अमर पुत्र

मानिसको शरीर एक दिन सकिन्छ, तर उसले बनाएको कला सकिँदैन। कला जीवन्त र अमर हुन्छ। कलाले मानिसको मन लोभ्याउँछ र पगाल्छ पनि। कलाकै कारण मानव सभ्यता र इतिहास सुरक्षित रहन पुग्छ। जहाँ जीवन्त वा स्वाभाविक कलाको आकर्षण छ, त्यहाँ कलाकारिताको महत्त्व आफैँ बढेको हुन्छ।

गाउँको चोक, विद्यालयको आँगन र सहरका बगैँचामा हामी धेरै सालिक देख्छौँ। कुनै खास दिन आएपछि परिवारका सदस्य फूल र माला लिएर त्यहाँ पुग्छन्, सालिकको घाँटीमा माला लगाइदिन्छन् र टाढाबाट हेरेर उभिन्छन्। जसको सालिक हो, उनी अब संसारमा छैनन्। तर ढुङ्गा वा धातुमा कुँदिएको उनको रूप अझै छ। हेर्नेले त्यही रूप हेरेर उनलाई सम्झन्छ। मान्छे गए पनि उसको आकृति र उसको काम बाँकी रहने यही कुरालाई कला अमर हुन्छ भनिन्छ।

सङ्गमरमर कुँदेर कलाको जीवन्तता देखाउने एउटा शिल्पकारको कथा यही कुरा सबैभन्दा मीठो पाराले बुझाउँछ। त्यो कथाको नाम हो 'अमर पुत्र'।

'अमर पुत्र' कथाका लेखक भीमनिधि तिवारी हुन्। कथाको परिवेश काठमाडौँको ओमबहाल हो, जहाँ मूर्ति कुँद्ने शिल्पकार र भाँडा बनाउने टमौटेहरू सँगै बस्थे। कथाको मुख्य पात्र भाजुलाल एक विश्वविख्यात शिल्पकार हुन्। उनको एउटै छोरो जुजुलाल भर्खरै बितेको छ। घरमा बुढी जहान र भर्खरकी बुहारी छन्। यही दुःखको बिचमा एक भक्त आएर श्रीकृष्णको मूर्ति बनाइदिन अर्डर दिन्छन्, र त्यही मूर्तिले कथालाई अन्तिम मोड दिन्छ।

कथा एउटा सानो कुराकानीबाट सुरु हुन्छ। सानुमान नामका छिमेकी भाजुलालसँग बोल्दै छन्।

यति थोरै वाक्यमै दुःखको पूरा नाप निस्कन्छ। भाजुलालको सर्वनाश नै भएको थियो। अपभ्रँटको व्यथाले एउटा मात्र छोरो जुजुलाल खस्यो। बुढी जहान र भर्खरकी बुहारीलाई लिएर उनले हृदयमा पिर, चिन्ता र तापको बोझ बोकेर बाँच्नुपरेको थियो। शरीरका अङ्गप्रत्यङ्ग सबै सुकिसकेका थिए। पहेँलो चेहरा, फुस्रा आँखा र हातभरि मोटा मोटा नागबेली नसा थिए।

तर उनको सबैभन्दा ठुलो पीडा छोरो गुमाएकोमा मात्र थिएन। लामो प्रश्वासपछि उनले भने, "मलाई छोरो गएको भन्दा पनि मेरो शिल्पकारी लोप हुने भयो भन्ने चिन्ता छ। म मरेपछि कसले शिल्पकारी सम्हाल्ला ? छोरो सिपालु भइसकेको थियो।" यहीँबाट कथाले एउटा कलाकारको मन खोल्छ। कलाकारलाई आफ्नो सिप सन्तानभन्दा कम प्यारो हुँदैन।

