डल्ले खोला

कथा पढ्नु भनेको केही बेरका लागि अरू कसैको जीवनभित्र पस्नु हो। तर सबै कथा एकै किसिमका हुँदैनन्। कुनै कथामा मान्छे हावामा उड्छ, चरा बोल्छन् र जादुले असम्भव कुरा सम्भव भइदिन्छ। कुनै कथा पात्रको मनभित्र पसेर उसको डर, रिस र पीडा देखाउँछ। कुनै कथाले चाहिँ हामी बाँचिरहेकै समाजको चित्र कोर्छ। पढ्नुअघि यो कथा कुन किसिमको हो भनी छुट्याउन सके कथा बुझ्न सजिलो हुन्छ।

• तिलस्मी कथा: असम्भव घटना, जादुगरी वा चटक जस्ता विषयवस्तुमा आधारित कथा।
• मनोवैज्ञानिक कथा: व्यक्तिको मनको चित्रण गरी लेखिएको कथा।
• सामाजिक कथा: कुनै समाजको चित्रण गरिएको कथा।

'डल्ले खोला' सामाजिक कथा हो। यसमा जादु छैन, चटक छैन। यसमा एउटा पहाडी गाउँको बाध्यता छ, विकासको ठुलो नारा छ र त्यही नाराभित्र लुकेको बेइमानी छ।

यो कथा परशु प्रधानले लेखेका हुन्। कथाको नाम गाउँको छेउमा बगिरहने एउटा खोलाको नामबाट राखिएको छ। कथाभरि त्यो खोला मान्छे जस्तै बोल्छ, निम्तो दिन्छ, गुनासो गर्छ र अन्त्यमा गाउँलेकै व्यवहारमाथि हाँस्छ। यसैले पढ्दै जाँदा डल्ले खोला ठाउँ नभएर एउटा पात्र नै हो जस्तो लाग्छ। यो कथा लेख्ने शैली नै हो र यसलाई राम्ररी पछ्याउँदा कथाको अर्थ खुल्छ।

डल्ले खोला आज पनि उसरी नै बगिरहेछ, सारा वातावरणलाई भयभीत बनाएर। सदरमुकामबाट गाउँ फर्कँदा त्यसलाई तर्नु नै सबभन्दा ठुलो जोखिम हो। वर्षायाममा कम्मरभन्दा माथि माथिसम्म पानी आउँछ र बलियो लट्ठीको सहारा नभए मान्छे बग्छ। कथामा लेखिएको छ, 'नत्र ऊ बग्थ्यो, बग्दै जान्थ्यो र पोहोरको टिक्टे भैँ उसको लाश पनि साप्सुमा मात्र देखापर्थ्यो।' हिउँदमा भने त्यही खोला नाघ्न सकिन्छ। वर्षा याममा मात्र त्यो बहुलाएर आउँछ र मानौं वारिपारिका सारा गाउँलाई युद्धको घोषणा गर्दै आउँछ।

खोलाको माग सिधा छ: ममाथि पुल बनाइदेऊ, मलाई कुलामा बाँडेर खेतमा पुऱ्याइदेऊ, मलाई छिटो टुङ्गो लगाइदेऊ। तर त्यो माग कागजभन्दा पर पुग्दैन। कथाकारले यही कुरालाई एउटै वाक्यमा यसरी भनेका छन्: 'तर हरेक वर्ष डल्ले खोलामा पुल बन्छ र सो पुल कागजको घाममा उदाएर त्यहीँ अस्ताउने गर्छ।' यो वाक्य नै पूरा कथाको बिउ हो।

रनबहादुरकी जेठी छोरीको बिहे नगरी भएको थिएन। बढेकी छोरी सबैतिरबाट माग्न आइसकेका थिए र उसले पनि रक्सी र कुखुराको भाले खाएर स्वीकृति दिइसकेको थियो। तर बिहे जति नजिक आउन लाग्यो, रनेको दिमागले काम गर्न छाड्यो। भोजका लागि ठुलो सुँगुर किन्ने पैसा थिएन र एकसरो नयाँ लुगा हाल्ने उत्साह पनि थिएन। त्यस्तै बेला एक बिहान उसले सपनामा त्यही डल्ले खोला देख्यो।

