पदमार्ग

घुम्न मन नपर्ने मानिस कमै होलान्। नयाँ ठाउँ पुग्दा मन प्रसन्न हुन्छ र त्यहाँको माटो, बोली, खानपान तथा चालचलनबारे नयाँ ज्ञान पनि हात लाग्छ। भ्रमणका दृष्टिले नेपाल विश्वकै लोकप्रिय गन्तव्य मुलुक हो। तराईका समथर फाँट, बिचका पहाडी बस्ती र उत्तरतिरका हिमाली भेक, यी सबैजसो क्षेत्र भ्रमणयोग्य छन्। जो जहाँ पुगे पनि त्यहाँको नौलोपन देखेर खुसी हुन्छ र केही न केही नयाँ कुरा सिकेर फर्कन्छ।

गाडी चढेर पुगिने ठाउँ र पैदल हिँडेर पुगिने ठाउँको अनुभव उस्तै हुँदैन। पैदल हिँड्दा बाटामा पर्ने हरेक गाउँ, खोला, चौतारी र पाखो यात्राकै भाग बन्छ। यात्री त्यहीँका घरमा बास बस्छन्, त्यहीँको परिकार चाख्छन् र स्थानीय मानिससँग भलाकुसारी गर्छन्। त्यसैले पैदल यात्रा घुमफिर मात्र नभई सिकाइको बाटो पनि हो।

काठमाडौँको एउटै विद्यालयबाट माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेका चार जना साथी छन्। मुलुकका चार कुनामा छरिए पनि उनीहरूको मित्रता हराएको छैन। धेरै लामो समयको अन्तरालपछि बिदाको समय मिलाएर उनीहरू भेटघाट गर्छन् र त्यही भेटघाट यस पाठको आधार बन्छ।

पात्रको यो बनोट आफैँमा अर्थपूर्ण छ। एउटा पात्र हिमाली भेकको, एउटा तराईको, एउटा पूर्वी भेकको र एउटा सुदूर पश्चिमको भएकाले संयोगले उनीहरू मुलुकको पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणका परेका छन्। यसैले एकअर्काको घरमा पुग्दा त्यहाँका सामाजिक, सांस्कृतिक, भौगोलिक, भाषिक र जातीय पक्षसँग साक्षात्कार गर्ने अवसर मिल्छ।

कुराकानीको थालनी सुप्रभाले गर्छिन्। वर्षको एक पटक एकअर्काको घरमा पुग्ने र त्यो काम यसै वर्षबाट सुरु गर्ने उनको प्रस्ताव हो। आङ्रिताले त्यसमा अर्को कुरा थप्छिन् र सामान्य भेटघाट अकस्मात् महत्त्वपूर्ण छलफलमा बदलिन्छ।

फातिमाको यो स्वीकारोक्तिले नै पाठलाई अगाडि बढाउँछ। कुनै कुरा थाहा छैन भनी सोध्नु लाज मान्नुपर्ने कुरा होइन। उनले सोधेकाले नै पदयात्राबारे आधिकारिक जानकारी राख्ने आङ्रिताले विस्तारसँग बताउने मौका पाउँछिन्।

पदयात्राको खास चिनारी पैदल हिँडाइ हो। यात्राका क्रममा प्राकृतिक, धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक आदि पक्षको जानकारी हासिल हुन्छ। स्थानीय परिवेशमा बास बस्दा र त्यहाँका मानिससँग भलाकुसारी गर्दा सम्बन्धित क्षेत्रको जनजीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा अनुभूत गर्न पाइन्छ। लेकबेँसी, गाउँघर, भन्ज्याङ्चौतारी, छाँगाछहरा, वनपाखा र हिमाल आदिका मनमोहक दृश्य नजिकबाट अवलोकन गर्न पाइन्छ।

पदयात्राको दिनचर्या पनि सोझो छ। दिनभरि पैदल हिँडिन्छ, साँझ परेपछि पदमार्ग क्षेत्रकै होमस्टेमा बास बसिन्छ, स्थानीय परिकार चाखेपछि थकाइ मर्छ र भोलिपल्ट फेरि यात्रा सुरु हुन्छ। यसरी हिँड्दा प्रकृति, धर्मसंस्कृति, समाज र इतिहासलाई नजिकैबाट जान्ने, बुझ्ने र अनुभव गर्ने अवसर प्राप्त हुँदो रहेछ।