भाजुलालको सिप सानो थिएन। उनको वरिपरि करिब सवा सय जति ज्यावल थिए, र अचम्मको कुरा, उनलाई ती मध्ये कुनै अमुक ज्यावलको नाम के हो भन्नेसमेत थाहा थिएन। जुन बेला जुन ज्यावल आवश्यक पर्थ्यो, उनी त्यही प्रयोग गर्थे। सङ्गमरमरको धुलो जस्तै सेतै फुलेका कपालदारी, नाकको टुप्पामा अडेको मामुली तारको फ्रेमवाल चस्मा, टालेका भोटो र सुरुवाल। यति सादा मान्छे नै विश्वविख्यात शिल्पकार हुन् भन्ने कुरा कतिलाई थाहा होला ? उनका कलाकृति युरोप र अमेरिकाका सङ्ग्रहालयसम्म पुगेका थिए। उनको जीवन तडकभडकरहित र सादा थियो।

चैतको महिना थियो। उराठिलो घाम लागिरहेको थियो। नजिकैबाट टमौटेहरूले भाँडा बनाइरहेको टङटङ आवाज आइरहेको थियो। त्यही बेला झ्यालबाट एक बोलाहटको आवाज आयो, "भाजुलाल दाजु !" तपाईंलाई खोज्न कोही तल आएको छ भन्ने खबर आयो। चिन्ताले खाइसकेको कमजोर जिउ बिस्तारै उठाएर बार्दलीमा उभिएर उनले सोधे, "को हँ ? ए, सरासर माथि आउनोस् ।"

आगन्तुक एक भक्त थिए। वेशभूषा र तिलक आदिबाट उनी वैष्णव भएको थाहा हुन्थ्यो। उनले भाजुलाललाई एउटा चित्र देखाए। त्यसमा घुँगुरिएका रौँ, मयूर मुकुट, बाहुमा बाजु, लामो वनमाला र हातमा मुरली लिएर मोहनी अवतारमा उभिएका श्रीकृष्ण थिए। भक्तले भने, "मलाई यस्तै मूर्ति बनाइदिनुपऱ्यो । सफा, सेतो, दुध जस्तो सङ्गमरमरको ।"

भाजुलालले हुन्छ भन्न पनि सकेनन्, हुन्न भन्न पनि सकेनन्। छोरो गुमाएको मन काम गर्न मान्दैनथ्यो। तर आफ्नो घरको ढोकासम्म आग्रह लिएर आएको भक्तलाई फर्काउन पनि मन मान्दैनथ्यो। भक्तले सोधे, "बनाउन सक्नुहुन्न कि !" यो वाक्य सुनेपछि भाजुलालको अनुहार लाल पऱ्यो र अभिमानयुक्त वाणी निस्कियो, "नसक्ने होइन, कस्तो कस्तो सिपको काम गरिराख्या मान्छे म । डेढ डेढ हात, दुई दुई हात अग्लो पशुपतिनाथ, मच्छिन्द्रनाथ, श्रीकृष्णका कति कति मूर्ति बनाइसकेँ यिनै हातले ।" उनले सिङ्गा सिङ्गा सङ्गमरमरमा बनाएका जालीदार बुट्टा, रामायणको कथा र बुद्धचरित्रको कथा पनि सम्झाए।

भक्त रिसाएनन्। उनी गम्भीर भएर सुनिरहे र अन्त्यमा शान्त र नरम शब्दमा बोले, "नसक्ने भनेको होइन मैले । तपाईंको सबैतिर ख्याति छ । थाहा छ मलाई । तपाईंको यही सानो कोठामा तयार भएर निस्केका कलात्मक कृतिले नेपालको नाम उज्ज्वल पारिदिएको छ, गौरव बढाइदिएको छ ।" यसपछि मूर्ति बनाउने कुरा पक्का भयो। भक्तले १० रुपियाँ बैना दिए र १५ दिनपछि लिन आउने भए।

त्यसपछि सेतो सङ्गमरमरमा प्रातःदेखि सन्ध्यासम्म भाजुलालका हात चलिरहन्थे, कुटकुट कुटकुट। आज पनि, भोलि पनि, पर्सि पनि त्यही श्रीकृष्णको मूर्तिको खस्रो खाकामाथि ज्यावलले कुटकुट कुटकुट। केही दिनपछि मूर्ति तयार भयो।

