हजुरआमाको जन्मोत्सव

मनभित्र खुलदुली सिर्जना हुनुका विभिन्न कारण हुन्छन् । कुनै विशेष कारणले त मनमा निकै नै खुलदुली सिर्जना गर्छ । के गरूँ, कसो गरूँ, कता जाऊँ, कता बसूँ आदि भावना एकैचोटि जाग्न थाल्छन् । त्यस बेला एकछिन अलमलमा पर्ने अवस्था आउँछ । समय बित्दै जाँदा मनका भावना छरिन थाल्छन् र मान्छे कुनै काममा पनि मन लगाउन सक्दैन ।

कहिले परीक्षाको अगिल्लो दिनमा त कहिले नयाँ ठाउँमा डुल्न जानेलगायत कुरामा मनमा खुलदुली सिर्जना हुन्छन् नै । घरमा कुनै ठुलो अवसर आउँदै छ भने त्यो खुलदुली अझ गहिरो हुन्छ । घरकी हजुरआमाको ८४ औँ जन्मदिन नजिकिँदै गर्दा नाति विनोद चन्दको मनमा उठेको त्यस्तै खुलदुली नै 'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवादको विषयवस्तु हो ।

यस मनोवादमा एउटै पात्र छन् र उनी आफैँसँग कुरा गरिरहेका छन् । पाठको सुरुमै यसको स्थान, समय र पात्र तोकिएको छ ।

• स्थान : आफ्नै कोठा
• समय : अपराह्न ३ बजे
• पात्र : विनोद चन्द

विनोद चन्द बझाङ जिल्लाको खप्तड छान्ना गाउँपालिकामा बस्छन् । पुर्ख्यौली घरको माथिल्लो तलामा उनको सानो कोठा छ । कोठाभित्र खाट, टेबुल, कुर्सी र काठको च्याकमा केही किताब मिलाएर राखिएका छन् । बिहान विद्यालय जाँदा पढेका दुइटा किताब अझै खुलै छन् भने ओछ्यानमा एउटा कापी पनि त्यत्तिकै खुलै छ । उनी भर्खरै विद्यालयबाट फर्किएर कपडा खोल्दै छन् । हातगोडा धोएर चियानास्ता खाउन्जेलसम्म पनि उनको मनमा एउटै कुरा खेलिरहेको छ, हजुरआमाको जन्मोत्सवमा के उपहार दिने । एकछिन उनी केही नगरी कुर्सीमा थ्याच्च बस्छन्, टेबुलमा दुवै कुइना राखी हातमा चिउँडो अड्याउँछन् ।

विनोदलाई सबैभन्दा पहिले समयको हतारो सताउँछ । पर्सि आउन अब कति दिन बाँकी छ र ! आजको दिन बितिहाल्यो, भोलि सकिएपछि पर्सि त आइहाल्छ । भोलि झन् विद्यालय जानै पर्ने दिन हो । अस्ति साथीको जन्मदिनमा पनि यस्तै भएको थियो, सोच्दासोच्दै झन्डै ढिलो भएको थियो । त्यस बेला त अरूले जे दिन्थे त्यस्तै दिँदा हुन्थ्यो, किनकि किताब, ज्यामिति बक्स, भकुन्डो वा क्याल्कुलेटर जस्ता उपहार सजिलैसित जुटाउन सकिन्थ्यो ।

यस पटक भने त्यस्तो केही पनि सम्झन सकिरहेका छैनन् । उनको परिवारमा यो उमेरका कसैको पनि जन्मोत्सव मनाएको उनलाई सम्झना छैन । जन्मदिन मात्रै पनि कहाँ हो र ! त्यस दिन हजुरआमाको चौरासी पूजा पनि छ । त्यसैले आफ्ना तर्फबाट केही न केही स्मरणीय उपहार दिनैपर्ने र आरोग्यको कामना गर्नैपर्ने उनले ठान्छन् ।

