नेपालको वैदेशिक व्यापार

हरेक घरमा पैसा कतै न कतैबाट भित्रिन्छ। कुनै घरमा खेतबारीको अन्नबाली बेचेर पैसा आउँछ। कुनै घरमा गाईभैँसीको दूध बेचेर, कुनै घरमा पसल चलाएर, कुनै घरमा जागिर खाएर र कुनै घरमा विदेशमा काम गरेर पैसा आउँछ। यसरी घरभित्र भित्रिने पैसालाई नै आम्दानी भनिन्छ। आम्दानी नभई घर चल्दैन, र गाउँका धेरै घरको आम्दानी नबढी देश पनि बलियो हुँदैन।

यी तीनओटा दृश्यले आम्दानीका तीन फरक बाटो देखाउँछन्। उद्योगले कच्चा पदार्थलाई तयारी सामानमा बदलेर मूल्य बढाउँछ। पर्यटनले हाम्रा हिमाल, मन्दिर र संस्कृति देखाएर विदेशी मुद्रा भित्र्याउँछ। कृषिले माटोबाट अन्न, तरकारी र फलफूल उब्जाउँछ। तीनै बाटोको अन्तिम काम एउटै हो, त्यो हो उत्पादन गरेर बेच्नु।

पढ्नुभन्दा अगाडि आफ्नै घर र गाउँ सम्झेर यी प्रश्नमाथि सोच्नुहोस् र साथीसँग छलफल गर्नुहोस्।

• (क) तपाईंको परिवारको आम्दानीका स्रोत के के हुन्?
• (ख) तपाईंको समुदायमा आम्दानीका लागि गरिने मुख्य पेसा व्यवसाय के हो?
• (ग) समाजमा आम्दानीका परम्परागत माध्यम के के छन्?
• (घ) आम्दानीका परम्परागत माध्यमबाट कसरी बढी आम्दानी गर्न सकिएला?

समाजमा आम्दानीका परम्परागत माध्यम भनेका खेतीपाती, पशुपालन, घरेलु उद्योग, पसल र ज्याला मजदुरी हुन्। यिनै पुराना माध्यमबाट पनि नयाँ सिप, आधुनिक प्रविधि र राम्रो बजार पाए धेरै बढी आम्दानी गर्न सकिन्छ। घरमा उब्जेको वस्तु आफूले मात्र खाने होइन, बाँकी रहेको बेचेर पैसा बनाउने काम नै व्यापारको सुरुवात हो।

व्यापारको सामान्य उद्देश्य नाफा कमाउनु हो। तथापि यसलाई नाफामूलक र सेवामूलक दुवै किसिमको व्यवसाय मान्ने गरिन्छ। व्यापारीले नाफा कमाउँछ भन्ने कुरा साँचो हो, तर उसैले गाउँमा नपाइने औषधी, किताब र नुन पुर्‍याइदिन्छ। त्यसैले व्यापार नाफाको काम मात्र नभई समाजलाई चाहिने सेवा पनि हो।

वस्तु वा मालसामानको प्रकृतिअनुसार व्यापारलाई सामान्यतः स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय गरी तीन भागमा वर्गीकरण गर्ने गरिन्छ। यी तीनओटा भागलाई छुट्याउने आधार भनेको वस्तु कहाँ उत्पादन भयो र कहाँ पुगेर बिक्यो भन्ने कुरा हो।

आफ्नो मुलुक र अर्को मुलुकबिच हुने यही अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई नै वैदेशिक व्यापार भनिन्छ। वैदेशिक व्यापारका दुई पाटा हुन्छन्, निर्यात र आयात। यी दुई शब्द नबुझी यो पाठको बाँकी भाग बुझ्न सकिँदैन।

मानिसले मुद्राको प्रचलन हुनुभन्दा अगाडि अन्न, वस्तुभाउ, सामान आदि साटासाट गरेर आवश्यकता पूरा गर्थे। गाउँको एक जनासँग धान बढी छ र भाँडो छैन, अर्कोसँग भाँडो छ र धान छैन भने दुवैले आपसमा साटेर काम चलाउँथे।

वस्तु विनिमय प्रथामा तत्कालको खाँचो टरे पनि धेरै समस्या हुन्थे। ती समस्या यस्ता थिए।

• वस्तुको स्तर मापनको अभाव हुनु, अर्थात् कुन वस्तु कति राम्रो हो भन्ने नाप्ने कुनै साझा तरिका नहुनु।
• वस्तु विभाजन गर्न कठिनाइ हुनु, अर्थात् एउटा गाईको आधा भाग दिन नसकिनु।
• भण्डारण गर्ने समस्या हुनु, किनभने अन्न र दूध जस्ता वस्तु धेरै समय जोगाउन सकिँदैन।
• साटिने दुई फरक वस्तुबिचको मात्रा निर्धारणमा समस्या हुनु, अर्थात् कति धान दिएर कति नुन लिने भन्ने टुङ्गो नलाग्नु।