अन्त्यमा उनले जब आँखा बनाए, मूर्ति हाँस्यो। मूर्तिसँगै उनको रोएको दिल पनि हाँस्यो। उनले त्यसलाई भावुक आँखाले धेरै बेरसम्म हेरिरहे। जति हेरे पनि उनका आँखा अघाएनन्, दिल अघाएन। यहाँ कथाले एउटा प्रश्न छाड्छ। उनले त्यस नवनिर्मित श्रीकृष्णको मूर्तिमा त्यस्तो के देखे ? त्यो उत्तर कथाको अन्त्यमा मात्र खुल्छ।

प्रातःकालको समय थियो। पुरानो कलात्मक एउटा खटियामाथि उही मूर्ति राखेर उनी टुलुटुलु हेरिरहेका थिए। यत्तिकैमा तल्लो भ्याङबाट आवाज आयो, "शिल्पकार कहाँ हुनुहुन्छ ?" भाजुलालले भक्तको स्वरले चिने। मुखले माथि पाल्नोस् भने, तर हातले हत्तपत्त त्यस मूर्तिलाई सिरानमुनि लुकाए।

भक्तले माथि आइपुग्नासाथ सोधे, "मूर्ति बनाइसकियो ?" भाजुलालको हृदयमा द्वन्द्व चल्यो। सकियो भनूँ, खै लेऊ भन्छन्। दिऊँ, कसरी दिऊँ ? सकिएको छैन भनूँ, झुटो कसरी बोलूँ ? सोचविचार गरेर उनले भने, "१५ दिनपछि आउनोस् भनेको १० दिन पनि पुगेको छैन ।" भक्तले जति कर गरे पनि उनको उही जबाफ दोहोरियो, "१५ दिनपछि आउनोस् ।"

१५ औँ दिनको तेस्रो प्रहरमा ती भक्त आशापूर्ण हृदयले आइपुगे। खटियामाथि अड्याएर राखेको मूर्ति देख्नासाथ लोभिएर आफ्नै हातमा लिई गहिरोसित हेर्न थाले। भित्री आत्माबाट एक उद्गार निस्कियो, "आहा ! क्या मनोहर मूर्ति ! कति लिनुहुन्छ यो मूर्तिको ? अब कति दिनुपऱ्यो मैले ?" भाजुलाल बोलेनन्, केही बोलेनन्। मानौँ, उनका गलामा सारा व्यथा थुप्रिएका थिए। उनको वाक्शक्ति नै लोप भएको थियो। दुवै जना त्यही मूर्तिलाई निर्निमेष दृष्टिले हेरिरहेका थिए। अन्त्यमा जीर्ण स्वरमा उनले भने, "यो मूर्ति तपाईंलाई दिने होइन ।"

यस पटक उत्तर नास्ति। भाजुलालले किन भन्ने प्रश्नको जवाफ दिएनन्। यही मौनता कथाको सबैभन्दा बलियो ठाउँ हो।

भक्तले मोल बढाएर हेरे, "मोल भन्नुहोस् न, जति पर्ने हो म त्यति नै दिन्छु । मलाई धन चाहिएको छैन, मलाई भगवान्को मोहनी मूर्ति चाहिएको छ ।" भाजुलालको जवाफ उही रह्यो, "जति दिए पनि नदिने । मलाई पनि यही मूर्ति चाहिएको छ । अब १० दिनपछि आउनोस् । तपाईंलाई अर्को मूर्ति बनाइदिन्छु ।" यसपछि भक्तलाई क्षोभ भयो र आवेशमा भने, "ओमबहालमा तपाईं मात्र शिल्पकार हुनुहुन्न । अरू पनि काम नपाएर त्यसै बसिरहेका छन् । फिर्ता गर्नुस् मेरो बैना । अन्तै बनाउन लाउँछु ।"