उपहारको कुरा सोच्दासोच्दै विनोदको मन हजुरआमातिरै मोडिन्छ । उनका दृष्टिमा हजुरआमा परिवारको भविष्य निर्माता नै हुनुहुन्छ । उहाँको ममतामयी काख नपाएको भए म कस्तो हुन्थेँ होला भनेर उनी सोच्छन् । उहाँमा कति धेरै वात्सल्यको खानी छ भन्ने कुरा उनलाई थाहा छ । आँखामा राखे पनि नबिझाउने आफ्नी हजुरआमाको अनुहारमा अहिले निधारभरि चाउरी परेका रेखैरेखा देखिन्छन् । गालासमेत भित्र पसिसकेका छन् र उहाँ लट्ठी टेकेर हिँड्नुहुन्छ ।

तर उमेरले शरीर मात्र थकाएको छ, स्वभाव होइन । कडा मिजास चाहिँ अझै बाँकी छ । यस उमेरमा पनि उहाँ दिनहुँ खेतबारीसम्म पुगेर आउनुहुन्छ । उहाँका न कान बन्द छन्, न त आँखामा चस्मा लगाउनुपर्ने अवस्था नै छ । नाताका हिसाबले पनि उहाँ घरपरिवारमा सबैभन्दा जेठी हुनुहुन्छ ।

कोठामा यताउति घुम्दै विनोदलाई अर्को कुरा सम्झना आउँछ । आफू त परिवारको कान्छो सदस्य हो, उपहार नै दिनुपर्छ भन्ने छ र ! भोलिपर्सि कमाउन थालेपछि दिउँला भन्ने विचार पनि आउँछ । तर तुरुन्तै उनी आफैँलाई सुधार्छन् । जुरुक्क उठेर खाटमा पल्टिँदै उनी ठान्छन्, केही उपहार दिएर सम्मान त गर्नैपर्छ । उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ र त्यसैले उपहार आफैँमा भरिपूर्ण हुन्छ ।

विनोदको सोचाइमा उपहार दिनुको अर्थ देखावटी होइन । आफूले केही दिए पो हजुरआमाले सबैलाई मेरो नातिको उपहार भनेर देखाउन पाउनुहुने छ । हर्षविभोर भएर नातिले मलाई यस्तो दियो भन्न पाउनुहुने छ । उहाँको त्यही खुसी नै आफ्नो ठुलो प्राप्ति हो भन्ने उनी बुझ्छन् ।

जन्मोत्सवमा दिदीभिनाजु, मावलका हजुरआमा, हजुरबुबादेखि मामामाइजू र केटाकेटी सबै आउनुहुन्छ । विनोदलाई पर्सि अप्ठ्यारो हुने डर छ, किनभने आउने जति सबैसँग चिनजान गर्नुपर्ने हुन्छ । तर हजुरआमाको एउटा बानी उनलाई सम्झना आउँछ । जो आए पनि उहाँ बोलाएर चिनाइहाल्नुहुन्छ । 'मेरो नाति यस्तो छ, उस्तो छ' भन्दै पाहुनालाई नाति चिनाउनुहुन्छ र नातिलाई पाहुना चिनाउनुहुन्छ । उहाँ मलाई छेउमा राखेर पाहुनालाई चिनाउन थाल्नुहुन्छ भन्ने विश्वास उनमा जाग्छ ।

हजुरआमाले नै पटक पटक बुझाइरहनुभएकाले विनोदले धेरै नातासम्बन्ध बुझेका छन् ।

• दिदी र भिनाजु
• देवर र देवरानी
• साढुभाइ, अर्थात् सालीको पति
• साली
• फुपू र फुपाजु

तर नन्द र आमाजूका बारेमा चाहिँ बुझाउनुभए जस्तो उनलाई लागेन । त्यसै कारण एक पटक दसैँमा काकाकाकी, ठुलाबुबा र ठुलीआमासँगै आउनुभएका दुई जनालाई उनले चिनेनन् । ट्वाल्ल परेर अँ मात्र भने र नचिनीकनै नमस्कार गरे । पछि हजुरआमाले उहाँहरू नन्द र आमाजू हुनुहुन्छ भन्नुभयो । कहिलेकाहीँ नातासम्बन्धमा परिचित नहुनु पनि सरमको कुरा हुँदो रहेछ भन्ने उनले त्यहीँबाट सिके ।

