वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलनमार्फत सङ्घीयतामा प्रवेश गरेको नेपालको पुनर्संरचना भई हाल सात प्रदेशमा विभक्त छ। प्रदेश भनेको सङ्घ र स्थानीय तहको बिचमा रहने शासनको तह हो, जसको आफ्नै प्रदेश सभा, आफ्नै सरकार र आफ्नै राजधानी हुन्छ।
सात प्रदेशका सिमाना नक्सा हेरेर जथाभावी कोरिएका होइनन्। धेरैजसो प्रदेश उत्तरदक्षिण लमिएका छन्, ताकि एउटै प्रदेशभित्र हिमाल, पहाड र तराई तीनै पर्न सकून्।
पाठ ६ मा पढेका तीन भेग पूर्वदेखि पश्चिमसम्म पट्टी जस्तै लमिएका छन्। यदि प्रदेश पनि त्यसै गरी पूर्वपश्चिम काटिएको भए एउटा प्रदेशमा हिमाल मात्र पर्थ्यो र अर्कोमा तराई मात्र। त्यसो हुँदा एउटा प्रदेशमा अन्न मात्र हुन्थ्यो र अर्कोमा पानी मात्र। उत्तरदक्षिण काट्दा हरेक प्रदेशले तीनै किसिमको भूगोल र स्रोत पाउँछ।
त्यसैले नक्सा हेर्दा पहिलो प्रश्न यो सोध्नुहोस्: यो सिमाना यसरी किन कोरियो?
सङ्घीयता कहाँबाट आयो?
वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि नेपालको शासन व्यवस्थामा ठुलो फेरबदल आयो। त्यसपछिको पुनर्संरचनामार्फत देश सङ्घीयतामा प्रवेश गर्यो र सात प्रदेशमा विभाजित भयो।
सङ्घीयता भनेको शासन एउटै ठाउँबाट मात्र नचलाई तहगत रूपमा बाँडेर चलाउने व्यवस्था हो। एकाइ १ को पाठ ५ मा पढेजस्तै अहिले नेपालमा सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तह छन्। यो पाठले तीमध्ये बिचको तह, अर्थात् प्रदेश, भर्ने काम गर्छ।
त्यसैले नक्सामा देखिने यी सात टुक्रा भूगोलले मात्र बनाएका होइनन्, इतिहास र निर्णयले पनि बनाएका हुन्।
सात प्रदेशको छोटो परिचय
प्रदेश नं. १: यो प्रदेश नेपालको पूर्वी भागमा पर्छ। यसले लगभग १७.६ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वतर्फ भारतको पश्चिम बङ्गाल र दक्षिणतर्फ बिहार, उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत र पश्चिमतर्फ प्रदेश नं. २ तथा बागमती प्रदेश पर्छन्। वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार यसको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको १७.१ प्रतिशत छ। हिमाल, पहाड र तराईका १४ जिल्ला समेटिएको यस प्रदेशको राजधानी विराटनगर हो। जातीय तथा भाषिक विविधता रहेको यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा ब्राह्मण, क्षेत्री, राई, लिम्बू, थारू, लेप्चा, तामाङ, गुरुङ, मेचे, कोचे, यादव र राजवंशीलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ। यहाँ मुख्य रूपमा नेपाली, राई, लिम्बू, लेप्चा, मगर, मैथिली र थारू भाषा बोलिन्छन्। विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथासहित कञ्चनजङ्घा, मकालु, चोयु र ल्होत्से हिमाल यसै प्रदेशमा पर्छन्।
प्रदेश नं. २: यो प्रदेश नेपालको दक्षिण पूर्वी भागमा पर्छ। यसले लगभग ६.५ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वीतर्फ प्रदेश नं. १, उत्तर र पश्चिममा बागमती प्रदेश तथा दक्षिणमा भारतको बिहार राज्य पर्छन्। यसको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको २०.४ प्रतिशत छ। तराईका आठ जिल्ला समेटेर बनेको यस प्रदेशको राजधानी जनकपुर हो। जातीय तथा भाषिक विविधता रहेको यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा तराई ब्राह्मण, यादव, थारु र तामाङलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ। यहाँ मुस्लिम समुदायको पनि बसोबास रहेको छ। मैथिली, तामाङ, भोजपुरी, नेपाली, बज्जिका र थारू यस प्रदेशमा बोलिने मुख्य भाषा हुन्। जनकपुर र सिम्रौनगढ प्रसिद्ध ऐतिहासिक र पर्यटकीय स्थल हुन् र यसै प्रदेश भएर पूर्व पश्चिम राजमार्ग गएको छ।
