साकार सपना

नेपालमा विभिन्न कालखण्डमा थुप्रै ऐतिहासिक घटना घटेका छन्। एकीकरणपछि राजनीतिक घटनाक्रमले नयाँ मोड लियो र मुलुकको क्षेत्र विस्तार भयो। पूर्वदेखि पश्चिमसम्म हिमाल, पहाड र तराईको भूगोल एउटै मुलुकभित्र समेटियो। जातजाति, भाषाभाषी तथा धर्मसंस्कृतिको विविधता नै हाम्रो पहिचान बन्यो। त्यही गौरवमय इतिहाससँग जोडिएका केही अनुहार तल छन्। यिनलाई हेर्नुहोस्, चिन्न खोज्नुहोस् र यिनको योगदानबारे साथीहरूसँग कुरा गर्नुहोस्।

'साकार सपना' गणेशप्रसाद भट्टराईले लेखेको कथा हो। यो कल्पनामात्रै उठाएर लेखिएको कथा होइन, नेपालको एकीकरणकालमा साँच्चै घटेका घटनालाई आधार बनाएर बुनिएको छ। यस्तो कथालाई ऐतिहासिक कथा भनिन्छ। शीर्षकको अर्थ बुझ्दा कथाको मर्म आफैँ खुल्छ। 'साकार' भनेको आकार पाएको, अर्थात् पूरा भएको। सपनाले आकार पाउँछ भनेको त्यो सपना काममा परिणत भयो भनेको हो। पृथ्वीनारायण शाहले देखेको सपना उनको एक्लो चाहना मात्र रहेन, सेना, सल्लाहकार र जनताको साथले त्यो सपनाले आकार पायो। कथाभरि यही यात्रा देखाइएको छ।

गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाह आफ्नो राज्यको सिमाना बढाउन चाहन्थे। तेस्रो प्रयासमा उनले कीर्तिपुरमाथि विजय प्राप्त गरे। कीर्तिपुर जितेपछि लुटिकोट र मुडिखुकोटका गाउँ पनि उनकै भए। यति हुनेबित्तिकै कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लको दिमागमा खतराको घन्टी बज्यो। उनले एक दिन भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल र ललितपुरका मन्त्रीलाई गुह्येश्वरी मन्दिरमा बोलाए। मन्दिरको पूर्वपट्टिको पाटीमा बसेर उनले बोलाउनुको कारण खोल्दै भने, "गोरखाली राजाले कान्तिपुरमा आक्रमण गर्ने योजना बनाइरहेका छन्। तपाईँहरूले मलाई सहयोग गर्नुपऱ्यो। तपाईँहरूलाई पर्दा म सहयोग गर्ने छु।" लामो छलफलपछि सबैले धर्म भाके, अर्थात् एकअर्कालाई साथ दिने वाचा गरे।

त्यस वेला नेपाल खाल्डामा केपुचिन पादरी बस्थे। गोरखालीको योजना थाहा पाएपछि जयप्रकाश मल्लले उनीसँग सल्लाह गरे। पादरीले अङ्ग्रेज वाणिज्यदूत गोल्डिङलाई कलकत्ता पठाउने र गोरखालीविरुद्ध अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्ने सल्लाह दिए। त्यही सल्लाहअनुसार जयप्रकाश मल्लले सैनिक सहयोग माग्दै कलकत्ताका अङ्ग्रेज गभर्नरलाई पत्र लेख्ने निर्णय गरे। गोल्डिङ भारतको बेतियामा बस्थे। जयप्रकाश मल्लले फकिर रामदास र उमदालाई पत्र दिएर बेतिया पठाए। बेतिया पुगेर उमदाले जयप्रकाशको पत्र दिँदै गोल्डिङलाई भने, "महाराजले यो पत्र पठाउनुभएको छ।" यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा एउटा छ। युद्ध हुनुभन्दा धेरै अघि नै एउटा पत्र निस्किसकेको थियो र त्यही पत्रले पछि सिन्धुलीको लडाइँ निम्त्यायो।

