से गुम्बाको सुन्दरता

हामी विभिन्न ठाउँको यात्रा गर्छौं। यात्रामा धेरै रमाइलो अनुभव हुन्छ, मनोरञ्जन पनि पाइन्छ, तर कहिलेकाहीँ दुःख तथा नमिठो अनुभव पनि गर्नुपर्ने हुन्छ। यात्राबाट मनोरञ्जन मात्र होइन, ज्ञान पनि बटुलिन्छ। नयाँ ठाउँ पुग्दा नयाँ कुरा देखिन्छ र सिकिन्छ। एउटै देशभित्र पनि ठाउँअनुसार मानिसको बोली, खानपान, लुगाफाटो, पर्व र विश्वास फरक हुन्छन्, र त्यो फरकपन किताबमा पढेर भन्दा आफ्नै आँखाले देखेर बढी बुझिन्छ।

नेपालमा भ्रमण गर्न योग्य धेरै ठाउँ छन्। खासगरी यहाँका धार्मिक, प्राकृतिक, सांस्कृतिक तथा भौगोलिक क्षेत्र भ्रमणीय छन्। सुदूरपश्चिमको खप्तड लेक, पूर्वको पाथीभरा, तराई क्षेत्रको लुम्बिनी तथा हिमाली क्षेत्रको मुक्तिनाथ, यी सबै ठाउँ आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकका आकर्षणका केन्द्र बन्ने गरेका छन्।

यात्राको अनुभवलाई लेखेर राख्ने एउटा छुट्टै विधा छ, त्यसलाई नियात्रा भनिन्छ। नियात्रा कुनै ठाउँको सूचना दिने विवरण मात्र होइन। यसमा लेखक स्वयं यात्री हुन्छन् र आफूले देखेको, भोगेको र महसुस गरेको कुरा आफ्नै शब्दमा सुनाउँछन्। त्यसैले नियात्रा पढ्दा पाठकले ठाउँ मात्र चिन्दैनन्, लेखकको मन पनि चिन्छन्।

'से गुम्बाको सुन्दरता' युवराज नयाँघरेले लेखेको नियात्रा हो। यसमा लेखक डोल्पाको उच्च हिमाली भेग हुँदै से गुम्बासम्म पुग्छन् र बाटोभरि देखेका ठाउँ, मानिस र कष्टको क्रमबद्ध वर्णन गर्छन्।

डोल्पाको जुफाल पुगेपछि लेखक केही दिन त्यहीँ अल्मलिन्छन्। उच्च हिमाली जिल्लामा पुगेको हुनाले हावापानीमा घुलमिल हुन केही समय जुफाल वरपर बसिबियाँलो गर्ने विचार उनी गर्छन्। त्यसो गर्दा शरीरमा त्यहाँको जीवनशैली, खानपान, रहनसहन र संस्कृतिको परिचय पाउनुका साथै ज्यान पनि तङ्ग्रिने रहेछ। केही दिनपछि उनी डोल्पाको सदरमुकाम दुनै बजारतिर लाग्छन्। साथमा केही अन्य विदेशी पनि थिए। तिनीहरू चारपाँच घण्टाभन्दा बढी पैदल हिँड्न मन गर्दैनथे।

पहिलो दिन टोली ठुलीभेरी किनारमा टेन्ट टाँगेर बस्यो। वरिपरि ढुङ्गेनी पहरा, पाटन र डरलाग्दा पत्रेढुङ्गाका ओडारले घेरिएको त्यो ठाउँलाई गाउँले रूपगाड भन्थे। अर्को दिन सुलीगाड नाघेर छेप्कामा बास बस्यो। से फोक्सुन्डोको तालबाट खसेको पानी सङ्लो नदी भएर कञ्चन लहरसाथ बगेको थियो। त्यही सफा, निलो र निर्मल पानीले भरिएको नदी किनारलाई दौँतरी बनाएर टोली हिँडिरह्यो। भिरैभिर, ढुङ्गेनी खोँच अनि असाध्यै कष्टकर आपट्टे बाटामा धुकधुकी रोकिई रोकिई पाइला चाल्नुपर्थ्यो।

