फर्क आफ्नै देश

कवि स्रष्टा हो र उसले भाषाकै माध्यमबाट कविताको सिर्जना गर्छ । त्यस्तो सिर्जनाले पाठकलाई लोभ्याउँदै कुनै न कुनै सन्देश बोकेर आउँछ । कविता आफैँमा भाव वा विचार, भाषा र लयको संयुक्त स्वरूप भएकाले यो सबैका लागि रुचिको विषय मानिन्छ । लयबद्ध संरचना भएकै कारण कवितालाई विभिन्न किसिमले मिठासपूर्ण तरिकाले वाचन गर्न सकिन्छ ।

देशको विकासका लागि विभिन्न योजना बन्छन् र ती योजना पूरा गर्न प्रतिबद्ध जनशक्ति चाहिन्छ । बाटो, पुल, बिजुली, केबलकार र खेतीपाती, यी सबै कसैको श्रम र पसिनाबाट बनेका हुन् । जब कविले यही श्रम, यही प्रतिबद्धता र यही देशभक्तिलाई शब्दमा उतार्छ, त्यहीँबाट देशभक्तिको कविता जन्मन्छ । 'फर्क आफ्नै देश' कविताको जग पनि यही भाव हो ।

'फर्क आफ्नै देश' कविताका रचयिता विक्रमपवन परियार हुन् । यस कवितामा छन्दको बन्धन छैन तर भाव र लय दुवै छन् । कविले यहाँ परदेशमा श्रम बेचिरहेका नेपाली युवालाई सिधै सम्बोधन गरेका छन् र आफ्नै घर आँगनमा फर्केर आफ्नै पसिनाले देश बनाउन आह्वान गरेका छन् ।

हरेक दिन थुप्रै नेपाली युवा रोजगारीका लागि विदेश उड्छन् । उनीहरूको बल, सिप र जवानी अर्कै देशको खेत, कारखाना र भवनमा खर्च हुन्छ । यता गाउँका खेत बाँझिन्छन्, घरका भित्ता चर्किन्छन् र गाउँ सुनसान हुन्छ । कविको चिन्ता यही हो, र उनको आग्रह पनि यही हो कि त्यही बल आफ्नै माटोमा लागोस् ।

कविता आफ्नो परिचयबाट सुरु हुन्छ । बोल्ने पात्र भन्छ कि उसको स्वाभिमान हिमाल जत्तिकै अग्लो छ र उसको विचार वृद्धको जस्तो पाको छ । ऊ वीर गोर्खाली हो र स्वाभिमानी, श्रमशील नेपाली हो । यसरी कविले सुरुमै नेपालीको दुई पहिचान उभ्याउँछन्, वीरता र श्रम ।

दोस्रो अनुच्छेदमा त्यही नेपालीको हिँडाइ देखिन्छ । पैतालामा अदम्य साहस छ, छाती तराईको फाँट जस्तै फराकिलो छ र निधारभरि आफ्नै माटोको रङ टाँसिएको छ । यस्तो मान्छेले चाल्नुपर्ने पाइला भनेको देश बनाउने अभियानको पाइला हो । माटोको रङ निधारमा टाँस्नु भनेको आफ्नो देशको माटोलाई टीकाजस्तै शिरमा राख्नु हो ।

तेस्रो अनुच्छेदमा कविको सिधा आग्रह आउँछ । परदेशमै हरियो पासपोर्ट छोडेर आफ्नै घर आँगनमा फर्किनु छ । फर्किएपछि गर्ने काम पनि तोकिएको छ, आफ्नै पसिनाले सिँचाइ गरेर अबको बाँकी युगलाई उर्वर बनाउनु छ । यहाँ युगलाई खेत जस्तै कल्पना गरिएको छ, जसलाई पसिनाले सिँचेपछि मात्र उब्जनी दिन्छ ।

चौथो अनुच्छेदमा गाउँको वास्तविक चित्र आउँछ । गाउँका घरका भित्ता चर्किएका छन्, ती माटाले टालेर सुन्दर बनाउनु छ । खेतमा चिरा परेका गरा आफ्नै पसिनाले ओसिलो बनाउनु छ र पहाडहरूमा रातो गुँरास फुलाउनु छ । कवि भन्छन् कि देश स्वतन्त्र भएर बाँचेको बेला मात्र निश्चल आँखामा हिमाल हाँस्छ । देशको सपनालाई डाँफे चरीका रङ्गीन प्वाँख जस्तै रङ्ग्याउन अझै बाँकी छ र आफूचाहिँ देशको खम्बा भएर बाँच्ने इच्छा छ ।