सपनामा खोलाले भनिरहेको थियो, 'तिमीले सबलाई बिर्सन सक्छौ रनबहादुर तर मलाई नबिर्स। तिम्रा सारा सुखदुःखको साथी मैं हुँ। मै छु र जो तिमीहरू आफ्नो व्यवहार चलाउन समर्थ भइरहेका छौ।' यो सपना कथाको मोड हो। यहाँदेखि खोला गाउँको दुःख मात्र रहँदैन, कसै कसैका लागि बाटो पनि बन्न थाल्छ।

सपना देखेपछि रनबहादुर कस्सियो र सदरमुकामसम्म पुग्यो। उसमा नयाँ जोश र उत्साह आएको थियो। हाकिमका टेबुलसम्म गएर ऊ करायो, हाम्रो डल्ले खोलालाई एउटा राम्रो पुल चाहिन्छ; सधैं ज्यानको बाजी लगाएर हामी खोला तर्न सक्दैनौं। उसले २०,००० रुपियाँ मागेको थियो र बाँकी रकम गाउँका सारा मान्छेबाट चन्दा उठाएर तथा श्रमदान गराएर पुरा गर्ने वचन दिएको थियो। हाकिमले भने उसको कुरा सुन्दै सुनेन र रुपियाँ नभएको, बजेट नआइपुगेको कुरा मात्र सुनाइरह्यो।

रनबहादुर त्यति सजिलै पछि हट्ने मान्छे थिएन। उसले ससानो भाषण नै दियो: 'देश विकास हामी सबैको साझा कर्तव्य हो। एक मुठी सास भएसम्म हामीले निर्माण कार्यमा पछि पर्नुहुँदैन।' उसले भन्यो, वर्षायाममा बगेर मर्ने सयौं ज्यानलाई जोगाउनु आवश्यक छ र ती हाम्रा दाजुभाइ दिदीबहिनी अकालमा मर्नका लागि जन्मेका होइनन्। मलायामा सैनिक हुँदा सिकेका केही शब्द पनि उसले गाँस्यो। त्यहाँ जहाँतहाँ सडक पुगेको, बिजुली बत्ती बलेको र पुल तथा पुलेसा बनिसकेको कुरा सुनाएर उसले आफ्नै गाउँको भयावह स्थिति देखायो।

हाकिमले उसको भाषण केही बुझेको थियो, केही बुझेको थिएन, तर त्यो भाषणले जादुकै काम गऱ्यो। केही दिनमै पुलको लगत इस्टिमेट तयार भयो र २०,००० रुपियाँ त होइन, १,००० रुपियाँ रकमको निकासा भयो। त्यो रकम रनबहादुर आफैंले बुझ्यो र एउटा ठुलो सङ्कटबाट मुक्ति पायो। उसको घरमा बिहे धुमधामसँग सम्पन्न भयो, सात दिनसम्म भोज चल्यो र सात सातओटा सुँगुर काटिए। गाउँघरमा सबैले उसको प्रशंसा गरे र उसलाई तगडा मान्छेको उपाधि राखिदिए।

केही समयपछि डल्ले खोलामाथि एकदुइटा काठ राखेको देखियो। आउनेजानेले विश्वासको लामो सास फेरे, अब भने पुल बन्ने भयो, वर्षामासमा पनि सदरमुकाम पुग्न सकिने भयो, अब भने बाँचिने भयो। तर ती काठबाहेक त्यहाँ अरू केही थपिएको देखिएन। अर्को वर्षाको भेलले ती काठ पनि बगाइसक्यो। डल्ले खोला उस्तै भयो, जस्तै थियो। रनबहादुरको आवश्यकतालाई भने त्यसले पूरा गरिदियो र आफ्नै सुरले ऊ बगिरह्यो। खोलालाई लाग्यो, उसको फेरि एक पटक खिस्सी उडाइएको छ र ऊ व्यङ्ग्यबिच नाङ्गो उभिएको छ।