बागमती प्रदेश: यसले नेपालको कुल क्षेत्रफलको १३.८ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वतर्फ प्रदेश नं. १, दक्षिणतर्फ प्रदेश नं. २ र भारतको बिहार राज्य, उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत र पश्चिमतर्फ गण्डकी प्रदेश पर्छन्। यसको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको २०.९ प्रतिशत छ। हिमाल, पहाड र भित्री मधेसका १३ जिल्ला समेटेको यस प्रदेशको राजधानी हेटौँडा हो। जातीय तथा भाषिक विविधतायुक्त यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा क्षेत्री, ब्राह्मण, तामाङ, नेवार, थामी, जिरेल, थारु र चेपाङलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ। नेपाली, तामाङ, नेपाल भाषा र चेपाङ आदि यस प्रदेशमा बोलिने भाषा हुन्। लामटाङ, शिवपुरी नागार्जुन र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा गौरीशङ्कर संरक्षण क्षेत्र यसै प्रदेशमा छन्।
गण्डकी प्रदेश: यो प्रदेश नेपालको लगभग मध्य भागमा अवस्थित छ। यसले करिब १४.६ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वतर्फ बागमती प्रदेश, उत्तरतर्फ तिब्बत, पश्चिम र दक्षिणतर्फ कर्णाली तथा लुम्बिनी प्रदेश पर्छन्। यसको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको ९.३ प्रतिशत छ। हिमाल, पहाड र तराईका ११ जिल्ला रहेको यस प्रदेशको राजधानी पोखरा हो। जातीय तथा भाषिक विविधता रहेको यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा मगर, गुरुङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, थकाली र थारूलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने नेपाली, मगर, गुरुङ, नेपाल भाषा, थकाली र थारू भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन्। ढोरपाटन सिकार आरक्ष तथा अन्नपूर्ण र मनास्लु संरक्षण क्षेत्र यसै प्रदेशमा छन्।
लुम्बिनी प्रदेश: यो प्रदेश नेपालको मध्य र पश्चिम भागमा पर्छ। यसले कुल क्षेत्रफलको १५.१ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वतर्फ गण्डकी प्रदेश र दक्षिणतर्फ भारतको उत्तर प्रदेश, उत्तरतर्फ गण्डकी र कर्णाली प्रदेश तथा पश्चिमतर्फ सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेश पर्छन्। यसको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको १६.९ प्रतिशत छ। हिमाल, पहाड र तराईका १२ जिल्ला रहेको यस प्रदेशको राजधानी दाङको भालुवाङ हो। यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा क्षेत्री, ब्राह्मण, थारू, मुस्लिम र मगरलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने नेपाली, मगर, थारू र अवधी आदि भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन्। शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र तिलौराकोट यसै प्रदेशमा पर्छन्। एसियाकै ठुलो दाङ उपत्यका पनि यसै प्रदेशमा छ।