गोल्डिङले पत्र समाए र पत्र ल्याउनेलाई अलिक पर भुइँमा बस्न लगाए। उनले पत्र खोले र चस्मालाई नाकेडाँडीमा राखेर हेरे, तर पत्र राम्ररी बुझेनन्। आशय बुझ्ने सुरले उनले आफ्ना सेक्रेटरीलाई सोधे, "यसमा के के छ? मलाई सबै बुझाऊ।" सेक्रेटरीले पत्र पढेर सबै कुरा बुझाइदिए। केही क्षणपछि गोल्डिङ जुरुक्क उठे, झ्यालको पर्दा सारे, एक पल्ला झ्याल खोले र फर्केर कुर्सीमा बसे। उनी कुइनामा टाउको अड्याएर सोच्न थाले। उनको सोचाइमा दया थिएन, नाफा थियो। गोरखाली आफ्नै नजिक आइपुगेकाले पृथ्वीनारायणलाई अङ्ग्रेजको शक्ति चखाउने वेला यही हो भन्ने उनलाई लाग्यो। अहिले मल्लहरूलाई सहयोग गरे उनीहरू कृतज्ञ हुन्छन् र चीन पुगेर व्यापार गर्न पनि सजिलो हुन्छ भन्ने हिसाब उनले निकाले। यति सोच्दै उनले दाहिने हातले टेबुलमा ढक्क ठोके। गिलासको पानीसमेत छचल्किएर पोखियो र पर बसेका उमदा र रामदासको सातोपुत्लो गयो।

गोल्डिङले अर्को कुरा पनि गणना गरे। यस वेला मल्लहरूलाई सहयोग गर्दा युद्धको खर्च उनीहरूले नै बेहोर्छन्, कम्पनीको केही खर्च हुँदैन। त्यसैले नडराऊ भन्दै उनले उमदातिर हेरेर सोधे, "गोरखालीसँग कति सैनिक होलान् त? अनि कति टाढा छ नेपाल?" उनीहरूले गोरखाका सैनिक धेरै नरहेको, नेपाल खाल्डामा दुई हजार जति मात्रै हुन सक्ने, पटनाबाट नेपाल जान छयानब्बे कोस र एघार ठाउँमा बास बस्नुपर्ने, खानेकुराको भने अभाव नहुने र वर्षामा गोरखाका धेरै सैनिक खेतीपातीमै लागिरहेको बताए। यसरी गोरखाका सैनिक, हातहतियार र आर्थिक स्थितिसमेत बुझेपछि गोल्डिङले उनीहरूलाई पठाए र आफ्नो सिफारिस पत्र तयार पारे। त्यसमा उनले गोरखालीले उपत्यकामा आक्रमण गर्न लागेको, मल्लहरूलाई सहयोग नगरे कम्पनीलाई हानि हुने तथा तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापार बढाउने मौका आएको कुरा लेखे। जयप्रकाशको पत्रसहित त्यो सिफारिस लिएर उनी पटना पुगे र सबै बेलीविस्तार लगाए।

पत्र पाएको दस दिनपछि कलकत्ताको रिलेक्ट कमिटीले भौगोलिक स्थिति र शत्रुको शक्ति विचार गरेर जयप्रकाशलाई सहयोग गर्नू भनी पटनाका हाकिम रम्बोल्डलाई आदेश दियो। उता पृथ्वीनारायण शाह भने जासुसमार्फत यी सबै कुरा बुझिरहेका थिए। अङ्ग्रेज नेपाल खाल्डामा आउँदा सिन्धुलीगढीको बाटो भएर आउनुपर्थ्यो, त्यसैले उनले त्यहाँ वंशु गुरुङ र वीरभद्र उपाध्यायलाई पहिल्यै राखेका थिए। अङ्ग्रेजले जयप्रकाश मल्ललाई सहयोग गर्ने भएमा वंशराज पाण्डे र श्रीहर्ष पन्तको नेतृत्वमा सेना पठाउन उनले भित्रभित्रै तयारी गरेका थिए। लडाइँ सुरु हुनुअघि नै जित्ने ठाउँ छानिएको थियो भन्ने बुझ्नु यस कथाको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

