प्यारो प्रकृति

प्रकृति र मानवबिच घनिष्ठ सम्बन्ध छ। मानव जीवन आफैँमा प्रकृतिको अनुपम देन हो। हामी जुन हावा फेर्छौँ, जुन पानी पिउँछौँ र जुन अन्न खान्छौँ, ती सबै प्रकृतिले नै दिएका हुन्। प्रकृतिभित्र अग्ला पहाड छन्, समथर तराई छ, हरिया वनजङ्गल छन्, सुक्खा मरुभूमि छ, गहिरो समुद्र छ र अनन्त आकाश छ। यी सबैभित्र मानिसले अझै पूरा नबुझेका कैयौँ रहस्य लुकेका छन्।

यिनै रहस्य खोतल्न खोज्नेहरू अन्वेषण, विज्ञान, भूगर्भ र खगोल जस्ता क्षेत्रमा लागेर नाम कमाउँछन्। कसैलाई भने प्राकृतिक परिवेशले भावुक बनाउँछ र त्यही मान्छे लेखक बन्न पुग्छ। आखिर प्रकृतिमा के छैन ? प्रकृति आफैँमा ज्ञान, विज्ञान, कला, साहित्य र सङ्गीत जस्ता विविध कुराले सुशोभित छ। त्यसैले प्रकृतिलाई हेर्ने हाम्रो आँखा पनि खोजी गर्ने र माया गर्ने दुवै किसिमको हुनुपर्छ।

यस्तो दृश्यमा हेर्दा मानिस जनावरभन्दा माथिको मालिक जस्तो देखिँदैन, बरु उही तलाउ, उही घाँसे मैदान र उही हिमालको छायामा बाँच्ने अर्को प्राणी जस्तो देखिन्छ। यही बुझाइबाट प्रकृतिप्रतिको माया सुरु हुन्छ। तलका प्रश्नमा साथीहरूसँग छलफल गर्दा यो कुरा अझ स्पष्ट हुन्छ।

• यस परिवेशमा कति किसिमका जीव देखिन्छन् र तिनको बासस्थान कस्तो छ ?
• मानिसले यहाँका जीवजन्तुलाई नछोई पनि प्रकृतिबाट के के पाइरहेको छ ?
• यो परिवेश बिग्रियो भने पहिले कसलाई असर पर्ला र किन ?
• तपाईंको गाउँ वा सहरमा यस्तो दृश्य कहाँ कहाँ बाँकी छ ?

प्रह्लाद पोखरेलद्वारा रचित 'प्यारो प्रकृति' कविता छन्दमा लेखिएको कविता हो। यसमा छओटा श्लोक छन् र हरेक श्लोकमा चारओटा पङ्क्ति छन्। कविले प्रकृतिलाई केवल हेर्ने दृश्यका रूपमा होइन, सिकाउने गुरु र बाँच्ने आधारका रूपमा उभ्याएका छन्। कविताको सुरु बिहानको हिमालबाट हुन्छ र अन्त्य निर्भय जीवनको कामनामा पुगेर हुन्छ।

पहिलो श्लोकमा बिहानको दृश्य छ। घाम लाग्दा हिमाल चम्केर हाँसे जस्तो देखिन्छ र आफ्नो अस्तित्व फैलाउँछ। त्यही उज्यालोसँगै सारा चेतनशील जीवन जगत् ब्यूँझन्छ। कवि भन्छन्, यो जागापनसँगै हाम्रो चेतना पनि सिर्जनातिर फैलियोस् र हामीले जीवनमुखी साहित्यको सिर्जना गर्न सकौँ। यहाँ प्रकृतिको ब्यूँझाइ र मानिसको सिर्जनशीलता एउटै कुरा बनेर आएका छन्।

दोस्रो श्लोकमा कवि भन्छन्, खुला प्रकृतिको कला जस्तो छ त्यस्तै रूपमा सृष्टिको आधार हो। तर त्यो आधार टिकाउन सन्तुलनमा हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ। प्रकृतिको जुनसुकै परिदृश्य होस्, त्यो पारदर्शी बनेर गुरुजस्तै सम्झाउँछ र आदर्श जीवनको बाटो सिकाउँछ। अर्थात् प्रकृति आफैँ पढाउने शिक्षक हो, तर पढ्ने आँखा हामीले ल्याउनुपर्छ।

तेस्रो श्लोक मिहिनेतको श्लोक हो। पर्याप्त पानी परेपछि सानो बिरुवा अग्लो बोट बनेर बढ्छ। त्यसै गरी समयमै राम्रो लगानी गरे उद्यमशीलता पनि फल्छ। सग्लो र स्वस्थ बनाउने सुर कसेर पानीको लगानी गरे बोटमा लटरम्म फूलफल लाग्छ र अस्तित्वको माधुरी चम्किन्छ। यहाँ बिरुवाको हुर्काइ मानिसको परिश्रमको उपमा बनेको छ।