अर्को दिन दिनभरि हिँडाइ मच्चियो। से फोक्सुन्डो नदी किनारैकिनार टोली लम्किरह्यो। बाटो तेपैं थियो, हलुका उकालो भए पनि खोलाछेउको उखरमाउलो गर्मीले लुगा ल्याफल्याफी भिज्थे। बाहिर लेकाली हावाले लुगलुग चिसो पारे पनि भित्री लुगा निथ्रुक्कै भिजेका हुन्थे। सामान बोक्न जखखड र बलिया खच्चड थिए। विदेशी र नेपाली गरी झन्डै १५ / १६ जनाको टोली थियो।

माथि उक्लँदै जाँदा रुखपात विस्तारै होचा र पोथ्रा हुँदै गए। झार, लहरा र बुट्यान निरन्तर भेटिन थाले। अग्ला रुखपात बिलाउँदै गए। बाटैभरि बोन धर्मका मन्त्र लेखिएका ढुङ्गा देखिन्थे। त्यस्तै पाँचरङ्गे पताकालाई डोरीमा टाँगिएका देखिन्थ्यो। त्यसलाई त्यहाँका मानिस लुङ्दर भनेर श्रद्धा र आदर पोख्थे। यसरी बाटोका ढुङ्गा र झन्डाले नै त्यो भेगको धार्मिक विश्वास बताइदिन्थे।

छेप्कामा स्याउको राम्रो उत्पादन हुँदो रहेछ। तर बजार पाउन नसकेर वारीभरि कुहिएर छरपस्ट भएको देख्दा लेखकको मन कटक्क भयो। हामीले हिमाली फलफूलको बजार व्यवस्थापनतिर ध्यान दिन नसकेको अनुभव उनले त्यहाँ गरे। यो एउटा सानो दृश्य हो, तर यसले उत्पादन हुँदैमा किसानले लाभ पाउँदैन भन्ने ठुलो कुरा सिकाउँछ।

चौथो दिन टोली बोरिङमा बास बस्यो। भरियाले लेखकलाई माथि माथिका डाँडा र यार्चागुम्बा टिप्न जाने ठाउँ औँलाले देखाइरहे। जेठको आधाआधीदेखि यार्चागुम्बा टिप्न माथि माथि लेकतिर जाने चलन रहेछ। यार्चागुम्बालाई आधा किरा र आधा बिरुवाको रूपमा लिने गरिन्छ। एक खालको किराबाट ढुसी उम्रेर बिरुवा बन्ने हुनाले यसलाई निकै नामी ओखतीका रूपमा लिने गरिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको औधी खोजी, चासो, खुल्दुली र माग भएको पाइन्छ।

तर यो कमाइ सजिलो छैन। यार्चा टिप्न जानेमध्ये धेरै जना अक्सिजन नपुगेर, भोकले, जाडो र हिउँका कारणले निकै जोखिममा पर्दा रहेछन्। रुकुम, जाजरकोट, हुम्लादेखिका मान्छेको ओइरो लाग्छ रे त्यतिखेर। यार्चा पनि कसैले छोटो समयमा धेरै भेट्टाउँदा रहेछन्। कतिले चाहिँ झार त हो नि भनेर चिन्न नसक्दा धेरै रित्तो हात फर्किनुपर्दो रहेछ।

साँझमा टेन्ट गाडिन्थे। बिहान ती पहेँला त्रिपालका अस्थायी घर भत्काएर खच्चडमा हाली गुडुगु कुदाइन्थ्यो। बास बस्ने ठाउँसम्म पुग्दा फेरि ती घर ठडिइसकेका हुन्थे। यो देख्दा लेखक जिउँकातिउँ हुन्थे। टोलीसँग क्यामु, गोरी, डल्ली, चुइगम, पुन्टी, खैरी र काले नाउँका खच्चड थिए। नाउँ लिनासाथ ती टक्क अडिन्थे र कान ठड्याएर सुन्थे। ती खच्चड निकै अनुशासित र फुर्तिला देखिन्थे।

खच्चड धपाउनेहरू सुईंय्यँ सुईंय्यँ सिटी मारेर बाटाका यात्रुलाई सतर्क तुल्याउँथे। साँघुरो बाटो, अप्ठेरो, ओरालो र ढुङ्गेनी खोँचका बटुवालाई मर्का नपरोस् भनेर खच्चड खेदुवाहरूको यो प्रयास उपकारी थियो। त्यस्तो अनकन्टारमा यही नै सूचनाको बलियो आधार थियो। टोलीका सरदार चिरिङ जाङबु शेर्पा थिए। भिरको बाटो घुमेर जाँदा समय लाग्ने भएकाले उनले छोटो बाटै हिँडाए।

