नेपालमा जातिगत परम्परा र संस्कार

नेपालमा फरक फरक भाषा बोल्ने, फरक धर्म मान्ने र फरक चलन चलाउने थुप्रै जातजाति सँगै बस्छन्। त्यसैले नेपाललाई बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक देश भनिन्छ। यहाँका जातजातिका आफ्नै परम्परा र संस्कार छन्। यिनै परम्परा र संस्कार उनीहरूले मान्ने धर्मबाट निर्देशित हुन्छन्। कसैले पुरोहित बोलाएर विधि पुऱ्याउँछन्, कसैले आफ्नै समुदायको धामी वा अगुवाबाट विधि गराउँछन् भने कसैले आफ्नो धर्मग्रन्थले बताएको तरिका अपनाउँछन्।

यी जातिगत परम्परा र संस्कार नेपालको भौगोलिक, क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बनेका छन्। यहाँका जातजातिमा जन्मदेखि मृत्युसम्म अपनाइने संस्कार फरक फरक छन्। कुनै समुदायमा बच्चा जन्मेको छैटौँ दिनमा नाम राखिन्छ भने कुनैमा एघारौँ दिनमा। कुनै समुदायले शव जलाउँछन् भने कुनैले गाड्छन्। यी फरक फरक संस्कारले आफ्नै जातीय पहिचान बोकेका छन्, अर्थात् संस्कार हेरेर नै कुन समुदायको विधि हो भनी चिन्न सकिन्छ।

परम्परा र संस्कार एकअर्कासँग जोडिएका छन्। कुनै संस्कार किन त्यसरी नै गरिन्छ भनी सोध्दा घरका ज्येष्ठ सदस्यले प्रायः यही जवाफ दिन्छन्, हाम्रा पुर्खाले यसै गर्दै आएका थिए। त्यही निरन्तरता नै परम्परा हो। संस्कार भने विधि हो, जुन निश्चित दिन, निश्चित व्यक्ति र निश्चित तरिकाले पूरा गरिन्छ। यसै कारण एउटै समुदायका मानिस देशको जुनसुकै कुनामा बसे पनि उही दिन, उही तरिकाले विधि पुऱ्याउँछन्।

मानिसको जीवनका तीन घडीलाई सबै समुदायले विशेष मान्छन्: जन्म, विवाह र मृत्यु। यी तीनै घडीमा गरिने विधिलाई क्रमशः जन्म संस्कार, विवाह संस्कार र मृत्यु संस्कार भनिन्छ। कुन दिन गर्ने, कसले गराउने र कसरी गर्ने भन्ने कुरा समुदायपिच्छे फरक हुन्छ।

छन्त्याल समुदायमा जन्मको सात देखि एघार दिनभित्र ब्राह्मण पुरोहितद्वारा न्वारन गरिन्छ। विवाह आफ्नै जातिभित्र गरिन्छ। यस समुदायमा मामाचेली र फुपूचेलाबिच विवाहको हक लाग्छ, र मागी विवाह तथा प्रेम विवाह दुवै चल्छन्। मृत्यु भएपछि दस देखि तेह्र दिनमा ब्राह्मणद्वारा किरिया कर्म गरिन्छ, शवलाई जलाइन्छ र मृतकका नजिकका आफन्तले वर्ष दिनसम्म बरखी बार्छन्।

कुसुन्डा समुदायमा बच्चा जन्मेको एघारौँ दिनमा परिवारलाई शुद्धीकरण गरिन्छ। विवाह मामाचेली र फुपूचेलाबिच हुन्छ, र मागी विवाह तथा चोरी विवाह दुवै प्रचलनमा छन्। मृत्यु भएपछि शवलाई जङ्गल नजिक गाडिन्छ। जङ्गलसँगको यो नजिकपन कुसुन्डा समुदायको पुरानो वनमा आश्रित जीवनशैलीसँग जोडिएको छ।

चेपाङ समुदायमा बच्चा जन्मेको एघारौँ दिनमा न्वारन गरिन्छ। यस समुदायको विवाह संस्कारका आफ्नै विशेषता छन्।

• मामाचेली र फुपूचेला बिचमा विवाह हुन्छ।
• केटी माग्न जाँदा मङ्गलबार जाने चलन छ।
• विवाह गर्दा तीन पटक टाउको ठोकाएर विवाह गरिन्छ।
• विवाहमा छोरीलाई चिउरीको बोट दाइजो दिइन्छ।