चौथो श्लोकमा वर्षाको चित्र छ। आकाशमा कालो घना बादल मडारिएर पानी पार्छ र शीतलता पाएपछि चर र अचर सबै जगत् निकै निर्मल बन्छन्। कवि भन्छन्, मानिसले पनि त्यस्तै निर्मल भाव धारण गरे यो जीवन धानिन्छ। न्यानो निर्मलता र शीतलपना जीवनभर बर्सिरहोस् भन्ने कामना यहाँ छ। पानीको सही सदुपयोगले प्रकृति सफा हुन्छ र मानव जीवन स्वस्थ रहन्छ।

पाँचौँ श्लोकमा आनन्दको कुरा छ। प्राणीले हराभरा प्रकृतिको आनन्द आस्वादन गर्छन्। मान्छेले कर्मठ बनी खुलेर आह्लादको दोहन गर्छ, अर्थात् प्रकृतिबाट खुसी निकालेर लिन्छ। त्यही आह्लाद प्रकृतिमै समेटिएर आनन्दित बन्छ र काव्यानन्द समान जीवनसुधा पाएर वन्दित बन्छ। भन्नुको अर्थ, जो खुलेर र मिहिनेत गरेर प्रकृतिसँग घुलमिल हुन्छ, उसैले सबैभन्दा बढी आनन्द पाउँछ।

छैटौँ श्लोक कामनाको श्लोक हो। राम्रो, स्वच्छ र हराभरा प्रकृतिको आत्मीयता पाउँदा दुनियाँ आत्मैदेखि रमाउँछ। कवि चाहन्छन्, यो आनन्द सदावहार भएर सधैँ प्राणी जगत्मा फिँजियोस् र यो जिन्दगी सधैँ ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बनोस्। कविताको अन्त्य कुनै एक व्यक्तिको होइन, सिङ्गो प्राणी जगत्को भलाइको कामनामा पुगेको छ।

'प्यारो प्रकृति' कविताको मूल भाव यही हो कि प्रकृति र मानव एकअर्काका पूरक हुन्। प्रकृतिले जीवन दिन्छ, सिकाउँछ र आनन्द बाँड्छ। मानिसले चाहिँ त्यसलाई सन्तुलित दृष्टिले हेर्नुपर्छ, समयमै लगानी र मिहिनेत गर्नुपर्छ र निर्मल भाव राख्नुपर्छ। त्यसो गरे मात्रै जीवन धानिन्छ र सिङ्गो प्राणी जगत् ऊर्जायुक्त, सशक्त र निर्भय बन्छ। कविले मानव र प्रकृतिबिच मालिक र दासको होइन, गुरु र शिष्यको तथा आत्मीय साथीको सम्बन्ध हुनुपर्ने भाव व्यक्त गरेका छन्।

यो कविता छन्दमा लेखिएको हुनाले यसलाई लय हालेर वाचन गर्नुपर्छ। यसको हरेक पङ्क्तिमा उन्नाइस अक्षर छन्। वाचन गर्दा बाह्रौँ अक्षरमा अर्धविश्राम लिइन्छ र उन्नाइसौँ अक्षरमा पूर्णविश्राम लिइन्छ। यही रोकावटलाई यति भनिन्छ र यतिले नै छन्दको लय बनाउँछ।

पहिलो पङ्क्तिमा गनेर हेरौँ। 'प्रा' पहिलो अक्षर हो र 'री' बाह्रौँ अक्षर हो, त्यसैले 'प्रातः काल हिमाल हाँस्छ जसरी' भनेपछि सास फेर्ने ठाउँ आउँछ। त्यसपछिको 'अस्तित्व फैलाउँदै' सम्म पुग्दा उन्नाइस अक्षर पूरा हुन्छ र त्यहाँ पूर्णविश्राम लिइन्छ। सबै पङ्क्तिमा यही नाप लागु हुन्छ।

• पहिले पङ्क्तिका अक्षर औँलाले गनेर बाह्रौँ अक्षर पहिचान गर्नुहोस्।
• बाह्रौँ अक्षरपछि छोटो रोकिएर सास फेर्नुहोस्, यही अर्धविश्राम हो।
• बाँकी सात अक्षर एकै सासमा वाचन गर्नुहोस्।
• उन्नाइसौँ अक्षरमा पुगेपछि पूर्णविश्राम लिएर अर्को पङ्क्ति सुरु गर्नुहोस्।
• हाउभाउसहित, अनुहारमा भाव देखाउँदै सस्वर वाचन गर्नुहोस्।

सबै कविता एउटै लयमा वाचन गरिँदैनन्। तल दिइएका दुई कविता सस्वर वाचन गरेर हेर्दा यो भिन्नता आफैँ थाहा हुन्छ। प्रभा भट्टराईको 'मेरो घर' का पङ्क्ति नाप मिलेका छन्, त्यसैले यसमा नियमित यति पर्छ र गाए जस्तै लयमा वाचन हुन्छ।