पदयात्राको अवधि कहाँदेखि कहाँसम्मको यात्रा गर्ने भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। उचाइ जति बढ्दै जान्छ, बाटो त्यति नै लामो र दिन त्यति नै धेरै लाग्छ।

पत्रकार ईश्वरले पोहोर साल अन्नपूर्ण आधार शिविरसम्मको पदयात्रा गरेका थिए। उनले हिँडेको बाटो यस्तो छ।

• लमजुङको बेँसीसहरबाट यात्रा सुरु हुन्छ।
• खुदी, बाहुनडाँडा र धारापानी हुँदै बाटो उकालो लाग्छ।
• चामे, पिसाङ र मनाङ पार गरिन्छ।
• थोराङ ला पास हुँदै मुक्तिनाथ पुगिन्छ।
• फर्किने क्रममा मार्फा, लेते र तातोपानी पर्छन्।

फर्किँदा पर्ने ती ठाउँका मनमोहक प्राकृतिक दृश्य हेर्ने सौभाग्य उनलाई मिलेको थियो। आँखैअगाडि देखिने अन्नपूर्ण, धौलागिरि र माछापुच्छ्रे हिमालको वर्णन कुन शब्दमा गर्ने भनी उनी आफैँ अलमलिन्छन् र त्यहाँ पुग्दा आफूलाई भूस्वर्गको अनुभूति भएको बताउँछन्। अन्नपूर्ण पदमार्ग विश्वका चर्चित पदमार्गमध्ये पाँचौँ स्थानमा पर्छ।

सुप्रभाले दुई वर्षअघि बडिमालिकाको भ्रमण गरेकी थिइन्। त्यो धार्मिक यात्रा पनि वास्तवमा पदयात्रा नै रहेछ भन्ने कुरा उनले साथीहरूको छलफलपछि मात्र प्रस्ट बुझिन्। बडिमालिका बाजुरा जिल्लामा अवस्थित धार्मिक तथा प्राकृतिक दुवै हिसाबले चर्चित स्थल हो। बाजुरा जिल्लाको सदरमुकाम मार्तडीबाट तीनचार दिनको पैदल यात्रापश्चात् त्यहाँ पुग्न सकिन्छ।

बडिमालिका प्रसिद्ध शक्तिपीठ हो। बडिमालिकाको दर्शन गर्नाले मनोकामना पूरा हुने जनविश्वास छ। त्यहाँबाट अपिसैपाल हिमशृङ्खलाको सुन्दर दृश्यका साथै कालीकोट, मुगु, अछाम, जुम्ला र हुम्ला आदि क्षेत्रका अग्ला पहाड पनि देख्न सकिन्छ।

पदयात्राबारे केही नबुझेको भन्ने फातिमा आफैँ पनि केही महिनाअगाडि सिम्रौनगढको सफर गरेर आएकी रहिछन्। सिम्रौनगढ बारा जिल्लाको सिम्रौनगढ नगरपालिकामा पर्छ। वीरगन्जबाट सिम्रौनगढको पैदल यात्रा गर्ने हो भने एक दिन हिँड्नुपर्छ। प्राचीन तिरहुत क्षेत्रमा अवस्थित यो राज्य नान्यदेवले स्थापना गरेका रहेछन्।

सिम्रौनगढको गढ परिसरमा कङ्काली माई, शिवलिङ्ग, रानीवास, विष्णु मन्दिर र मन्सारामबाबाको समाधि आदि दर्शनीय कुरा छन्। त्यहाँको रानीवास मन्दिर जङ्गबहादुरका छोरा जितजङ्गले आफ्ना पिताको स्मृतिमा निर्माण गरेका रहेछन्। तर सिम्रौनगढमा पुरातात्त्विक वस्तुको संरक्षण नभएको देखेर फातिमाको मन कटक्क भयो।

छलफल यात्राको रमाइलोबाट सर्दै रोजगारी र आम्दानीतिर पुग्छ। पदमार्ग क्षेत्रमा पर्यटन व्यवसायको सम्भावना कति छ भन्ने कुरा पर्यटन व्यवसायी आङ्रिताले प्रस्ट पार्छिन्। उनका अनुसार पदमार्ग क्षेत्रमा होमस्टे सञ्चालन गर्नुपर्छ र त्यसका लागि स्थानीय व्यक्तिलाई तालिम दिनुपर्छ।

