सहिदहरूको सम्झनामा

नेपालमा समय समयमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भएका छन् । ती परिवर्तनले शासन व्यवस्था फेरिएको छ र जनताले नयाँ अधिकार पाएका छन् । यी परिवर्तन सजिलै प्राप्त भएका होइनन् । यसका लागि नेपाल आमाका कैयौँ सपुतले बलिदान दिएका छन् ।

नेपालको इतिहासका चारओटा ठुला मोड यसरी सम्झन सकिन्छ :

• वि.सं. २००७ फागुन ७ मा प्रजातन्त्रको उदय भयो ।
• वि.सं. २०४६ चैत २६ मा प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना भयो ।
• वि.सं. २०६२/०६३ को जनआन्दोलनपछि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भयो ।
• संविधान सभाबाट पहिलो पटक नेपालको संविधान वि.सं. २०७२ असोज ३ मा जारी भयो ।

‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविताका रचयिता भूपी शेरचन हुन् । उनी प्रसिद्ध कवि हुन् र उनले राम्रा कविता रचना गरेका छन् । यो कविता लोकलयमा ढालिएको छ, त्यसैले यसलाई पढ्दा मात्र होइन, गाउँदा पनि मिल्छ । कविताले सहिदको बलिदानलाई देशको बिहानसँग दाँजेको छ र त्यो बलिदानको ऋण हामी उन्नति गरेर मात्र तिर्न सक्छौँ भन्ने सन्देश दिएको छ ।

यस कवितामा ‘हुँदैन बिहान मिर्मिरमा तारा झरेर नगए, बन्दैन मुलुक दुईचार सपुत मरेर नगए’ भन्ने दुई हरफ थेगो बनेर चार पटक फर्किन्छन् । बिहान हुनुभन्दा ठिक अगाडिको समयलाई मिर्मिरे भनिन्छ । त्यस बेला आकाशका तारा ओइलिएर हराउँछन्, अनि मात्र घाम झुल्किन्छ । कविले भन्छन्, जसरी तारा नझरी बिहान हुँदैन, त्यसै गरी असल सन्तानले ज्यान नदिई मुलुक बन्दैन ।

दोस्रो पटक फर्किँदा कविले यही कुरालाई किसानको बारीबाट बुझाउँछन् । बिउ नछरी बोट उम्रिँदैन । बिउ माटोभित्र गएर सकिन्छ, तर त्यसैबाट बोट पलाउँछ । सहिदको बलिदान पनि त्यही बिउजस्तै हो ।

पहिलो श्लोकमा कविले खुसीको चित्र कोर्छन् । ओठमा हाँसो र गालामा लाली आउनु भनेको जनता सुखी र सम्पन्न हुनु हो । त्यो खुसी कहिले आउँछ भने, देशको दुःख देखेर वीरले आफ्नो रगतको भेटी चढाएपछि । भेटी भनेको देवतालाई चढाइने दक्षिणा वा उपहार हो । यहाँ वीरले देशलाई चढाएको उपहार भनेकै आफ्नो ज्यान हो ।

त्यसपछिका दुई हरफ झन् बलिया छन् । घाँटीमा फाँसीको डोरी मालाजस्तै गुथेर पनि वीर हाँस्छन् । वीरले जन्मभूमिको चरणमा ढोग गरेपछि दासता भाग्छ । अर्थात् परतन्त्रता र दास बनेर बाँच्नुपर्ने अवस्था अन्त्य हुन्छ ।

यो श्लोक कविताको मुटु हो । यहाँ कवि भन्छन्, सहिदको योगदान कुनै टाढाको इतिहासमा छैन, हाम्रै दैनिक जीवनका साना साना कुरामा छ ।

‘हाम्रो मुटुको प्रत्येक चालमा धड्कन छ सहिदको’ भन्नुको आशय हो, हामी बाँचिरहेकै सहिदको बलिदानका कारण हो । हाम्रो स्वतन्त्र जीवनको हरेक क्षणमा उनीहरूको योगदान लुकेको छ । त्यसैले तिनले छाडेर नगएका भए हामीले यो खुसी पाउने थिएनौँ ।

अघिल्ला श्लोकले सम्झाए भने यो श्लोकले चेतावनी दिन्छ । कर्तव्य भनेको मानिसले गर्नुपर्ने राम्रो काम हो र धिक्कार भनेको निन्दा वा तिरस्कार हो । हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्सियौँ भने इतिहासले धिक्कार्छ, गोली निलेर ढलेका सहिदको प्यारो लासले धिक्कार्छ, धर्तीले लाजले मुख छोप्छ र आकाशले पनि धिक्कार्छ ।

अन्तिम हरफले सबै कुरा एकै ठाउँमा बाँध्छ । हामीले उन्नति गरेनौँ भने सहिद रुन्छन् । सहिद रुनुको अर्थ हो, तिनको बलिदान खेर गयो । त्यसैले देशको प्रगति नै सहिदलाई दिइने साँचो श्रद्धाञ्जलि हो ।

देशमा आएका परिवर्तन र आज हामीले पाएको स्वतन्त्रता सहिदको बलिदानबाट प्राप्त भएका हुन् । सहिदको योगदान हाम्रो खाना, सास, मुटुको धड्कन र खुसीका हरेक पलसँग जोडिएको छ । त्यसैले सहिदलाई सम्झँदै आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नु र देशको उन्नतिमा लाग्नु हामी सबैको दायित्व हो भन्ने नै यस कविताको मूलभाव हो ।

यो कविता जम्मा २० हरफमा संरचित छ । यसमा दुई हरफको थेगो चार पटक आउँछ र चार चार हरफका तीनओटा श्लोक छन् ।