ठाडै उकाली र मनै चिउचिउ पार्ने भिर काटेर टोली माथि पाटन जस्तो ठाउँमा पुग्यो। यहाँबाट कान्जिरोवा, नोब्रुकाङ हिमाल र से फोक्सुन्डो छहरा देखिन्थ्यो। वरिपरि अरू पनि थुप्रै हिमाली चुचुराले मनै हर्ने विभोर तुल्याएर राखे। रिम्मो गाउँ पुगेपछि ताल नजिक नजिक पुगेको अनुभव भयो। बोन धर्म मान्ने मानिस यो गाउँमा धेरै रहेछन्। यहाँ फापर र आलु निकै फल्दा रहेछन्।

राती से फोक्सुन्डो किनारमै बसाइ भयो। लेखक त्यो निलाम्मे ताल हेर्न प्रायः टेन्टबाहिरै मन्त्रमुग्ध बस्थे, तर हिमाली सिरेटोले मुटु थरथर कमाइहाल्थ्यो। मन बाहिर र तन भित्र राखेर उनी ताल किनारको झिलझिलमा डुब्थे। बिहानै चौँरीका बथान आएर से फोक्सुन्डोको पाखाभरि चर्न गर्थे। दिउँसो हिउँ फुसफुस झर्थ्यो, तर तिनको जिउमा हिउँ अडिन्न थियो। भुत्लैभुत्लाले जिउ छपक्कै छोपिएको चौँरीको भालेलाई याक र पोथीलाई नाक भनिन्छ। रिम्मो गाउँका हरेक परिवारले १० / १२ ओटा चौँरी पालेका रहेछन्। भारी बोकाउन र हलो जोताउनका लागि याक अनि दुध खानका लागि नाक पाल्ने गरिँदो रहेछ।

दुई दिन से फोक्सुन्डो वरिपरि बसेपछि टोली तेस्रो दिन लेखेढुङ्गातिर लाग्यो। तीनचार घण्टा तालको किनारैकिनार लम्केर टोली पश्चिमउत्तर भएर नदीको बगरमा ओर्लियो। सागर र पेरी काप्पो नदी से फोक्सुन्डोमा खस्दा रहेछन्। हावा लागेर लेखकको टाउको चट्ट दुख्यो। ओठ चरक्क फुटेका थिए। हावा, घाम र धुलो मिसिएर उनको अनुहार कालै भइसकेको थियो। निधारको छाला र नाकेडाँडीको एकपत्रे छाला पुरै डढेको थियो। आफैँ नचिनिने र विरूप भइसकेको अवस्थामा उनी पुगेका थिए।

खच्चड खेद्ने डम्मर, पिर्ती र कुमारहरू उनलाई जिस्काउने र उल्ल्याउने गर्थे। यही ठट्टाले नै कष्टकर बाटोको थकाइ केही हलुका हुन्थ्यो। यसरी नियात्रामा ठाउँको वर्णनसँगै यात्रीको शरीर र मनको अवस्था पनि सँगसँगै आउँछ।

जब टोली ४,२०० मिटरको उचाइमा पुग्यो तब बाटाभरि घुँडा घुँडा छुने काँडेदार बुट्यान देखिन थाले। हामीले फेर्ने अक्सिजन यिनैबाट पाइन्थ्यो। त्यस्तै जब्बरे कडा डाँठ भएका अरू लहरा जतासुकै भेटिन्थे। दिनभरि उकालो, तेर्सो र सासै फुलाउने पखेरो खुबै हिँड्नुपर्थ्यो। अरिमट्ठे ढुङ्गा, चुच्चा, तिखा र उवडखावड चट्टानी बाटो छिचोल्न साह्रै गाह्रो भयो।