मुद्राको प्रचलन भएपछि व्यापार व्यवसायमा सहज भएको देखिन्छ। मुद्राले वस्तुको मूल्य नाप्ने साझा आधार दियो, सानो भागमा बाँड्ने सुविधा दियो र धेरै समयसम्म जोगाएर राख्न पनि मिल्यो।

नेपाल प्राचीन कालदेखि नै व्यापार व्यवसायमा समृद्ध रहेको कुरा विदेशी यात्रीका पुस्तक तथा ऐतिहासिक सामग्रीमा उल्लेख छ। लिच्छविकालमा नेपालमा कृषि र पशुपालनका साथै मूर्ति उद्योग, धातु उद्योग, तेल उद्योग आदिसँग सम्बन्धित व्यवसाय अर्थतन्त्रका प्रमुख आधार थिए। नेपालमा त्यस बखत बाह्य व्यापार विशेषतः तिब्बत र भारतसँग हुने गर्थ्यो। व्यापारलाई सहज बनाउन सुन, चाँदी तथा तामाका मुद्रा प्रचलनमा ल्याइएका थिए।

सेनवंशीका पालामा कृषि तथा घरेलु उद्योगको राम्रो विकास भएको थियो। त्यस वेलामा काम र सिपका आधारमा व्यावसायिक वर्ग विभाजन गरिएको थियो। ती वर्ग यस्ता थिए।

• चर्मकार, अर्थात् छालाको काम गर्ने मानिस।
• लौहकार, अर्थात् फलामको काम गर्ने मानिस।
• सुवर्णकार, अर्थात् सुनको काम गर्ने मानिस।
• ताम्रकार, अर्थात् तामाको काम गर्ने मानिस।

सेनवंशीका पालामा पाल्पा राज्य भारत र तिब्बतको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र थियो। यही व्यापारिक केन्द्रबाट जुहारत, कपास, ऊन, धागो, जडीबुटी, घोडा, हात्ती, खाद्यान्न तथा फलाम निर्यात गरिन्थ्यो। पाल्पा राज्यले व्यापारिक विकासका लागि सामाकोट थुम्कामा टकसार कार्यालय स्थापना गरेको थियो। यही टकसारमा विभिन्न मुद्रा बनाइन्थे। यसले त्यस वेलाको व्यापार कति व्यवस्थित थियो भन्ने देखाउँछ।

मल्लकालीन नेपाललाई अर्थतन्त्रको स्वर्णकाल मानिन्छ। यस बखतमा उद्योगधन्दा तथा व्यापारिक समृद्धिले नै सबल अर्थतन्त्रको आधारशिला निर्माण भएको पाइन्छ। मल्लकालमा चार किसिमका कलाको अत्यधिक विकास भएको थियो।

• काष्ठकला, अर्थात् काठमा गरिने कुँदाइको सिप।
• वास्तुकला, अर्थात् भवन निर्माण गर्ने शिल्प वा कालिगढी।
• मूर्तिकला, अर्थात् मूर्ति बनाउने सिप।
• धातुकला, अर्थात् धातुबाट सामान र मूर्ति बनाउने सिप।

घर घरमा तान राखेर कपडा बुनिन्थ्यो। तामा, पित्तल र फलामका भाँडाकुँडा उल्लेख्य मात्रामा उत्पादन गरिन्थ्यो। तेल पेल्ने उद्योग पनि फस्टाएका थिए। सुनचाँदीका गहना पनि विदेशी बजारसम्म पुग्थे। त्यस वेलाको उत्पादन घरभित्रै सीमित नभई बाहिरको बजारसम्म पुगेको थियो भन्ने कुरा यसैबाट थाहा हुन्छ।

मल्लकालीन समयमा आन्तरिक तथा बाह्य दुवै किसिमका व्यापार सञ्चालित थिए। तिब्बतको राजधानी ल्हासामा नेपाली वाणिज्य दूतावास स्थापना गरिएको थियो। नेपालले तिब्बतमा झैँ भारतमा पनि निर्बाध रूपमा व्यापार गर्ने गर्थ्यो। सुनौली, पटना, वनारस जस्ता भारतका प्रमुख व्यापारिक केन्द्रमा नेपाली व्यापारिक कोठी खोलिएका थिए।