एक दिन बिहान चिया खाएर पृथ्वीनारायण कीर्तिपुरमा आफ्ना विश्वासपात्रसँग आफूले देखेको सपनाबारे गफ गर्दै थिए। त्यही वेला द्वारे आयो र भन्यो, "महाराज! गौराङ्गको पत्र आएको छ।" पत्र खोलेर हेर्दा त्यसमा लेखिएको थियो, "हाम्रा मित्र मल्ल राजालाई तिमीले लाएको नाकाबन्दी हटाऊ। हटाएनौ भने हामी तिमीलाई शत्रु घोषणा गर्छौँ।" रम्बोल्डले लेखेको यो पत्र पढ्नासाथ उनले च्यातचुत पारेर अँगेनोमा हालिदिए र दाह्रा किट्दै भने, "गौराङ्ग! मेरा फौजले तेरा फौजलाई सिन्धुलीमै सखाप पाऱ्यो छ। आगासँग खेल्न लागिस्!" यस वेला उनका दुवै हातका मुट्ठी कसिएका थिए।

उता अङ्ग्रेजले कप्तान किनलकको नेतृत्वमा दुई हजार चार सय जति हिन्दुस्तानी सिपाही र केही अङ्ग्रेज अफिसरसहित मध्य वर्षामै जयप्रकाशलाई सहयोग गर्न फौज पठायो। नेपाल खाल्डो पुग्ने बाटो देखाउने जिम्मा रामदास वैरागीले लिए। यो थाहा पाउनासाथ पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना सैनिकलाई सिन्धुलीको पौवागढी पठाए। गोरखाली सेनाले जनकपुर र सिन्धुलीगढीबाट सारा रसदपानी रित्याएर पौवागढी पुऱ्याए। अर्थात् शत्रु आउने बाटोमा खानेकुरा केही बाँकी राखिएन। सिन्धुलीगढीको नजिकै पर्ने मकवानपुरका राजाले पनि आफ्नो राज्यलाई शत्रुबाट जोगाउन सिमानामा सिस्नाको घारी लगाउने चलन बसालेका थिए। शत्रुले आक्रमण गरेमा अरिङ्गाल र बच्छिउँका गोला बिच्क्याएर शत्रुतिर धपाइदिने अनौठो चलन पनि थियो। वंशु गुरुङ सिकारी पनि भएकाले उनले यी सबै अवस्थाको राम्रो अध्ययन गरेका थिए। गोरखाली फौज गौराङ्ग सेना कहिले आफ्नो अगि पर्ला र युद्धको धोको फेरौँला भनेर पौवागढीमा पर्खेर बसेको थियो।

अङ्ग्रेजका भरिया बन्दुक र हतियार बोकी अगाडि हिँड्दै थिए, बिचमा सेना थियो र पछाडि कप्तान किनलक र सहायक कप्तान हेयर उकालो चढ्दै थिए। रामदासले बाटो देखाइरहेका थिए। वर्षामा सिमसिम पानी परेको र कुहिरो लागेकाले बाटो हिँड्न सहज थिएन। खानेकुरा, वर्षा र जङ्गली किराफट्याङ्ग्राको टोकाइसँग सङ्घर्ष गर्दै अङ्ग्रेज सेना गढीनजिकै आइपुग्यो। यति वेलासम्म बाटामा गोरखाली नदेख्दा अङ्ग्रेज निस्फिक्री अगि बढिरहेका थिए। थाकेकाले चौतारीमा बसेर अङ्ग्रेज अफिसरले चिसो पानीको घुट्की लिए। साँझ पर्नै लागेको थियो। त्यही वेला वंशु गुरुङ र वंशराज पाण्डेले ढुङ्ग्रेवासतिरबाट र वीरभद्रले पौवागढीतिरबाट अङ्ग्रेजमाथि आक्रमण गरे। रक्सीले अलि अलि मातेका हियर से तत्काल घाइते भए र ज्यान जोगाउन जङ्गलतिर भागे। हतियार बोकेका भरिया अगाडि भएकाले सैनिकले सबै हतियार झिकेर चलाउनसमेत पाएनन्।