अर्को वसन्त पनि आउँछ र जान्छ, अर्को शरद्को जाडो पनि त्यसरी नै आउँछ र जान्छ। डल्ले खोला बगेको बग्यै छ। ऊ फेरि हात फैलाएर निमन्त्रण गर्न खोज्छ र भन्छ, 'म कठ्याङ्ग्रिसकें, मलाई छिटो पाखामा लगिदेऊ।' ऊ भन्छ, मलाई धानका बालामा भेट, सुन्तलाका केस्रामा स्विकार, मलाई नियन्त्रण गर, मलाई सीमित तुल्याऊ। यस पटक त्यो आवाज सुन्ने पालो शिवबहादुरको थियो। त्यस वर्ष उसले जुवामा धेरै हाऱ्यो, तर दुईचार गरा खेत र सानो झुप्रो अझै बाँकी थियो।

शिवबहादुर सदरमुकाम पुग्यो र हाकिमको त्यही टेबुलमा भाषण दिने पालो यस पटक उसको भयो। उसले भन्यो, डल्ले खोलामा पुलका लागि गएको रकम पुरै हिनामिना भयो, त्यहाँ पुलको नामनिसान केही छैन र यसमा पूरा कारबाही हुनुपर्छ। त्यसपछि उसले नयाँ माग राख्यो: अब डल्ले खोलामा एउटा बाँध बनाई कुलो निर्माण हुनु जरुरी छ। पाखा कुलोबिना त्यस्सै परिरहेका छन्, त्यहाँ पानी पुऱ्याउनुपर्छ, धान उब्जाउनुपर्छ र खाद्यान्नको अभाव सधैं स्विकारिरहनु हुँदैन। सारा गाउँका मान्छेले श्रमदान गर्ने, कुलो तीन महिनाभित्रै पूरा हुने र खालि १०,००० रुपियाँ भए पुग्ने उसको कुरा थियो। यसपालिको हाकिमले पनि केही कुरा बुझेको थियो, केही बुझेको थिएन। फेरि ससानो लगत इस्टिमेट बन्यो र १०,००० रकम निकासा भयो।

गाउँमा एउटा उत्साहको वातावरण आयो। अब डल्ले खोलामा कुलो बन्ने भयो, धेरै फाँट हरिया हुने भए, धानका बाला झुल्ने भए र गाउँबाट अनिकाल सदाका लागि भाग्ने आशा पलायो। कुलो खनिन पनि लाग्यो। मान्छेले सुरुमा निक्कै उत्साह देखाए, तर केही दिनमै कुलाका डोब मात्र देखिए। पानी चल्न सकेन। जाँचपासका लागि माथिबाट मान्छे आएर तिनले कुलो जाँचे। कुलो राम्रो थियो, पानी चलेको पनि देखियो, तर तिनलाई थाहा भएन कि त्यो कुलो डल्ले खोलाको थियो कि अरू नै खोलाको। डल्ले खोला जस्ताको तस्तै रह्यो र त्यहाँ न पुलको रूपरेखा देखियो, न कुलाको।

अन्त्यमा खोलाले आफूभित्र एउटा सन्तोष उमाऱ्यो। पुल बनेन त के भो, कसैको बिहे कार्य राम्ररी सम्पन्न भयो। कुलो बनेन त के भो, कसैले बसाइ जानु परेन। खोलाले भनिरहे जस्तो लाग्यो, 'म कागजमा ब्यूँझन्छु। म सपनामा उदाउँछु।' गाउँलेको सारा व्यवहारप्रति उसलाई स्नेह छ र त्यही सम्बन्धलाई उसले शाश्वत भनेको छ। कथाको अन्तिम वाक्य नै सबभन्दा तीखो व्यङ्ग्य हो: 'डल्ले खोला त उस्तै छ र उसरी नै बगिरहेछ।'

