग, क्षेत्र र समुदायका लागि राज्यको तर्फबाट गरिने विशेष व्यवस्थालाई सकारात्मक विभेद भनिन्छ।
धेरै वर्षदेखि पछाडि परेका समुदायलाई अरूसँगै दौडमा उभ्याइदिँदा मात्र समानता आउँदैन। तिनलाई केही समयका लागि थप सहयोग र विशेष अवसर चाहिन्छ। नेपालको संविधान तथा कानुनले यही कारण तल उल्लेख गरिएका समूहका लागि विशेष अवसर उपलब्ध गराएको छ।
- महिला
- मधेसी
- आदिवासी, जनजाति
- दलित
- मुस्लिम
- अपाङ्गता भएका व्यक्ति
- पिछडिएका क्षेत्र
विभेद र सकारात्मक विभेद उस्तै होइनन्। कसैलाई जात, लिङ्ग वा धर्मका आधारमा पछाडि पार्नु विभेद हो र त्यो दण्डनीय छ। पछि परेकालाई अगाडि ल्याउन राज्यले गर्ने विशेष व्यवस्था सकारात्मक विभेद हो। उत्तर लेख्दा यी दुई शब्द साटिन दिनुहुँदैन।
समावेशीकरण किन आवश्यक पर्छ
समावेशीकरण देखाउनका लागि गरिने काम होइन। देश शान्त, बलियो र न्यायपूर्ण बनोस् भन्नका लागि यो आवश्यक हुन्छ। यसका मुख्य कारणहरू यी हुन्।
- शासन व्यवस्थामा सबैको सम्मानजनक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न।
- समानुपातिक विकासमा सहयोग गर्न।
- सामाजिक न्याय कायम गर्न।
- राष्ट्रिय एकता र अखण्डता कायम गर्न।
- सामाजिक सद्भाव कायम गर्न।
- स्रोत साधनको न्यायोचित वितरण गर्न।
- शासन प्रणालीमा सहभागितामार्फत आफ्नो स्वामित्व विस्तार गर्न।
- समृद्ध, शान्त एवम् न्यायपूर्ण राष्ट्र निर्माण गर्न।
जुन समुदायले राज्यको निर्णयमा आफ्नो मानिस देख्दैन, त्यो समुदायलाई राज्य आफ्नो लाग्दैन। बिस्तारै असन्तुष्टि बढ्छ र समाजमा दरार आउँछ। सबैलाई समेट्ने राज्यमा भने नागरिकले राज्यलाई आफ्नै ठान्छन् र देश एक ढिक्का रहन्छ।
हरेक क्षेत्रलाई समावेशी बनाउने उपाय
देशका हरेक क्षेत्रमा समावेशीकरण गर्न निम्न उपाय अपनाउनुपर्छ।
- राज्यका सबै निकायमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
- राज्यका हरेक तहमा पिछडिएका वर्गको स्थान सुरक्षित गर्नुपर्छ।
- विकास निर्माण कार्यमा सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
- देशका हरेक क्षेत्रमा समावेशीकरण गर्न राजनैतिक स्थिरता कायम हुनुपर्छ।
- शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारलगायतका क्षेत्रमा अवसर वृद्धि गर्नुपर्छ।
- सबै नागरिकलाई सामाजिक न्यायको अनुभूति दिलाउनुपर्छ।
- असक्त र अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि विशेष अवसर प्रदान गर्नुपर्छ।
- धार्मिक र सांस्कृतिक सहिष्णुता तथा सामाजिक सद्भाव कायम राख्नुपर्छ।
समानुपातिक प्रतिनिधित्व: कुनै समूहको जनसङ्ख्या जति अनुपातमा छ, राज्यका निकायमा त्यही अनुपातमा त्यस समूहको प्रतिनिधित्व हुने व्यवस्थालाई समानुपातिक प्रतिनिधित्व भनिन्छ।
नेपालको संविधानमा भएका समावेशी व्यवस्था
नेपालको संविधान समावेशी किसिमको छ। संविधानको धारा ३ मा नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको राष्ट्रको रूपमा परिभाषित गरिएको छ। यसले नेपाल कुनै एक जात, एक भाषा वा एक धर्मको मात्र देश होइन भन्ने कुरा संविधानकै सुरुमा स्पष्ट पारेको छ। संविधानमा भएका मुख्य समावेशी व्यवस्था यी हुन्।
| व्यवस्था | के भनिएको छ |
| धारा ३ | नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक विशेषता भएको राष्ट्रको रूपमा परिभाषित |
| महिलाको हक | महिलाको हकको व्यवस्था गरिएको |
| महिलाको प्रतिनिधित्व | राज्यका हरेक निकायमा ३३ प्रतिशत महिलाको प्रतिनिधित्वको व्यवस्था |
| अपाङ्गता भएका व्यक्ति | विशेष व्यवस्था गरिएको |
| दलितसम्बन्धी हक | दलितसम्बन्धी हकको व्यवस्था संविधानमै राखिएको |
| संवैधानिक आयोग | मधेसी, थारू, समावेशी आयोगको व्यवस्था |
| आरक्षण | महिला, जनजाति, मधेसी, दलित, पिछडिएका क्षेत्र, अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि |
| धारा ६ | नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्र भाषा |
मातृभाषा र पहिचानको सम्मान
नेपालको संविधानको धारा ६ मा नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्र भाषा भनिएको छ। यसबाट पनि नेपालमा समावेशितालाई महत्त्व दिएको प्रस्ट हुन्छ। कुनै भाषा सानो र कुनै भाषा ठुलो भन्ने मान्यता संविधानले राख्दैन। आफ्नो मातृभाषा बोल्ने, लेख्ने र सिक्ने अवसर पाउँदा मानिसले आफ्नो पहिचान र सम्मान कायम भएको अनुभव गर्छ। भाषा, धर्म र संस्कृतिको सम्मान भएपछि नै सबै वर्ग, जातजाति, धर्म, क्षेत्र र लिङ्गका व्यक्तिले देशलाई आफ्नो ठान्छन्।
आफैँ गरेर हेर्नुहोस्
- नेपालको संविधानमा समावेशीकरणका लागि भएका व्यवस्थाहरू समूह समूहमा खोजी गरी कक्षाकोठामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
- तपाईंको समुदायमा सञ्चालन हुने विभिन्न गतिविधिहरूमा समावेशिताको अवस्था कस्तो छ? सोधखोज गरी विवरण सङ्कलन गर्नुहोस् र कक्षाकोठामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।