हिन्दुस्तानी सेना र अङ्ग्रेज अफिसर भागेको देखेर वंशु गुरुङले आफ्ना सहयोगीलाई भने, "अर्ना छाड, गोला फोर!" वंशु गुरुङले जङ्गलबाट दुईओटा अर्ना पक्रेका रहेछन्। तिनलाई जाँड खुवाई मताएर राखिएको रहेछ। गोरखाली सेनाले तिनका सिङमा राँको बालेर जङ्गलमा छाडिदिए। अर्ना आत्तिएर जतातै कुद्न थाले। यही वेलामा गोरखाली सेनाले अरिङ्गाल र बच्छिउँका गोला बिच्च्याइदिए। अर्नाले खेद्ने, अरिङ्गालले चिल्ने र सिस्नाले पोल्ने हुँदा अङ्ग्रेज ऐया र आत्था गर्दै भागाभाग भए। गोरखाली सेनाले रातभर अङ्ग्रेजलाई खेदिरहे। बिहान उज्यालो भएपछि उनीहरूले जङ्गलमा हतियार खोजे। जङ्गलमा भेटिएका तीन सय जति राइफल गोरखालीले आफ्ना बनाए। आक्रमणमा एक हजार सात सय जति गौराङ्ग सेना हताहत भए। किनलक ज्यान जोगाएर लगभग आठ सय सैनिकसहित जनकपुर पुगे। त्यहाँ पुगेर उनले रम्बोल्डलाई पत्र लेखे, "पहाडमा मानिसले मात्र होइन, जनावर, किरा र बिरुवाले पनि लडाइँ गर्दा रहेछन्। हामीले मल्ललाई सहयोग गर्न सकेनौँ, थप सेना पठाइदिनू।" उनले स्थिति बुझेकाले थप सेना पठाएनन्।

यता वंशु गुरुङलगायत गोरखाली सेना हतियारसहित पृथ्वीनारायण शाहकहाँ पुगे। उनले हातले केही हतियार सुमसुम्याए र वंशुलाई धाप मारेर प्रशंसा गर्दै भने, "मेरो सपना तिमीहरूले पूरा गऱ्यौ। यसको श्रेय तिमीकै हो।" उनले सबैलाई विजयको प्रतीक रातो टीका लगाइदिए। सेना गोरखाको जय भन्दै ब्यारेकतिर लागे। यहाँ एउटा कुरा ध्यान दिनुपर्छ। जित आफ्नो भए पनि राजाले श्रेय आफूले लिएनन्, लड्नेलाई दिए। ठुलो काम गर्नेले श्रेय बाँड्न जान्नुपर्छ भन्ने कुरा कथाले यही ठाउँमा सिकाउँछ।

गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुर जितेपछि कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्ल आत्तिए। उनले गुह्येश्वरीमा भक्तपुरका राजा रणजित मल्ल र ललितपुरका मन्त्रीसँग सल्लाह गरे र केपुचिन पादरीको सुझावअनुसार अङ्ग्रेजसँग सैनिक सहयोग माग्ने पत्र लेखे। पत्र फकिर रामदास र उमदामार्फत बेतियामा रहेका वाणिज्यदूत गोल्डिङकहाँ पुग्यो। आफ्नो व्यापारिक फाइदा देखेपछि गोल्डिङले सिफारिस गरे र कलकत्ताको रिलेक्ट कमिटीको आदेशअनुसार पटनाका हाकिम रम्बोल्डले कप्तान किनलकको नेतृत्वमा फौज पठाए। रम्बोल्डले पठाएको धम्कीको पत्र पृथ्वीनारायणले च्यातेर अँगेनोमा हालिदिए। गोरखाली सेनाले सिन्धुलीको पौवागढीमा पर्खेर बसी रसदपानी रित्याइदिए र साँझपख आक्रमण गरे। सिङमा राँको बालेका अर्ना र अरिङ्गालका गोलाका कारण अङ्ग्रेज सेना छिन्नभिन्न भयो। एक हजार सात सय जति हताहत भए र किनलक आठ सय जति सैनिकसहित जनकपुर भागे। विजयी सेना फर्केपछि राजाले श्रेय सेनालाई दिँदै रातो टीका लगाइदिए। यसरी उनको सपना साकार भयो।

पात्रमध्ये गोल्डिङको चरित्र सबैभन्दा चाखलाग्दो छ। उनी हतारमा निर्णय गर्दैनन्, हरेक कुरा नाफा र घाटाको तराजुमा जोखेर मात्र बोल्छन्। पत्र नबुझ्दा नबुझेको नाटक नगरी सेक्रेटरीलाई पढाउनु उनको व्यावहारिक पक्ष हो। तर मल्ल राजाको दुःखमा उनी साथ दिन खोजेका होइनन्, आफ्नो कम्पनीलाई खर्च नपर्ने र तिब्बत हुँदै चीनसम्म व्यापारको बाटो खुल्ने देखेपछि मात्र उनी उत्साहित हुन्छन्। टेबुलमा ढक्क ठोक्ने र गिलासको पानी पोखिँदा पनि वास्ता नगर्ने उनको व्यवहारले उनको घमन्ड र आवेग देखाउँछ। एकातिर दूरदर्शी व्यापारी, अर्कातिर स्वार्थी र शक्तिको घमन्ड बोकेको अधिकारी, गोल्डिङ यी दुवै हुन्।

• आफ्नो झगडा मिलाउन बाहिरी शक्ति भित्र्याउनु आफ्नै लागि खतरा हो। जयप्रकाश मल्लले अङ्ग्रेज बोलाएर आफ्नै भूमिमा विदेशी फौज छिराउने बाटो खोले।
• सपना देख्नु मात्र पुग्दैन, त्यसका लागि गोप्य तयारी, सूचना सङ्कलन र सही ठाउँको छनोट चाहिन्छ।
• आफ्नो भूगोल चिन्नेले सानो शक्तिले पनि ठुलो शक्तिलाई जित्न सक्छ। पहाड, कुहिरो, वर्षा र जङ्गल गोरखालीका सहयोगी बने।
• एकता र सामूहिक प्रयासले असम्भव देखिने काम पनि सम्भव हुन्छ।
• जित हात लागेपछि श्रेय आफूले नलिई काम गर्नेलाई दिनु असल नेतृत्वको गुण हो।

सपना राजाहरूले मात्र देख्ने कुरा होइन। विश्वम्भर लामिछाने सिन्धुली जिल्लाको कमलामाई नगरपालिकामा बसोबास गर्छन्। कलाकारिता क्षेत्रमा उनको नाम चर्चित छ। उनी रुखका जराबाट विभिन्न आकृति बनाउँछन्। जराको स्वरूपअनुसार उनले मानिस, जनावर, चरा आदिका तीन सय पचास भन्दा बढी मूर्ति तथा आकृति निर्माण गरिसकेका छन्। उनले ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा कला प्रदर्शन गरेर आफ्नो प्रतिभा देखाइसकेका छन्। उनी जराबुट्टा प्रशिक्षकका रूपमा समेत काम गरिरहेका छन्। उनको सक्रियतामा कमलामाईमा कला सङ्ग्रहालय भवन निर्माण भएको छ र त्यहाँ राखिएका जराबुट्टा कला हेर्न टाढा टाढाबाट मानिस आउने गरेका छन्। अरूले फालेको जरामा उनले आकृति देखे र त्यही देखाइलाई वर्षौँको मिहिनेतले आकार दिए। तिमीले पनि आफूलाई कुन क्षेत्रमा राम्रो सम्भावना देख्छौ, त्यो कारणसहित भन्न सक्नुपर्छ।