पाँचौँ अनुच्छेदमा जोस थपिन्छ । लालुपाते जस्तो रातो सपना बोकेर, अक्करे भिरमा मुस्कुराइरहेको गुँरास भैँ र सगरमाथा चढ्ने आरोहीका पैताला भैँ हामीले यसै युगका गीत लेख्नुपर्छ । दृढ अठोटका साथ लेखिने त्यो गीत भनेको श्रम, पसिना र विकासको सङ्गीत हो ।

छैटौँ अनुच्छेदमा काम सुरु गर्ने आह्वान छ । आफैँ कोदाली भएर आफ्नै बाटो खन्नु छ र आफैँ पुल भएर हजार सपना जोड्नु छ । त्यसपछि कवि दोहोर्‍याएर भन्छन्, फर्क युवा हो फर्क, किनभने यो देशको इतिहास हामी आफैँले लेख्नुपर्छ । इतिहास अरू कसैले लेखिदिने कुरा होइन भन्ने यहाँको जोड हो ।

अन्तिम अनुच्छेदमा कविता आफ्नो चरम भावमा पुग्छ । युग बदल्ने जोसिला पाइला, ऊर्जाशील मुट्ठी र गोलीले छेड्न नसक्ने छाती लिएर परिवर्तनको युगान्तकारी नक्सा कोर्न बोलाइएको छ । त्यस्तो नक्सा कोरिएपछि मात्र देश बाँच्न सक्छ । कविता यसै आग्रहमा टुङ्गिन्छ कि हामी हाम्रो पिँढीका लागि आफैँ देश भएर र सन्देश दिएर बाँचौँ ।

यो कविता सोझो भाषामा उपदेश दिँदैन । यसले हाम्रै वरिपरिका वस्तु देखाएर कुरा बुझाउँछ । हिमाल, तराईको फाँट, गुँरास, डाँफे, कोदाली र पुल, यी सबै भाव बोक्ने चित्र हुन् । यस्ता चित्रलाई बिम्ब भनिन्छ र 'जस्तो', 'जस्तै', 'भैँ' राखेर गरिएको तुलनालाई उपमा भनिन्छ ।

कविले देश भनेको नक्सामा कोरिएको आकार मात्र होइन, त्यहाँ बस्ने मान्छेको श्रम नै हो भन्ने देखाएका छन् । जब युवाको बल आफ्नै माटोमा लाग्छ, तब चर्किएको भित्ता टालिन्छ, बाँझो गरा हराउँछ र गाउँ फेरि जीवित हुन्छ । त्यसैले यो कविता गुनासो होइन, आह्वान हो ।

'फर्क आफ्नै देश' गद्य कविता हो । यसमा अन्त्यानुप्रास मिलाउनुपर्ने बाध्यता छैन, तर पढ्दा लय टुट्दैन । 'किसान' वा 'वसन्त ऋतु' जस्ता शीर्षकमा आफैँ गद्य कविता रच्दा तलको क्रम पछ्याउँदा सजिलो हुन्छ ।

• पहिले शीर्षकसँग जोडिएका दृश्य मनमा ल्याउनुहोस्, जस्तै किसानको हात, हिलो, हलो, पसिना ।
• ती दृश्यमध्ये सबैभन्दा बलियो लाग्ने तीन वा चार चित्र छानेर छुट्टै लेख्नुहोस् ।
• हरेक चित्रलाई छोटो हरफमा उतार्नुहोस् र हरफ लामो हुन थाल्यो भने बीचमै तोडेर अर्को हरफमा लैजानुहोस् ।
• 'जस्तो', 'जस्तै' वा 'भैँ' प्रयोग गरेर कम्तीमा एउटा उपमा राख्नुहोस् ।
• अन्त्यमा आफूले भन्न खोजेको सन्देश एक वा दुई हरफमा ल्याएर कविता टुङ्ग्याउनुहोस् ।
• लेखिसकेपछि ठूलो स्वरले वाचन गर्नुहोस् र अल्झिने ठाउँका शब्द फेर्नुहोस् ।

