विकासका पूर्वाधार

मानिसको जीवनमा आउने सकारात्मक परिवर्तनलाई विकास भनिन्छ। खान लाउन पुग्नु, पढ्न पाउनु, बिरामी हुँदा उपचार पाउनु र हिँड्न बाटो हुनु, यी सबै मानिसको जीवनमा आएका सकारात्मक परिवर्तन हुन्। यस्तो परिवर्तन आफैँ आउँदैन। यसका लागि केही स्रोतसाधन र सेवा सुविधा चाहिन्छ। विकासका लागि आवश्यक पर्ने त्यस्तै स्रोतसाधन र सेवा सुविधाहरू नै विकासका पूर्वाधार हुन्।

शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, खानेपानी, ऊर्जा र जनशक्ति विकासका पूर्वाधारका उदाहरण हुन्। घर बनाउँदा पहिले जग हालिन्छ। जग बलियो भएन भने माथिको घर अडिँदैन। देशको विकास पनि त्यस्तै हो। यी पूर्वाधार तयार नभई गरिएको विकास थोरै समयमै भत्किन्छ।

खानेपानी विकासको पूर्वाधार हो। खानेपानी मानव जीवनका लागि अति आवश्यक छ। तर जुनसुकै पानीले काम चल्दैन। मानिस स्वस्थ रहन शुद्ध खानेपानी आवश्यक हुन्छ। शुद्ध खानेपानी प्रयोग गरेमा मात्र मानिस शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ, स्फूर्त र तन्दुरुस्त रहन सक्छ।

शुद्ध खानेपानी प्रयोग गर्ने व्यक्ति नै स्वस्थ रहन्छ भने स्वस्थ व्यक्तिले मात्र समाजको विकासमा बढी योगदान गर्न सक्छ। पेट बिसन्चो भएको विद्यार्थीले विद्यालय जान सक्दैन, बिरामी परेको किसानले खेत जोत्न सक्दैन। त्यसैले घर घरमा शुद्ध पानी पुर्‍याउनु भनेको स्वास्थ्य, शिक्षा र आम्दानी तीनैवटालाई एकैपटक सघाउनु हो।

नेपाल जलस्रोतमा धनी देश हो। यहाँ स्वच्छ पानीका स्रोतहरू धेरै छन् तर खानेपानीको उचित व्यवस्थापन गर्न सकिएको छैन। स्रोत हुनु र त्यो पानी मानिसको भाँडासम्म सफा भएर पुग्नु फरक कुरा हुन्।

• केही ग्रामीण क्षेत्रमा घर घरमा खानेपानी पुर्‍याउन सकिएको छैन। धेरै टाढाबाट पानी बोकेर जीवन निर्वाह गर्नुपरेको छ।
• अर्कोतिर घर घरमा पुगेको पानी पनि सिधै पिउनयोग्य छैन।
• सहरी क्षेत्रमा आवश्यकताअनुरूप खानेपानीको व्यवस्था गर्न सकिएको छैन।
• तराईका कतिपय स्थानमा आर्सेनिकयुक्त खानेपानीका कारण स्वास्थ्य समस्याहरू देखापरेका छन्।
• नेपालमा हालसम्म आधारभूत खानेपानीको सुविधा पहुँच पुगेको जनसङ्ख्या करिब ९३ प्रतिशत रहेको छ।

बिहान चुलो बल्नुदेखि बेलुका बत्ती बल्नुसम्मका सबै काम ऊर्जाले नै चलाएको हुन्छ। ऊर्जा नभए घरको चुलो निभ्छ, गाडी रोकिन्छ र मिल बन्द हुन्छ। कुन कामका लागि कुन ऊर्जा चाहिन्छ भन्ने कुरा तल दिइएको छ।

ऊर्जाले मानिसका दैनिक कार्यहरूमा मात्र मदत गर्ने होइन, आधुनिक यन्त्र र औजारहरू सञ्चालनमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। ऊर्जाका मुख्य स्रोत दाउरा, पानी, हावा, सूर्य, खनिज र आणविक शक्ति आदि हुन्।