मल्ल राजामध्ये महेन्द्र मल्ल, प्रताप मल्ल र सिद्धिनरसिंह मल्लले व्यापारको विकास तथा विस्तारमा विशेष योगदान दिएको पाइन्छ।

शाहवंशीय राजा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यकाका राज्य एकीकरण गरेपछि पनि नेपालबाट तिब्बत तथा भारतबिचको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारले निरन्तरता पाएको थियो। बहादुर शाहका शासनकालमा तिब्बतसँग युद्ध भएपछि नेपाल र तिब्बतबिच खटपट भयो। यस बखत नेपाल सम्पूर्ण रूपमा एकीकरणमा केन्द्रित भएका कारण खाद्यान्न, भाँडाकुँडा, हस्तकला, मूर्तिकला, कपडा जस्ता वस्तुको उत्पादन कम हुन थाल्यो। फलस्वरूप नेपालले पर्याप्त मात्रामा सामान निर्यात गर्न सकेन।

राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाको शासनकालमा पुनः नेपाल र तिब्बतबिच युद्ध भयो। राणाकालीन समयमा मुलुकमा उद्योगधन्दा निर्वाहमुखी ढङ्गमा सञ्चालित भए। यस समयमा ईंटा उद्योग, काष्ठ उद्योग र धातु उद्योगले अन्य उद्योगका तुलनामा फस्टाउने अवसर पाए। राणाकालमा तिब्बतसँग सिमाना जोडिएका नेपालको रसुवा, मनाङ, मुस्ताङलगायत भूभागबाट मात्र तिब्बतसँग सीमित व्यापार हुन थाल्यो। भारतमा चाहिँ कृषिजन्य वस्तु, औषधीजन्य जडीबुटी, पशुजन्य उत्पादन, काठ आदिको निर्यात हुन्थ्यो।

नेपालले वि.सं. २००७ को प्रजातन्त्र स्थापनापश्चात् विभिन्न मुलुकसँग दौत्य सम्बन्ध कायम राख्न सफल भयो। नेपालमा विदेशी पर्यटकको आवागमन वृद्धि भयो। विदेशी पर्यटकको आवागमनसँगै नेपाली हस्तकला, वास्तुकला, तयारी पोसाक, गलैँचा आदिले तेस्रो मुलुकमा प्रवेश पायो। पर्यटक आउनु भनेको केवल घुमघाम मात्र होइन, नेपाली उत्पादनले नयाँ बजार पाउनु पनि हो।

यार्चागुम्बा, चिया, कफी, अलैँची, जुट जस्ता जडीबुटी तथा नगदेबाली विश्व बजारमा पुगिसकेका छन्। यहाँका गोलभेँडा, खुर्सानी, तितेकरेला, काउली, बन्दा, आलु जस्ता तरकारीले खाडी मुलुकमा बजार पाइरहेका छन्। हाल नेपालबाट विदेश निर्यात हुने प्रमुख वस्तुमा कृषिजन्य वस्तु, तयारी पोसाक र औषधीजन्य जडीबुटी, पशुजन्य कच्चा पदार्थ आदि पर्छन्।

नेपालले वैदेशिक व्यापारमा प्रत्येक आर्थिक वर्ष व्यापार घाटा सहनुपरेको छ। मुलुकको अर्थतन्त्रका लागि यो गम्भीर विषय हो।

नेपालको वैदेशिक व्यापारमा चुनौती बढ्नुका पछाडि थुप्रै कारण छन्।

• नेपाली जनशक्ति विदेश पलायन हुनु।
• घरेलु प्रकृतिका उत्पादनमा मात्र सीमित हुनु।
• निर्वाहमुखी कृषि उत्पादन हुनु, अर्थात् खेती काम चलाउ मात्र हुनु।
• औद्योगिकीकरणप्रति निष्क्रियता देखिनु।
• कच्चा पदार्थको आयात गर्नुपर्ने अवस्था हुनु।
• विदेशी मुद्राका तुलनामा नेपाली मुद्राको अवमूल्यन हुनु।

यी सबै कारणमध्ये विदेशी मुद्राका तुलनामा नेपाली मुद्राको अवमूल्यन हुनु नेपालको वैदेशिक व्यापार घाटाको प्रमुख कारण हो। मुद्राको मोल घट्दा उही सामान किन्न पहिलेभन्दा बढी रकम विदेश पठाउनुपर्छ।

नेपालले वैदेशिक व्यापार घाटा निराकरणका लागि आफ्ना जनशक्तिलाई स्वदेशमै रोजगारीको अवसर प्रदान गर्न सक्नुपर्छ। कपडा, जुत्ताचप्पल, कागज, खाने तेल जस्ता उपभोग्य वस्तुमा आत्मनिर्भर हुन सक्नुपर्छ। प्राकृतिक संसाधनको समुचित उपयोग गर्नुपर्छ।