विहानै टोली बाटो लाग्यो। बाटैमा ५,३०० मिटरको सेला पास थियो। यो भन्ज्याङमा पुग्दा दिउँसो भइसकेको थियो। भोकले पेट कटक्क काट्यो। वरिपरि अनौठा अनौठा ढुङ्गेनी चुचुरा हिउँ लुकाएर ठडिएका थिए। तिखा सुइरा जस्ता ती थुम्का काला, खैरी र फुस्रा रङका देखिन्थे। पूर्वतिर धौलागिरि र पुथा हिउँचुलीको सुन्दरता अद्भुत र अगणित थियो। उत्तरतिर हिउँचुलीको झन् बढ्ता खात र आलोक थियो। पश्चिमतिरका अनौठा चुचुरालाई सेलरी सुम्दो भनिँदो रहेछ। त्यहाँका मानिसमा १३ पटक ती चुचुरा फन्को मारेपछि मानसरोवर कैलाश पुगेको विश्वास रहेछ। से गुम्बा, साल्दाङ, भिजेर र टाटा गाउँका गाउँले प्रायः त्यहाँ दर्शन गर्न जाँदा रहेछन्।

से गुम्बाको भन्ज्याङमा धेरैबेर बस्न पाइएन। हावा पनि बेस्सरी हुर्हुरिएर चल्न थाल्यो। धेरै समय अल्मलिँदा से गुम्बा पुग्न ढिलो हुने डर थियो। अर्को मूल कारण लेक लाग्ने डर थियो, त्यसैले टोली फटाफट तल झर्‍यो। लड्दैपड्दै लेखक तल फाँटमा पुगे। कति पटक पछारिए, त्यसको लेखाजोखा छैन। तल पुगेर आफैँले हिँडेको बाटो हेर्दा त्रासले छाती भुलुकभुलुक भयो। त्यसपछि तेर्सो बाटो घन्टौँ हिँडेपछि टोली से गुम्बा पुग्यो।

डोल्पालीले गोन्पा भने पनि हामी गुम्बा भन्छौँ। दुई खोला मिसिएको से गुम्बामा पाँचछ परिवार थिए। से गुम्बा करिब १,३०० वर्ष पुरानो रहेको गाउँले बताउँथे। साँझ र बिहान गरी दुई पटक लेखक गुम्बामा पसे। गुम्बाभरि पुराना र ऐतिहासिक बौद्धग्रन्थ थिए। ती छालाले मोरेर राखिएथे। ती अमूल्य ग्रन्थ देख्दा मन ढक्क फुल्यो।

गुम्बा निकै आकर्षक थियो। निमा टासी लामा गुम्बाका मूल लामा थिए। उनले भने, "भदौमा जात्रा लाग्छ। वरपरका सबै गाउँले यहाँ आइपुग्छन् धुइरिएर।" चौँरी, च्याङ्ग्रा, भेडा पालेर, आलु रोपेर र यार्चागुम्बा टिपेर यहाँका बासिन्दाको आम्दानी हुँदो रहेछ। हरेक १२ वर्षमा ठुलो पूजा र मेला लाग्ने से गुम्बा रातो रङले रङ्गाइएको थियो। यसको वरिपरि लुङ्दर हल्लिएर गुम्बा अत्यन्तै झल्झलाकार, भव्य र मनोरम देखिन्थ्यो। हरेक दुई दुई वर्षमा यहाँ लामा फेरिने नियम रहेछ। नेपालका नामी बौद्ध तीर्थस्थलका रूपमा से गुम्बा पनि रहेछ। यहाँ पुग्दा दुःखपछि सुखको अपार र अद्भूत अनुभव लेखकले गरे।

यो नियात्राले एउटा ठाउँको बयान मात्र गर्दैन। यसले डोल्पाको उच्च हिमाली भेगको जीवनशैली देखाउँछ : खच्चडको भरमा चल्ने ढुवानी, त्रिपालका अस्थायी घर, चौँरी पालन, आलु र फापरको खेती, यार्चागुम्बाको कमाइ अनि जोखिम। साथै यसले दुई वटा गम्भीर कुरा उठाउँछ। पहिलो, उत्पादन भएर पनि बजार नपाउँदा किसानको मेहनत कुहिएर जान्छ। दोस्रो, प्रकृति जति सुन्दर छ, त्यहाँको बाटो त्यति नै कष्टकर छ, र त्यो कष्ट सहेपछि मात्र पाइने आनन्द अपार हुन्छ। यही दुःखपछिको सुखको अनुभूति नै यो नियात्राको मूल भाव हो।