होमस्टेबाट दुईतिरबाट लाभ हुन्छ। एकातिर हाम्रो कला, सभ्यता, चालचलन, वेशभूषा र परम्परागत पेसा आदिको संरक्षण हुन्छ भने अर्कातिर व्यवसायको संवर्धन हुन्छ र विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ। त्यति मात्र होइन, पर्यटन व्यवसायमा रोजगारीको सम्भावना पनि व्यापक हुन्छ। होमस्टेबाहेक अरू कैयौँ काम गर्न सकिन्छ।

• होमस्टेमा खपत हुने खाद्यान्न उत्पादन गर्ने।
• पथप्रदर्शक तालिम सञ्चालन गर्ने।
• पदयात्राका लागि झोला, जुत्ता, टोपी, चस्मा र लट्ठी आदिको पसल सञ्चालन गर्ने।
• ठाउँअनुसार उपहार सामग्री, राडीपाखी र भाँडाकुँडा बेच्ने।
• छुर्पी, चिज र खुवा जस्ता खानेकुरासम्बन्धी घरेलु उद्योग सञ्चालन गर्ने।

कुराकानीको अन्त्यमा ईश्वरले आङ्रिताको निम्तामा कहिले आतिथ्य ग्रहण गर्ने भनी सोध्छन्। फातिमाले दुईओटा पक्षमा ध्यान दिनुपर्ने देखाउँछिन्। सगरमाथा आधार शिविर जानका लागि अनुकूल मौसम चाहिन्छ र आठदश दिनको छुट्टी पनि चाहिन्छ। त्यसैले आङ्रिताले आउँदो नयाँ वर्षमा सगरमाथा आधार शिविरको पदयात्रा गर्ने प्रस्ताव राख्छिन् र एकछिन कोही पनि बोल्दैनन्।

सबै जनाबाट एकै पटक हुन्छ, हुन्छ, किन नहुनु भन्ने स्वर गुन्जन्छ र सबै जना हात धोएर खाना खान थाल्छन्। यसरी सामान्य भेटघाटका लागि जम्मा भएका चार साथी एउटा साझा योजना बनाएर छुट्टिन्छन्।

यस संवादले पदयात्रालाई रमाइलोको विषय मात्र मान्दैन। यसले पदमार्गलाई आर्थिक समृद्धिको नयाँ बाटोका रूपमा देखाउँछ। त्यसका लागि मस्तिष्कमा नयाँ सोचविचार र पाखुरीमा काम गर्ने जाँगर भए पुग्छ। नेपाली जनजीवन नै पदयात्रामैत्री भएकाले विदेशी पर्यटक नेपालको पर्वतीय पदयात्राप्रति आकर्षित छन्। त्यसैले पदमार्गलाई व्यवस्थित गरी पर्यटन व्यवसायलाई प्रवर्धन गर्नुपर्छ।

संवादमा पात्र लगातार बोलिरहने क्रम मात्र नदेखाई कार्य तथा हाउभाउलाई पनि सङ्केत गर्नुपर्छ। संवाद लेख्दा निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।

• पात्रको हाउभाउलाई कोष्ठभित्र राख्नुपर्छ।
• संवादको पृष्ठभूमिमा स्थान, समय र वातावरणलाई पनि कोष्ठभित्र राख्नुपर्छ। यसो गर्दा संवाद यथार्थपरक र जीवन्त बन्न पुग्छ।
• पात्रद्वारा सम्बन्धित विषयमा तर्कवितर्क गराई संवादलाई रोचक बनाउनुपर्छ।
• संवादमा पात्रका माध्यमबाट भन्नुपर्ने कुरा समेट्नुपर्छ।
• पात्रको स्तरअनुसारको भाषाशैली प्रयोग गर्नुपर्छ।
• एउटै पात्रका माध्यमबाट लामो अभिव्यक्ति दिइरहनु उपयुक्त हुँदैन।
• संवादका पात्रका छलफलबाट विषयवस्तुको निष्कर्ष झल्किनुपर्छ।