घाटु घाटु लोकगाथामा आधारित एक प्रकारको गीतिनाटक भए पनि मुख्यतः यसलाई नाचकै रूपमा लिइन्छ । यसलाई गीतका रूपमा समेत व्याख्या गरिएको पाइन्छ । यसका लेखक को हुन् भन्ने अहिलेसम्म कुनै आधार भेटिएको छैन । यो एक प्रकारको मिथक हो र यसका पात्र सबै काल्पनिक हुन्छन् ।

यसका मुख्य पात्रमा राजा परशुराम र रानी यम्फावती छन् । राजा परशुरामले सिकार खेल्ने क्रममा नवलपुर भन्ने ठाउँमा यम्फावतीलाई भेट्छन् । त्यसपछि उनीहरू एकअर्कालाई मन पराएर विवाह बन्धनमा बाँधिन्छन् । खुसीसाथ जीवन बिताउँदै गर्दा उनीहरूलाई अकस्मात् एउटा आपत् आइपर्छ, अर्थात् इच्छा विपरीत युद्धमा होमिनुपर्ने बाध्यकारी अवस्था आइलाग्छ । राजा अलि हठी स्वभावका भएकाले आत्मसमर्पण नगरी युद्धमा होमिन्छन् र बहादुरीपूर्ण लडाइँ लड्दालड्दै उनको युद्धस्थलमै मृत्यु हुन्छ ।

त्यसपछि रानी यम्फावती सती जाने तयारी गर्छिन्, किनभने त्यस वेला सती जानैपर्ने कुप्रथा कायमै थियो । सती जानुभन्दा पहिले उनी दरबारका आफ्ना आफन्त सबैसँग बिदा माग्छिन् र कामदारलाई अलिकति पनि विचलित नभईकन अह्राइपराइ गर्छिन् । धाईआमालाई आफ्नो नाबालक छोरालाई राम्ररी हेरचाह गर्नू है भनी अह्राउँछिन् र सम्पूर्ण व्यवस्था मिलाउँछिन् । त्यसपछि आफ्नो नाबालक छोरालाई अँगाल्छिन् र चुम्बन गर्दै डाँको छाडेर रुन्छिन् । यस वेला दरबारमा आँसु नझार्ने र नरुने कोही हुँदैन ।

वाक्यमा क्रियाले जनाएको काम कसले गर्‍यो, कसका लागि गर्‍यो, केले गर्‍यो र कहाँ गर्‍यो भन्ने कुरा नामसँग जोडिएका साना शब्दांशले देखाउँछन् । 'रामले चिठी लेख्यो' भन्ने वाक्यमा 'ले' हटाइदिने हो भने कामको कर्ता को हो भन्ने अड्कल मात्र गर्नुपर्छ । यिनै सम्बन्ध र यिनै चिह्नलाई व्याकरणमा कारक र विभक्ति भनिन्छ ।

तालिकाको छैटौँ हरफमा कारकको ठाउँ खाली छ । त्यसको कारण छ, षष्ठी विभक्तिले काम गर्ने, भोग्ने वा साधन जस्तो कुनै कारक जनाउँदैन, यसले एउटा नामको अर्को नामसँगको सम्बन्ध मात्र जनाउँछ । 'सीताको किताब' मा 'को' ले सम्बन्ध देखाउँछ, क्रियासँगको भूमिका होइन ।

• कर्ता कारक : दिदीले चिठी लेखिन् । यहाँ लेख्ने काम गर्ने 'दिदीले' हो ।
• कर्म कारक : भाइले कुकुरलाई खाना दियो । यहाँ खाना पाउने अर्थात् फल भोग्ने 'कुकुरलाई' हो ।
• करण कारक : हामीले कोदालीले बाटो खन्यौँ । यहाँ खन्ने साधन 'कोदालीले' हो ।
• सम्प्रदान कारक : गाउँलेले विद्यालयलाई किताब दिए । यहाँ किताब प्रदान गरिएको ठाउँ 'विद्यालयलाई' हो ।
• अपादान कारक : रुखबाट स्याउ खस्यो । यहाँ स्याउ छुट्टिएको बिन्दु 'रुखबाट' हो ।
• षष्ठी विभक्ति : यो सीताको किताब हो । यहाँ 'को' ले सीता र किताबबिचको सम्बन्ध जनाउँछ ।
• अधिकरण कारक : किताब टेबुलमा छ । यहाँ किताब रहने स्थान 'टेबुलमा' हो ।