अनिता लामाको 'आमाबुबा' कवितामा भने पङ्क्तिको लम्बाइ बराबर छैन। यसमा नियमित यति खोज्नुहुँदैन। यसलाई भाव अनुसार, वाक्य सकिएका ठाउँमा रोकिँदै वाचन गरिन्छ।

यसरी 'प्यारो प्रकृति' र 'मेरो घर' नाप मिलेका छन्दोबद्ध कविता हुन् भने 'आमाबुबा' भाव अनुसार बग्ने कविता हो। वाचन गर्दा पहिलो दुईमा अक्षर गनेर रोकिनुपर्छ, तेस्रोमा भाव बुझेर रोकिनुपर्छ।

कागको स्वर कसैलाई पनि मन पर्दैन तर कोइलीको स्वर सबैलाई सङ्गीतमय लाग्छ। यो नियम चरा र जनावरमा मात्र होइन, मानिसमा पनि लागु हुन्छ। ठाडो बोल्ने मानिसलाई कसैले पनि मन पराउँदैन। विनम्र व्यवहार र नरम बोलीवचन भएका व्यक्ति सबैका आँखाका नानी बनेका हुन्छन्। राम्रो बोलीवचन र व्यवहार गर्दा मान्छे कहिल्यै सानो भइँदैन।

यो उखान कहाँबाट बनेको हो भन्ने पनि सजिलै बुझिन्छ। फुलेको वृक्षको हाँगो सधैँ भुइँतिर निहुरिएको हुन्छ। त्यसै गरी नम्र स्वभाव वा विनयशीलता असल मानिसको गहना हो। जति ठुलो भयो, त्यति निहुरिनु नै असल व्यवहार हो।

वाक्य करण हो कि अकरण हो भन्ने कुरा क्रियाले जनाउँछ। क्रियामा नकारात्मक रूप छ भने त्यो अकरण हो। आज्ञा दिने वाक्यमा क्रियाअगाडि 'न' थपेर अकरण बनाइन्छ।

तालिका हेर्दा दुई कुरा देखिन्छ। पहिलो, प्रेरणार्थक वाक्यमा काम गर्न लगाउने नयाँ कर्ता थपिन्छ र पहिलेको कर्ता 'लाई' लागेर कर्म जस्तो बन्छ। दोस्रो, क्रिया पनि फेरिन्छ। कतै क्रियामै प्रत्यय थपिन्छ, जस्तै खायो बाट खुवाउनुभयो र सिक्छौ बाट सिकाउनुहुन्छ। कतै क्रियापछि 'लगाउनु' वा 'गराउनु' जोडिन्छ, जस्तै भर्न लगाउनुहुन्छ।

प्रत्यय चिन्न मूल शब्द छुट्याउन जान्नुपर्छ। 'रसिलो' मा मूल शब्द 'रस' हो र पछाडि 'इलो' प्रत्यय लागेको छ। 'सामाजिक' मा मूल शब्द 'समाज' हो र 'इक' प्रत्यय लागेको छ। मूल शब्द र प्रत्यय अलग गरेर लेख्नुलाई नै शब्द निर्माण प्रक्रिया भनिन्छ।

'सम्' उपसर्ग लागेका धेरै शब्दमा शिरबिन्दु देखिन्छ। लेख्दा शिरबिन्दु छुटाए शब्दको रूप नै बिग्रन्छ, त्यसैले यस्ता शब्द सावधानीपूर्वक लेख्नुपर्छ। तल कतिपय यस्ता शब्द दिइएका छन्।

• अंशु, संज्ञा, संयोग
• संरक्षण, संलग्न, संवाद
• संहार, संवेदना, संशय
• संसार

भाव विस्तार लेख्दा पहिले कवितांशको शब्दार्थ खोल्नुपर्छ, अनि कविले भन्न खोजेको मूल कुरा एक वाक्यमा लेख्नुपर्छ र त्यसपछि त्यो कुरा दैनिक जीवनसँग जोडेर विस्तार गर्नुपर्छ। अन्त्यमा छोटो निष्कर्ष दिनुपर्छ।

कवितांशलाई गद्य ढाँचामा लेख्नु भनेको पङ्क्तिको क्रम मिलाएर सामान्य वाक्यमा फेर्नु हो। यसमा शब्द फेर्नु पर्दैन, वाक्यको क्रम सोझो पार्नुपर्छ र पङ्क्ति नतोडी अनुच्छेदका रूपमा लेख्नुपर्छ।

आफैँले कविता रच्दा पनि यही अभ्यास काम लाग्छ। 'हाम्रो संस्कृति' जस्तो शीर्षक लिएर आफ्नो गाउँका चाडपर्व, नाचगान, भेषभूषा र खानेकुरालाई पङ्क्तिमा उतार्दा कविता बन्छ। पङ्क्तिको नाप मिलाए छन्दोबद्ध कविता बन्छ, नमिलाए गद्य कविता बन्छ। दुवै कविता नै हुन्।