अलिक दुक्क हुँदै खाटमै पल्टिएपछि विनोदलाई पैसाको समस्या याद आउँछ । आफूसँग धेरै पैसा छैन । विद्यालय जाने आउने र खाजाखर्च जोगाएर केही रुपियाँ मात्र साथमा राखेको छ । त्यसबाट के किन्नू र खै ! नकिनूँ भन्दा पनि आफैँलाई खल्लो लाग्ने भयो । हुन त हजुरआमाले अगिपछि आफ्नो पुरानो थैली खोलेर पैसा दिनुहुन्थ्यो, तर उहाँबाटै पैसा लिएर उहाँलाई उपहार किन्नु मनासिब लाग्दैन ।

अर्को द्विविधा पनि छ । बल्ल बल्ल आफूसँग भएको केही पैसाले उपहार ल्याउँला, तर उहाँले लिनुभएन भने के गर्ने होला ! घरमा भेला भएका आफन्तका अगाडि यो केटाकेटी मान्छेले किन उपहार ल्याउनुपरेको भनेर लज्जित बनाउनुभयो भने ! यस्तै सोच्दै उनी मन शान्त बनाउँछन् र एउटा सजिलो बाटो निकाल्छन् । बरु पर्सि सबेरै उठ्छु, नुहाइधुवाइ गरेर हजुरआमालाई ढोग्छु, उहाँको हातबाट टीका लगाएर उहाँकै छेउमा बस्छु । यत्ति भए पुगिहाल्छ नि भन्ने ठान्छन् ।

विनोदका धेरै साथी सानो परिवारमा बस्छन् । उनीहरूलाई मानिसका सबै नातागोताबारे धेरै जानकारी रहँदैन । हजुरआमाले सबै नातागोताबारे सिकाउनुभएको कुरा सुनाउँदा उनीहरू छक्कै परेका थिए । 'ओहो ! हाम्रा त यति धेरै नातासम्बन्ध हुँदा रहेछन्' भनेका थिए । 'तँ त भाग्यमानी छस् विनोद !' भन्दा उनी निकै मख्ख परेका थिए । त्यही सम्झेर उनलाई भोलि नै साथीहरूसँग मिलेर सबैले एउटा उपहार किन्ने कुरा गरूँ कि भन्ने पनि लाग्छ, तर आफ्नी हजुरआमाका लागि उपहार किन्न साथीसँग मिल्ने कुरा सोच्न थालेकोमा उनी आफैँ लज्जित हुन्छन् ।

दुई घण्टा घोत्लिसकेपछि अचानक उनलाई एउटा कुरा सम्झना आउँछ । हप्ता दिनपहिले उनले प्यारी हजुरआमाको पूर्णकदको सुन्दर तस्बिर बनाएका थिए । त्यही तस्बिरबाट उनको उपहार तयार हुन्छ र योजना यसरी बन्छ ।

• मिल्दो फ्रेम किनेर ल्याउने ।
• त्यसभित्र आफूले बनाएको तस्बिर हालेर उपहार तयार पार्ने ।
• बगैँचाबाट फूल टिपेर एउटा राम्रो माला गाँस्ने ।
• पहिले हजुरआमालाई माला लगाइदिने ।
• फ्रेममा हालेको उहाँको तस्बिर देखाउँदै उहाँकै हातमा राखिदिने ।
• त्यस बेला उहाँसँगै बसेको फोटो पनि खिच्ने ।