यो कथाले विकासको नाराभित्रको खोक्रोपन देखाउँछ। योजना बन्छ, लगत इस्टिमेट बन्छ, रकम निकासा हुन्छ, तर काम हुँदैन। रकम कहीँ कतै खर्च हुन्छ र गाउँ उही अवस्थामा रहन्छ। जाँच्न आउने मान्छेले कुन खोलाको कुलो हो भन्नै थाहा नपाउनु झन् ठुलो व्यङ्ग्य हो, किनभने हेर्ने मान्छे नै नहेरी फर्किएपछि बेइमानी सजिलो हुन्छ। कथाले दोष एउटै मान्छेलाई दिँदैन। मागिने बेलाको भाषण, दिने बेलाको लापरबाही र जाँच्ने बेलाको हेलचेक्र्याइँ, यी तीनै मिलेपछि मात्र पुल कागजमै अस्ताउँछ भन्ने देखाइएको छ।

डल्ले खोला यहाँ खोला मात्र होइन, गाउँको आवश्यकताको प्रतीक हो। त्यो आवश्यकता वर्षैपिच्छे उही रहन्छ र वर्षैपिच्छे कसै कसैको काम बनाइदिन्छ। यसैले कथाले पाठकलाई एउटै प्रश्नमा ल्याएर छाड्छ: गाउँका मान्छे आफैं सचेत नभएसम्म उनीहरूकै नाममा आएको रकम कसरी उनीहरूसम्म पुग्ला?

वाक्यमा कर्ता, कर्म र क्रिया हुन्छन्। क्रियाले यीमध्ये कसलाई प्रधान बनाएको छ भन्नेअनुसार वाक्यको रूप फेरिन्छ। यही फेरिने रूपलाई वाच्य भनिन्छ। नेपालीमा तीन प्रकारका वाच्य हुन्छन्।

कर्मवाच्य बनाउँदा कर्मलाई प्रधान बनाइन्छ र क्रिया कर्मअनुसार चल्ने गरी बनाइन्छ। तलका कुरा क्रमैसँग गर्नुपर्छ।

• कर्तामा 'द्वारा' वा 'बाट' विभक्ति थप्नुपर्छ।
• कर्ममा 'लाई' विभक्ति लागेको छ भने त्यसलाई हटाउनुपर्छ।
• धातुमा 'इ' प्रत्यय थपेर कर्मअनुसारको लिङ्ग, वचन, पुरुष र आदर मिल्ने प्रत्यय लगाई क्रियापद बनाउनुपर्छ।
• आज्ञार्थ वा इच्छार्थ वाक्य भए कर्म एकवचनमा हुँदा धातुमा 'इयोस्' र बहुवचनमा हुँदा 'इयून्' प्रत्यय जोडेर क्रियापद बनाउनुपर्छ।

'सञ्जय तिमीलाई बोलाउँछ।' भन्ने वाक्यलाई यही तरिकाले बदलेर हेरौं।

• कर्ता 'सञ्जय' मा 'बाट' थपिन्छ र 'सञ्जयबाट' बन्छ।
• कर्म 'तिमीलाई' बाट 'लाई' हट्छ र 'तिमी' मात्र बाँकी रहन्छ।
• धातु 'बोला' मा 'इ' थपेर कर्म 'तिमी' अनुसारको मध्यम पुरुषको प्रत्यय लाग्दा 'बोलाइन्छौ' बन्छ।
• पूरा वाक्य 'सञ्जयबाट तिमी बोलाइन्छौ।' हुन्छ।

भाववाच्यमा कर्ता वा कर्म होइन, क्रियाको भाव मात्र प्रधान हुन्छ। त्यसैले क्रियापद सधैं एउटै रूपमा रहन्छ।