चित्र वर्णन भनेको चित्रमा देखिएको दृश्यलाई शब्दमा उतार्नु हो। जे देखिन्छ त्यो मात्र लेख्ने होइन, किन त्यस्तो देखिएको होला भन्ने अनुमान पनि लेख्नुपर्छ। वर्णन गर्दा यो क्रम अपनाउनुहोस्।

• पहिले चित्रमा को को छन् गन्नुहोस् र तिनको पहिरन, हतियार वा सामान केलाउनुहोस्।
• त्यसपछि दृश्य कहाँ भइरहेको हो, अर्थात् रुखमुनि, बाटामा वा घरभित्र हो, त्यो ठाउँ बताउनुहोस्।
• अब हरेक पात्र के गर्दै छन् भन्ने क्रियाकलाप लेख्नुहोस्।
• पात्रका अनुहार र हातको भावले के भन्दै छ, त्यो अनुमान गर्नुहोस्।
• अन्त्यमा यो दृश्यले कस्तो कथा भन्दै होला भन्ने आफ्नो विचार दुई वाक्यमा थप्नुहोस्।

यसै दृश्यको नमुना वर्णन यस्तो हुन सक्छ। घना रुखमुनिको ठुलो ढुङ्गामाथि एक जना तपस्वी पलेँटी कसेर बसेका छन्। उनको शरीरमा सुन्तले वस्त्र छ र दायाँ हात उठाएर उनी केही भन्दै छन्। उनको बायाँपट्टि भाला, धनु र ढाल बोकेका तीन जना सिपाही उभिएका छन्। दायाँपट्टि गुलाबी जामा र फेटा लगाएका एक जना नायक तरबार र ढाल समाएर उभिएका छन् र उनका पछाडि भाला बोकेका सिपाहीको लस्कर छ। दुवैतिर फौज भए पनि तपस्वीको अनुहारमा डर छैन, शान्ति छ। सम्भवतः ती तपस्वीले लडाइँ रोक्न वा सत्य कुरा भन्न दुवै पक्षलाई सम्झाइरहेका छन्।

कहिलेकाहीँ कथाका केही बुँदा मात्र दिइन्छ र बाँकी कथा आफैँ बुन्नुपर्छ। बुँदा भनेको कथाको हाड हो, मासु र सास हामीले भर्नुपर्छ। दिइएको सूचना यस्तो हुन सक्छ। कुनै एक ऋषि तपोवनमा जानु, ऋषि तपस्यामा लीन हुनु, केही डाँकाले एक जना व्यापारीलाई लखेट्दै ल्याउनु, व्यापारी भाग्दै ऋषिको आश्रममा आइपुग्नु, व्यापारी कुटीभित्र लुक्नु, ऋषिको कहिल्यै झुट नबोल्ने प्रतिज्ञा हुनु, डाँकाहरूले ऋषिसँग व्यापारीबारे सोध्नु, ऋषिले साँचो कुरा बताउनु, व्यापारीलाई डाँकाहरूले भेट्टाउनु, व्यापारी मारेको पाप ऋषिलाई पनि लाग्नु, ऋषि पश्चात्तापमा पर्नु। यस्ता बुँदा कथामा बदल्दा तल दिइएको क्रम पछ्याउनुहोस्।