निर्णय गरेपछि उनको मन हलुका हुन्छ । प्रसन्न हुँदै उनी भन्छन्, यसका लागि भोलिसम्म समय छँदै छ । त्यत्तिकैमा तलबाट आमाको स्वर सुनिन्छ, नाति ! ए बाबु ! विनोद ! खाना खान आऊ बा । अनि आएँ हजुरआमा भन्दै विनोद खाना खान जान्छन् र मनोवाद यहीँ टुङ्गिन्छ ।

'हजुरआमाको जन्मोत्सव' मनोवादमा विनोद चन्द नामका किशोर विद्यालयबाट फर्केर आफ्नै कोठामा अपराह्न ३ बजे एक्लै सोचमग्न बस्छन् । दुई दिनपछि हजुरआमाको ८४ औँ जन्मोत्सव र चौरासी पूजा हुँदै छ । के उपहार दिने भन्ने खुलदुलीले उनको मन अस्थिर हुन्छ । साथीको जन्मदिनमा किताब, ज्यामिति बक्स वा भकुन्डो दिँदा पुगेको थियो, तर हजुरआमाका लागि त्यस्तो सामान्य उपहार पुग्दैन भन्ने उनलाई लाग्छ । सोच्दासोच्दै उनी हजुरआमाको ममता, वात्सल्य, स्वास्थ्य र स्वभावको सम्झना गर्छन् । उहाँले सिकाउनुभएका नातासम्बन्ध सम्झन्छन् र नन्द तथा आमाजूलाई नचिनेर अलमलिएको प्रसङ्ग पनि सम्झन्छन् । आफूसँग पैसा नभएकाले उनी द्विविधामा पर्छन् । अन्तमा हप्ता दिनपहिले आफैँले बनाएको हजुरआमाको पूर्णकद तस्बिरलाई फ्रेममा हालेर फूलको मालासहित उपहार दिने निर्णय गरेपछि उनको मन शान्त हुन्छ ।

• उपहार हृदयबाट समर्पण गरेर दिइन्छ, त्यसको मोल पैसाले नापिँदैन ।
• आफैँले श्रम गरेर तयार पारेको उपहार किनेर ल्याइएको महँगो सामानभन्दा बढी अर्थपूर्ण हुन्छ ।
• घरका ठुलाबडाको सम्मान गर्नु र उहाँहरूको आरोग्यको कामना गर्नु सन्तानको कर्तव्य हो ।
• नातासम्बन्धको ज्ञान परिवारले नै दिन्छ, त्यो नबुझ्दा लज्जित हुनुपर्ने अवस्था आउँछ ।
• मनको खुलदुली सोच्दै बस्दा होइन, निर्णय गर्दा शान्त हुन्छ ।

मनोवादमा पात्रले एक्लै कुराकानी गरिरहेको हुन्छ । यसमा पात्रका विचार शृङ्खलाबद्ध हुँदैनन्, किनभने मनमा आउने कुरा क्रमैसँग आउँदैनन् । त्यसैले यसमा विशृङ्खलित सोचाइलाई व्यवस्थित गरेर राख्ने गरिन्छ । लेख्ने मान्छेको काम त्यही अव्यवस्थित सोचलाई पाठकले पछ्याउन सक्ने गरी मिलाइदिनु हो ।

• प्रस्तुतिका क्रममा अनुभूति, सम्झना, विचार र प्रतिक्रिया आदि पक्षलाई समेट्नुपर्छ ।
• यस्तो लेखाइभित्र आफैँले प्रश्न गरेर आफैँद्वारा उत्तरको खोजी गरिन्छ ।
• यसमा केही काल्पनिक उडान र खुलदुलीलाई मिसाइन्छ ।
• प्रथम पुरुष शैलीको प्रयोग गरिन्छ ।
• एक्कासि सोच परिवर्तन गर्नुपर्दा अपूर्ण वाक्य वा कोष्ठकभित्र सङ्केत राखिन्छ, अनि मात्र विषयवस्तुलाई परिवर्तन गरिन्छ ।
• पात्रको सोचाइलाई निष्कर्षमा पुऱ्याएपछि नै मनोवाद टुङ्ग्याइन्छ ।