यसको लय झ्याउरे हो । ‘हुँदैन बिहान मिर्मिरमा तारा झरेर नगए’ भन्ने हरफको मात्रा गन्दा ३, २, ३, २, ३, ३ गरी जम्मा १६ मात्रा हुन्छ । यही मात्रा संरचना दोहोरिएकाले कविता गाउन मिल्ने हुन्छ ।

नेपाल लोकसाहित्यमा धनी मुलुक हो । लोकसाहित्यका विविध विधामध्ये लोकगीत पनि एक हो । चाडपर्व, मेलापात, घाँसदाउरा र ढिकीजाँतो गर्दा गाइने लोकभाका नै लोकगीत हो ।

सवाई, असारे, तिज, भैलो, मारुनी, झ्याउरे र सेलो लोकलयका उदाहरण हुन् । संस्कृति, परम्परा, भाषा, भूगोल, जातजाति र जीवनशैलीलगायत पक्षलाई लोकलयको आधार मानिन्छ । लोकलयले नेपाली जनजीवनलाई जीवन्त बनाएको छ र नेपाली परम्परालाई चिनाएको छ । लोकलयको आफ्नै मौलिक संरचना हुन्छ र यही संरचनाले लय वा भाका निर्धारण गरेको हुन्छ ।

कवितामा शब्दहरू लयका लागि अगाडिपछाडि सारिएका हुन्छन् । गद्यमा लेख्दा तिनलाई बोलीचालीको क्रममा मिलाएर राख्नुपर्छ । क्रम यस्तो हुन्छ :

• पहिले हरफ ध्यान दिएर पढ्नुहोस् र कर्ता को हो भन्ने पहिचान गर्नुहोस् ।
• त्यसपछि कर्म वा विषय के हो भन्ने खोज्नुहोस् ।
• अनि क्रिया खोजी त्यसलाई वाक्यको अन्त्यमा लैजानुहोस् ।
• अन्त्यमा पूर्णविराम राखी वाक्य सकिएको जनाउनुहोस् ।

उदाहरणका लागि ‘हुँदैन बिहान मिर्मिरमा तारा झरेर नगए’ भन्ने हरफ गद्यमा ‘मिर्मिरमा तारा झरेर नगए बिहान हुँदैन ।’ बन्छ । त्यसै गरी ‘हाम्रो मुटुको प्रत्येक चालमा धड्कन छ सहिदको’ भन्ने हरफ ‘हाम्रो मुटुको प्रत्येक चालमा सहिदको धड्कन छ ।’ बन्छ ।

व्याख्या भनेको कविताका हरफलाई खोलेर बुझाउनु हो । यसका चरण यस्ता हुन्छन् :

• सुरुमा सन्दर्भ लेख्नुहोस् : यी हरफ कुन कविताका हुन् र रचयिता को हुन् ।
• त्यसपछि हरफको सामान्य अर्थ सरल भाषामा खोल्नुहोस् ।
• अनि भित्री भाव वा सन्देश लेख्नुहोस् ।
• अन्त्यमा ती हरफको महत्त्व जनाउने निष्कर्ष लेख्नुहोस् ।

नमुना व्याख्या : ‘हामीले आफ्नो कर्तव्य बिर्सें इतिहासले धिक्कार्ला, गोली निलेका सहिदका प्यारा लासले धिक्कार्ला ।’ यी हरफ भूपी शेरचनद्वारा रचित ‘सहिदहरूको सम्झनामा’ कविताबाट लिइएका हुन् । यहाँ कविले भनेका छन्, हामीले गर्नुपर्ने असल काम बिर्सियौँ भने भोलिको इतिहासले हाम्रो निन्दा गर्नेछ । देशका लागि गोली खाएर ढलेका सहिदको प्यारो शरीरले पनि हामीलाई तिरस्कार गर्नेछ । यसको भित्री भाव हो, सहिदको सम्मान भाषण र फूलमालाले होइन, कर्तव्य पूरा गरेर मात्र हुन्छ । यी हरफले हरेक नागरिकलाई आफ्नो जिम्मेवारीप्रति सचेत गराउँछन् ।

सहिदले देखाएको बाटो पछ्याउने एउटा उपाय हो, आफूभित्रको प्रतिभालाई उजागर गर्नु । रमेश खत्रीले वि.सं. २०७२ को भूकम्पमा परी दुवै खुट्टा गुमाए । उनै रमेश हुन् जसले कृत्रिम खुट्टाका सहायताले सगरमाथाको ५,३६५ मिटरसम्मको उचाइ आरोहण गरे । उनले ह्विलचेयरमा बसेर अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेलमा सहभागिता जनाए । बारा शेर्पाको नेतृत्वमा सगरमाथाबाट १०,३८६ केजी फोहोर सङ्कलन गरिएको थियो र यो काम वातावरणीय क्षेत्रमा विश्वको नमुनायोग्य थियो । सौगात विष्टले सात वर्षको उमेरमा चलचित्र निर्देशन गरेर विश्वको कान्छो चलचित्र निर्देशक बन्ने सौभाग्य प्राप्त गरे । अनन्तराम केसीले लगातार ९० घण्टासम्म भाषण गरेर विश्वव्यापी चर्चा पाए र वन्दना नेपालले लगातार १२६ घण्टासम्म नृत्य गरेर संसारलाई नै चकित बनाइन् । यसरी आफ्नो प्रतिभा वा सामर्थ्यलाई उजागर गर्न निरन्तर साधना आवश्यक हुन्छ ।