भाजुलाल जुरुक्क उठे। आफूसित रहेको साढे पाँच रुपियाँ कन्तुरबाट झिके। नपुग रुपियाँ स्वास्नी र बुहारीसित मागे, अनि १० रुपियाँ भक्तको अगाडि सुरुक्क राखिदिए। रिसको रन्कामा भक्त पनि केही नबोली जुरुक्क उठेर गए। घरमा चामलको गेडो नभएको बेला हातमा आइसकेको रुपियाँ फिर्ता गएको देखेर बुढी र बुहारी दुवै भाजुलालमाथि खनिए। "बनिसकेको मूर्ति नदिएर झन् बैनासमेत फिर्ता गर्नुभयो । दिएको भए अरू रुपियाँ पनि आउँथ्यो । के खर्च गर्ने अब ?" घरको सुखदुःख सबैको साझा हो, त्यसैले उनीहरूको गुनासो पनि स्वाभाविक थियो।

दुईतिरबाट दुई जनाको निरन्तर करकरले भाजुलालका दुई कानका जाली नै फुट्लान् जस्ता भए। अन्त्यमा क्षीण स्वरमा उनले मूर्ति नदिनाको कारण बताए, "म कसरी दिन सक्छु यो मूर्ति ? प्राणभन्दा प्यारो यो मूर्ति । श्रीकृष्णको मुकुट लाएर हातमा मुरली लिएको मेरो छोरो । मैले शङ्खमूलको चितामा खरानी पारिसकेको छोरो फेरि यहाँ आएको छ । हेर, गडेर हेर, मुसुमुसु हाँसेर कुरा गर्ला जस्तो गरेर उभिएको छ ।"

लोग्नेका कुरा सुनेपछि बुढीले त्यस मूर्तिलाई हातमा लिएर गहिरोसित हेरिन्। हेर्दाहेर्दै उनलाई भक्कानो छुट्यो अनि मूर्तिलाई छातीमा राखेर रुन थालिन्, "मेरो प्यारो छोरा ! मेरो जुजु !" बुहारीले पनि आफ्नो दिल थाम्न सकिनन् र सासूको हातबाट त्यो मूर्ति खोसेर हेरिन्। नभन्दै सम्पूर्ण भाव र झल्को आफ्नै स्वर्गवासी लोग्नेको ! उनी पनि त्यस मूर्तिलाई आफ्नो छातीमा टाँसेर घुँक्कघुँक्क गर्दै वेदनापूर्ण पुकारमा विलाप गर्न थालिन्।

सासूबुहारी दुवैका आँसुका बलिन्द्र धाराबाट एउटा संयुक्त वाक्य निस्कियो, "बेच्नुहुँदैन, यो मूर्ति बेच्नुहुँदैन ।" केही बेरअघि रुपियाँका लागि करकर गर्ने दुई मुखबाट अब एउटै वाक्य निस्किनु कथाको सबैभन्दा मार्मिक मोड हो।

कथा यसरी टुङ्गिन्छ : जुजुलालको मानव देह चिताको खरानी भएर नाश भए पनि सङ्गमरमरको आकर्षक मूर्तिका रूपमा कृष्णावतार छोरो त कालान्तरसम्म संसारमा रहिरहला। अब यही मूर्ति भाजुलालको अमर पुत्र हुने छ।

शीर्षक 'अमर पुत्र' दुई अर्थमा सार्थक छ। पहिलो, जन्मेको छोरो जुजुलाल मरे पनि उसको रूप मूर्तिमा बाँचिरह्यो, त्यसैले ऊ अमर पुत्र भयो। दोस्रो, कलाकारले आफ्नो सिपले जन्माएको कृति नै उसको सन्तान हो। शरीर जल्छ, तर कला जल्दैन। यही भावलाई कथाले एउटा सानो घरको दुःखबाट देखाइदिन्छ।

• मानिसको शरीर नाश हुन्छ, तर उसले बनाएको कला कालान्तरसम्म रहिरहन्छ।
• कलाकारका लागि उसको सिर्जना सन्तानभन्दा कम प्यारो हुँदैन।
• माया र सम्झनाको मोल पैसाले तिर्न सकिँदैन।
• गरिबीले मन साँघुरो बनाउँदैन। भाजुलालले पैसाको खाँचो हुँदाहुँदै बैना फिर्ता गरे।
• सच्चा कलाकार आफ्नो कृतिमा आफ्नो प्राण नै उतार्छ, त्यसैले त्यो कृति जीवन्त देखिन्छ।