नेपालमा सबैभन्दा बढी सम्भावना भएको ऊर्जाको स्रोत जलस्रोत हो। नेपालमा वि.सं. २०७८ फागुन मसान्तसम्म जलविद्युत्, सोलार विद्युत् र थर्मल विद्युत् गरी जम्मा २२०५ मेगावाट विद्युत् उत्पादन गरिएको छ। यही अवधिसम्म ९४ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा विद्युत्को पहुँच पुगेको छ। हाल नेपालमा ठुला ठुला जलविद्युत् आयोजनाहरू निर्माणाधीन छन्।

नेपालको जलविद्युत् उत्पादन वर्षभरि उस्तै हुँदैन। वर्षायाममा नदीमा पानी बढी हुने भएकाले जलविद्युत्को उत्पादन बढी हुन्छ भने सुख्खा याममा कम हुन्छ। नेपालले भारततर्फ विद्युत् निर्यात गर्न सुरु गरेको छ। क्षमताअनुरूप जलविद्युत् उत्पादन गर्न सकेमा राष्ट्रिय आम्दानी वृद्धि भई व्यापार घाटा पनि कम गर्न सकिन्छ। बाहिरबाट पेट्रोल, डिजेल र ग्याँस किन्न पठाउनुपर्ने पैसा घट्दै जान्छ र आफ्नै पानीबाट निस्केको विद्युत्ले काम चल्न थाल्छ।

बाटो, विद्यालय, अस्पताल र विद्युत् आयोजना आफैँ बन्दैनन्। ती बनाउने, चलाउने र मर्मत गर्ने मानिस चाहिन्छ। त्यही मानिसको सिप, श्रम र प्रविधि नै देशको सबैभन्दा ठुलो पूर्वाधार हो। पानी पनि छ, ऊर्जा पनि छ तर काम गर्ने जनशक्ति छैन भने ती दुवै स्रोत त्यसै रहन्छन्।

जनशक्तिलाई सिप र दक्षताका आधारमा दक्ष, अर्धदक्ष र अदक्ष गरी तीन समूहमा वर्गीकरण गरिन्छ।

नेपालमा जनशक्ति विकास र व्यवस्थापनको प्रयास भइरहेको छ। प्राविधिक शिक्षा र तालिमका कार्यक्रम सञ्चालन गरी प्राविधिक जनशक्ति विकास भइरहेको छ। तथापि देशमा उपलब्ध जनशक्तिलाई देशमै व्यवस्थापन गर्न नसक्दा जनशक्ति पलायन बढ्दो छ। जसले हाम्रो देशको विकासमा असर परेको छ।

नेपालको समस्या दुई तिरबाट देखिन्छ। कतिपय चाहिने क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको अभाव छ भने कतिपय जनशक्तिको विकास भए पनि उपयोग गरिने क्षेत्र थोरै छन्। त्यसकारण आवश्यकताअनुरूपको जनशक्ति विकासको योजना गर्नु आजको आवश्यकता हो। कुन क्षेत्रमा कति जनशक्ति चाहिन्छ भन्ने हिसाब गरेर मात्र तालिम र शिक्षा दिइयो भने पढेको सिप खेर जाँदैन। देशमा रोजगारीका अवसर सिर्जना गरी उपलब्ध जनशक्तिको प्रयोग गर्न सकिएमा देशको समग्र विकास हुन सक्छ।

• तपाईंको समुदायमा खानेपानीको अवस्था कस्तो रहेको छ, त्यसले त्यहाँको जनजीवनमा कस्तो प्रभाव पारेको छ, समूहमा छलफल गरी प्राप्त निष्कर्ष कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• समूहमा विभाजन भई विकासमा ऊर्जाको महत्त्व र विकासमा जनशक्तिको महत्त्वसम्बन्धमा छलफल गरी निष्कर्ष कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।