• हरेक बुँदालाई कम्तीमा दुई वा तीन वाक्यमा फैलाउनुहोस् र ठाउँ, समय तथा मौसमको वर्णन थप्नुहोस्।
• पात्रलाई नाम दिनुहोस् र तिनका बिचमा सानो संवाद हाल्नुहोस्, जसले कथा जीवन्त बनाउँछ।
• सबै वाक्य एउटै कालमा राख्नुहोस्, अर्थात् भूतकालमा सुरु गरेपछि बिचैमा वर्तमानमा नफड्कनुहोस्।
• अन्त्यमा कथाबाट निस्कने शिक्षा एक वाक्यमा लेख्नुहोस् र त्यही अनुसारको शीर्षक राख्नुहोस्।

विशेषण चिन्ने सजिलो उपाय भनेको प्रश्न सोध्नु हो। वाक्यमा कुनै नामलाई कस्तो, कत्रो, कति, कुन वा कसको भनी सोध्दा जुन पद उत्तरमा आउँछ, त्यही विशेषण हो। यही जाँच एउटा अनुच्छेदमा लगाएर हेर्न सकिन्छ। फूलमाया रातो चोलो, खैरो सारी र पहेँलो कोट लगाएर प्रतीक्षालयमा उभिइन्। चार जना युवक दुईओटा मोटरसाइकलमा आएर उनका अगाडि रोकिए। नयाँ मोटरसाइकलमा बसेका युवकले धरान जाने बाटो सोधे भने पुरानो मोटरसाइकलमा बसेका युवकले खाँदबारी पुग्न लाग्ने समय सोधे। त्यति वेला ठुलो बस हर्न बजाउँदै आयो र त्यस बसमा त उनका मामा पो हुनुहुँदो रहेछ। फूलमाया आफ्ना सामान छतमा राखेर बसमा चढिन्। बसका धेरै सिट भरिएका थिए र अबको केही घण्टामा उनी मामाघर पुग्ने छिन्।

सुमनका दाजु भलादमी छन् भन्ने वाक्यमा दाजुको बारेमा जानकारी दिने पद सुमनका हो, त्यसैले सुमनका भेदक र दाजु भेद्य हो। भेदक सधैँ भेद्यभन्दा अगाडि आउँछ र भेद्यको लिङ्ग तथा वचनअनुसार त्यसको रूप बदलिन्छ। तल केही जोडी हेर्नुहोस्।

दिदीले गीत गुनगुनाउँदै किताब मिलाउनुभयो भन्ने वाक्यमा दुई क्रियापद छन्। गुनगुनाउँदै भन्ने पदले वाक्य टुङ्ग्याउँदैन, त्यसैले त्यो असमापक क्रिया हो। मिलाउनुभयो भन्ने पदले वाक्य टुङ्ग्याउँछ, त्यसैले त्यो समापक क्रिया हो। एउटा वाक्यमा असमापक क्रिया धेरै हुन सक्छन्, तर समापक क्रिया प्रायः अन्त्यमा एउटा मात्र हुन्छ।

• असमापक क्रियाका उदाहरण: राख्ने, लिएर, पारी, ल्याइएको, राखिएका, गुनगुनाउँदै, हाँस्दै, हेर्दाहेर्दै।
• समापक क्रियाका उदाहरण: आउनुभयो, रहेछ, रहेछन्, पुछेँ, मिलाउनुभयो, सजाइन्, भरियो।

दीर्घ ईकार शब्दको सुरु, बिच र अन्त्य तीनै ठाउँमा आउन सक्छ। संस्कृतबाट आएका तत्सम शब्दमा प्रायः बिचमा दीर्घ ई रहन्छ र त्यसलाई जस्ताको तस्तै लेख्नुपर्छ। नेपाली मूलका तथा नारीवाचक धेरै शब्दको अन्त्यमा दीर्घ ई लेखिन्छ। ठाउँअनुसार शब्द छुट्याएर अभ्यास गर्दा वर्णविन्यास छिटो बस्छ।