• कर्तामा 'द्वारा' वा 'बाट' विभक्ति जोड्न पनि सकिन्छ र कर्ता हटाउन पनि सकिन्छ।
• 'म' सर्वनाम आएको छ भने त्यसलाई 'आफू' बनाउनुपर्छ।
• धातुमा 'इ' प्रत्यय थपेर पुलिङ्ग, एकवचन, तृतीय पुरुष र अनादरको प्रत्यय बनाई क्रियापद बनाउनुपर्छ।
• आज्ञार्थ वा इच्छार्थ वाक्यमा धातुमा 'इयोस्' प्रत्यय जोडेर क्रियापद बनाउनुपर्छ।

यसै तरिकाले 'म त गाउँमा बस्छु।' लाई बदल्दा 'म' सर्वनाम 'आफू' बन्छ, धातु 'बस' मा 'इ' थपिन्छ र अन्तिम वाक्य 'आफू त गाउँमा बसिन्छ।' हुन्छ। 'महिमा आज धेरै हिँडिन्।' लाई बदल्दा कर्तामा 'द्वारा' थपेर '(महिमाद्वारा) आज धेरै हिँडियो।' बन्छ।

'र' वर्ण लेख्दा सधैं एउटै आकारमा लेखिँदैन। शब्दमा त्यो कहाँ परेको छ, त्यसैअनुसार त्यसको रूप फेरिन्छ। तीनओटा रूप राम्ररी चिन्नुपर्छ, नत्र हिज्जे बिग्रिन्छ।

• पूरा अक्षरका रूपमा आउने 'र': रकम, रुपियाँ, सहारा, जरुरत, संरक्षण।
• अगाडिको वर्णको शिरमा रेफ भई बस्ने 'र्': वर्षा, निर्माण, कर्तव्य, पर्यटन, शीर्षक।
• अगाडिको वर्णको पादमा जोडिने '्र': प्रशंसा, श्रमदान, राष्ट्र, गोरखापत्र, पेट्रोलियम।

रेफ लेख्दा त्यो आफूभन्दा पछिको होइन, पहिलेको वर्णमाथि बस्छ। 'वर्षा' मा 'र्' ले 'व' पछिको ध्वनि जनाउँछ तर चिन्ह 'ष' माथि बस्छ। यो फरक नबुझ्दा 'वर्षा' को ठाउँमा 'व्रषा' लेखिन पुग्छ।

सुनाइ अभ्यासमा पञ्चतन्त्रबारे सुनाइन्छ। सुन्दा चारओटा कुरा टिप्नुपर्छ: यसको रचना कहिले भएको मानिन्छ, सिर्जना कसले गरेका थिए, रचना कसरी भएको थियो र यसमा कस्तो किसिमको ज्ञान दिने प्रयास गरिएको छ। सुन्नुअघि यी चार प्रश्न कापीमा लेखेर राख्नुहोस्, सुन्दै छोटा शब्दमा मात्र टिपोट गर्नुहोस् र सुनिसकेपछि पूरा वाक्यमा उत्तर लेख्नुहोस्। पञ्चतन्त्र पशुपक्षीलाई पात्र बनाएर लेखिएका नीतिकथाको सङ्ग्रह हो र यस्ता कथाले बालबालिकालाई बुद्धि पुऱ्याउने, मित्रता चिन्ने र व्यवहारमा सतर्क हुने कुरामा सहयोग गर्छन्।

'झुट बोल्दाको परिणाम' जस्तो शीर्षकमा कथा लेख्दा कथालाई पाँच चरणमा बाँडेर सोच्दा सजिलो हुन्छ।

• पहिले पात्र र ठाउँ छान्नुहोस्, जस्तै गाउँको विद्यालयमा पढ्ने एउटा केटो।
• सुरुमा पात्रलाई किन झुट बोल्नुपऱ्यो, त्यो अवस्था देखाउनुहोस्।
• बिचमा एउटा झुट ढाक्न अर्को झुट थपिँदै गएको देखाउनुहोस्।
• त्यो झुट खुल्ने घटना ल्याउनुहोस् र पात्रलाई के भयो, त्यो लेख्नुहोस्।
• अन्त्यमा उपदेश छुट्टै वाक्यमा नलेखी घटनाबाटै निस्किने बनाउनुहोस्।