विदेशमा उच्च माग भएका गलैँचा, मूर्ति जस्ता वस्तुलाई घरेलु उत्पादनबाट औद्योगिक उत्पादनमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। कृषिजन्य आयातलाई कम गर्नुपर्छ। यसो गर्दा एकातिर उत्पादन वृद्धि हुन्छ भने अर्कातिर लागत मूल्य कम पर्न जान्छ। निर्वाहमुखी कृषि प्रणालीलाई व्यवसायीकरण र आधुनिकीकरण गर्नु अपरिहार्य छ।

भौगोलिक विविधताअनुसार अन्नबाली, फलफूल, माछा, पन्छीजन्य तथा पशुजन्य उत्पादनमा लगानी बढाउनुपर्छ। कुन ठाउँमा के राम्रो हुन्छ, त्यही उत्पादन बढाउनु नै बुद्धिमानी हो।

• धान, मकै, कोदो जस्ता अन्नबालीको उत्पादन बढाउनुपर्छ।
• स्याउ, केरा, आँप, मेवा जस्ता फलफूलको उत्पादन बढाउनुपर्छ।
• माछा, हाँस, कुखुरा, अन्डा आदिमा आत्मनिर्भर हुनुपर्छ।
• गाई, भैँसी, भेडा, बाख्रा, च्याङ्ग्रा जस्ता पशुपालन गरी दुध, मासु, ऊन जस्ता पशुजन्य वस्तुको उत्पादन बढाउनुपर्छ।
• विदेशमा अत्यधिक माग भएका चिया, अलैँची, कफी, मह आदिको उत्पादन बढाउनुपर्छ।

नेपाली मुद्रालाई विदेशी मुद्रासँग प्रतिस्पर्धी बनाउन अर्थतन्त्र सबल हुनुपर्छ। महँगा मोटरगाडी, मोबाइल, टेलिभिजन जस्ता विलासी वस्तुको आयातलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। बरु यस्ता वस्तुलाई स्वदेशमै उत्पादन गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। नेपाली विद्यार्थी विदेश अध्ययन गर्न गएका कारणले भइरहेको स्वदेशी मुद्राको बहिर्गमनलाई रोक्नुपर्छ। नेपाली मुद्रा विदेसिनबाट रोक्न सके मात्र पनि अर्थतन्त्र सबल बनाउन मदत पुग्छ।

राष्ट्रको दिगो अर्थतन्त्रका लागि सन्तुलित वैदेशिक व्यापार अनिवार्य सर्त हो। नेपालले वैदेशिक व्यापारका माध्यमबाट विदेशी मुद्रा आर्जन गरी अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउन सक्छ। मुलुकको धार्मिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक विविधतालाई विश्वसामु परिचित गराई विदेशी पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सहज हुन्छ। समृद्ध अर्थतन्त्रका लागि बाह्य पर्यटन अपरिहार्य हुन्छ। मुलुकमा विदेशी पर्यटकसँगै विदेशी मुद्रा पनि भित्रिन्छ। नेपालले वैदेशिक व्यापार र बाह्य पर्यटनलाई समानान्तर रूपमा प्रवर्धन गर्न सके तीव्र गतिमा आर्थिक विकास हासिल गर्न सहज हुन्छ।

विभिन्न देशबिच हुने व्यापारलाई व्यवस्थित गर्न अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा विश्व व्यापार सङ्गठन स्थापित छ। नेपाल विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य राष्ट्र भएका कारण भूपरिवेष्टित देशले व्यापार पारवाहनको समस्या भोग्नु पर्दैन। नेपालले बहुराष्ट्रिय कम्पनीमार्फत पुँजी आकर्षित गरी औद्योगिकीकरण बढाई रोजगारीको सिर्जना गर्न सक्छ।

नेपालले लिच्छवि तथा मल्लकालमा वैदेशिक व्यापारबाट सबल अर्थतन्त्रको आधारशिला तयार पारेको तथ्यलाई नकार्न सकिँदैन। नेपालसँग वैदेशिक व्यापारको पुरानो विरासतलाई पुनः ब्युँताउने अवसर छ। त्यसका लागि मानवीय तथा प्राकृतिक संसाधनको उपयोग गर्नुपर्छ। पुँजी लगानीको समुचित वातावरण तयार गर्नुपर्छ। आधुनिक प्रविधिको उपयोग गरी गुणस्तरीय वस्तुको उत्पादन वृद्धि गर्नुपर्छ। यस्ता प्रयासबाट मात्र नेपालले विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक उपस्थिति जनाउन सक्छ।