चेपाङ समुदायमा मृत्यु संस्कार तीन, पाँच वा सात दिनमा पूरा गरिन्छ। लासलाई गाड्ने वा जलाउने दुवै संस्कार चल्छन्, र पुरोहित पाँडे (भाँक्री) ले मृत्यु संस्कार पूरा गराउँछन्।

सुनुवार समुदायमा पनि एघारौँ दिनमा न्वारन गरिन्छ। विवाहमा मागी विवाह र प्रेम विवाह दुवै हुन्छन्, र अन्तरजातीय विवाह गर्दा समुदायलाई भोज खुवाउनु पर्ने चलन छ। मृत्यु संस्कारमा सुनुवारहरूले शवलाई जलाउने र गाड्ने दुवै गर्छन्। धार्मिक कार्य भने आफ्नै जातिको पुरोहित नासोद्वारा सम्पन्न गराइन्छ।

यादव समुदायमा जन्मको छैटौँ दिनमा छठियार गरिन्छ। विवाह एउटै जातिको तर फरक गोत्रमा मागी विवाहका रूपमा हुन्छ। मृत्यु भएको तेह्र दिनमा किरिया कर्म गरिन्छ। किरिया बस्नेले सेतो कपडा लगाउँछन् र कपाल खौरन्छन्, र शवलाई जलाइन्छ।

मुसहर समुदायमा बच्चा जन्मेको छ दिनमा शुद्धीकरण गरिन्छ। विवाह आफ्नै जातिभित्र मागी विवाहका रूपमा हुन्छ। मृत्यु भएपछि शव जलाइन्छ र तेह्र दिनमा मृत्यु संस्कार गरिन्छ। यादव र मुसहर दुवै समुदायले तेह्र दिनमा मृत्यु संस्कार पूरा गरे पनि जन्म संस्कारको दिन भने फरक छ।

मुसलमान समुदायमा बच्चा जन्मेको सात वा एक्काइस दिनपछि नामकरण संस्कार गरिन्छ। विवाह मागी विवाहका रूपमा हुन्छ। मृत्यु भएपछि इस्लाम संस्कारअनुसार मृत शरीर गाडिन्छ। यसरी शव जलाउने र गाड्ने दुई फरक चलन एउटै देशभित्र सँगसँगै चलिरहेका छन्, र दुवै आआफ्नो धर्मले निर्देशित गरेका विधि हुन्।

• संस्कारले हरेक समुदायलाई आफ्नो छुट्टै जातीय पहिचान दिन्छ।
• विधि गर्न आफन्त र छिमेकी जम्मा हुने भएकाले समुदायबिच आपसी सहयोग र एकता बढ्छ।
• पुर्खाको भाषा, गीत, पहिरन र चलन एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दै जान्छ।
• फरक फरक संस्कारको जोडले नेपाललाई बहुसांस्कृतिक देशका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउँछ।
• संस्कारले व्यक्तिलाई जन्मदेखि मृत्युसम्म समुदायसँग जोडिरहन्छ र अपनत्वको अनुभव दिलाउँछ।

परम्परा र संस्कार लिखित रूपमा भन्दा बढी मुखैमुख सर्दै आएका छन्। ज्येष्ठ पुस्ता नरहँदा र नयाँ पुस्ताले नसिक्दा यी हराउँदै जान्छन्। त्यसैले संरक्षणको काम विद्यार्थीकै तहबाट सुरु हुन्छ।

• घरका हजुरबुबा, हजुरआमा र अभिभावकसँग आफ्नो समुदायका संस्कारबारे सोध्ने र सुनेका कुरा लेखेर राख्ने।
• घरमा हुने जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कारमा सहभागी भई विधि हेर्ने र सिक्ने।
• आफ्नो समुदायको भाषा, गीत, नाच र पहिरन प्रयोग गर्न नलजाउने।
• विद्यालयका कार्यक्रममा आफ्नो समुदायका परम्परा र संस्कार प्रस्तुत गर्ने।
• अरू समुदायका संस्कारको सम्मान गर्ने र साथीहरूसँग जानकारी साटासाट गर्ने।

• आफ्ना जातिगत परम्परा र संस्कारका बारेमा अभिभावकसँग सोधी प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• आफ्ना जातिगत परम्परा र संस्कारको संरक्षणका उपाय समेटी साथीलाई चिठी लेख्नुहोस्।