रेखाङ्कित पदको कारक सोधिँदा अनुमान गर्नु पर्दैन । तलको क्रमले सधैँ ठिक उत्तरमा पुर्‍याउँछ ।

• पहिले वाक्यको क्रिया पहिचान गर्नुहोस् ।
• त्यसपछि त्यही क्रियालाई 'कसले', 'कसलाई', 'केले', 'कसका लागि', 'कहाँबाट' र 'कहाँ' भनी प्रश्न सोध्नुहोस् ।
• जुन प्रश्नको उत्तर रेखाङ्कित पदले दिन्छ, त्यही नै त्यस पदको कारक हो ।
• अन्त्यमा त्यस पदमा लागेको चिह्न हेरेर विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

'बहिनीले कैँचीले कागज काटिन्' भन्ने वाक्यमा क्रिया 'काटिन्' हो । काट्ने काम कसले गरिन् भन्दा 'बहिनीले' आउँछ, त्यसैले त्यो कर्ता कारक हो र चिह्न 'ले' भएकाले प्रथमा विभक्ति हो । केले काटिन् भन्दा 'कैँचीले' आउँछ, त्यसैले त्यो करण कारक हो र त्यही 'ले' यहाँ तृतीया विभक्ति हुन्छ ।

नेपालीमा केही संयुक्त वर्ण बोल्दा सजिलो लाग्छन् तर लेख्दा अल्झाउँछन् । 'क्ष' भनेको क् र ष मिलेर बनेको हो, 'छ्य' भनेको छ् र य मिलेर बनेको हो र 'क्ष्य' मा क्ष पछि य थपिन्छ । सुन्दा 'क्ष' र 'छ' उस्तै सुनिने भएकाले श्रुतिलेखनमा यिनै ठाउँमा धेरै गल्ती हुन्छ । शब्द लेख्नुअघि त्यसको मूल वर्ण फुटाएर हेर्ने बानीले गल्ती घटाउँछ ।

• क्ष = क् + ष । त्यसैले क्षमा, क्षति, क्षण, अक्षर, राक्षस, क्षितिज, भिक्षु, साक्षर, अध्यक्ष लेखिन्छ ।
• क्ष्य = क् + ष + य । त्यसैले लक्ष्य, उपलक्ष्य, परिप्रेक्ष्य, क्षेप्यास्त्र लेखिन्छ ।
• छ्य = छ् + य । त्यसैले ओछ्यान, छुल्याहा, छल्याङ लेखिन्छ ।
• च्छ = च् + छ । त्यसैले परिच्छेद, अनुच्छेद लेखिन्छ ।

धादिङ जिल्लाको सिम्ले गाउँमा बस्ने रुक्सा थापाले सडक दुर्घटनामा परेर एउटा हात र एउटा खुट्टा गुमाउनुपर्‍यो । उनी गुमेका हातखुट्टाको चिन्ता लिएर बसेकी छैनन् । उनी दिनहुँ नृत्य साधना गर्छिन् र उनको भविष्यमा सफल नर्तकी बन्ने सपना छ । उनको नृत्य हेर्ने सबैले ताली बजाएर स्याबासी दिँदै मुक्तकण्ठले प्रशंसा गर्छन् । यस्तै अठोट कवितामा पनि छ, किनभने कठिनाइलाई पन्छाएर अघि बढ्ने पाइला नै युग बदल्ने पाइला हो ।

अरूले गरेको राम्रो कामको प्रशंसा गर्दा भाव पुग्ने गरी, नामै लिएर र के राम्रो लाग्यो भन्ने खुलाएर भन्नुपर्छ । खाली 'राम्रो छ' भन्दा प्रशंसा फिका हुन्छ ।

• तपाईंको मेहनत देखेर म छक्क परेँ ।
• यति कठिन अवस्थामा पनि हरेस नखानु नै ठुलो कुरा हो ।
• तपाईंको यो काम हामी सबैका लागि प्रेरणा भयो ।
• साँच्चै स्याबास, यसै गरी अघि बढ्नुहोस् ।