कर्णाली प्रदेश: यस प्रदेशले नेपालको पश्चिम र उत्तरी भागमा १८.९ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्व र दक्षिणतर्फ लुम्बिनी प्रदेश, उत्तरतर्फ चीनको तिब्बत र पश्चिममा सुदूरपश्चिम प्रदेश पर्छन्। यहाँ नेपालको कुल जनसङ्ख्याको ५.८ प्रतिशत मानिस बसोबास गर्छन्। हिमाल र पहाडका १० जिल्ला समेटेर स्थापना गरिएको यस प्रदेशको राजधानी सुर्खेत हो। यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा क्षेत्री, मगर, ठकुरी, मुसलमान र ब्राह्मणलगायतका जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने नेपाली, मगर, थारू र डोल्पो भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन्। बुलबुले ताल, फोक्सुन्डो र रारा ताल यसै प्रदेशमा छन्।
सुदूरपश्चिम प्रदेश: नेपालको पश्चिम भागमा रहेको यस प्रदेशले करिब १३.३ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वमा कर्णाली र लुम्बिनी प्रदेश, दक्षिणतर्फ भारतको उत्तर प्रदेश, उत्तरतर्फ चीनको तिब्बत र कर्णाली प्रदेश तथा पश्चिमतर्फ भारतको उत्तराखण्ड पर्छन्। यहाँ नेपालको कुल जनसङ्ख्याको ९.६ प्रतिशत मानिस बसोबास गर्छन्। हिमाल, पहाड र तराईका नौ जिल्ला रहेको यस प्रदेशको राजधानी कैलाली जिल्लाको गोदावरी हो। यस प्रदेशमा मुख्य रूपमा क्षेत्री, ठकुरी, थारु र ब्राह्मण जातिहरूको बसोबास रहेको छ भने नेपाली, थारू, बैतडेली र डोटेली भाषा मुख्य रूपमा बोलिन्छन्। खप्तड क्षेत्र, अपि, सैपाल र घोडाघोडी ताल यसै प्रदेशमा पर्छन्।
सातै प्रदेश एउटै तालिकामा
| प्रदेश | राजधानी | क्षेत्रफल (प्रतिशत) | जनसङ्ख्या (प्रतिशत) | जिल्ला |
|---|---|---|---|---|
| प्रदेश नं. १ | विराटनगर | १७.६ | १७.१ | १४ |
| प्रदेश नं. २ | जनकपुर | ६.५ | २०.४ | ८ |
| बागमती | हेटौँडा | १३.८ | २०.९ | १३ |
| गण्डकी | पोखरा | १४.६ | ९.३ | ११ |
| लुम्बिनी | दाङको भालुवाङ | १५.१ | १६.९ | १२ |
| कर्णाली | सुर्खेत | १८.९ | ५.८ | १० |
| सुदूरपश्चिम | कैलाली जिल्लाको गोदावरी | १३.३ | ९.६ | ९ |
यो तालिका घोक्ने होइन, पढ्ने कुरा हो। पढ्ने तरिका यो हो: क्षेत्रफलको हिस्सा र जनसङ्ख्याको हिस्सा एउटै होइनन्, र जहाँ यी दुई सबैभन्दा फरक छन्, त्यहीँ भूगोल सबैभन्दा कठिन छ।
कर्णाली: क्षेत्रफलमा सबैभन्दा ठुलो १८.९ प्रतिशत, तर जनसङ्ख्यामा सबैभन्दा सानो ५.८ प्रतिशत। यो हिमाल र पहाडका जिल्ला मात्र भएको प्रदेश हो। जमिन धेरै छ, तर बसोबासयोग्य र खेतीयोग्य जमिन थोरै छ।
प्रदेश नं. २: क्षेत्रफलमा सबैभन्दा सानो ६.५ प्रतिशत, तर जनसङ्ख्यामा दोस्रो ठुलो २०.४ प्रतिशत। यो पूरै तराईका जिल्ला भएको प्रदेश हो, जहाँ जमिन समतल र मलिलो छ।
यी दुई हरफ आमनेसामने राख्नुहोस्, अनि पाठ ६ को पूरै कुरा एउटै तालिकामा देखिन्छ। मानिस जमिनको परिमाण हेरेर बस्दैनन्, जमिनको उपयोगिता हेरेर बस्छन्।
तालिका हेर्दा एउटा कुरा अनौठो लाग्छ। पाँच प्रदेशका नाम छन् र दुईका नम्बर मात्र छन्। यसको कारण छ।
पुनर्संरचनापछि सुरुमा सातै प्रदेश नम्बरले नै चिनिन्थे। संविधानले हरेक प्रदेश सभालाई आफ्नो प्रदेशको नाम र राजधानी आफैँ तय गर्ने अधिकार दिएको छ। प्रदेश सभाहरूले फरक फरक समयमा निर्णय गरे, त्यसैले नाम पनि फरक फरक समयमा आए।
पछि प्रदेश नं. २ को नाम मधेश प्रदेश र प्रदेश नं. १ को नाम कोशी प्रदेश राखियो। त्यसैले अहिले सातै प्रदेशका आफ्नै नाम छन्। तर पुराना नक्सा, तालिका र सामग्रीमा अझै १ नम्बर र २ नम्बर लेखिएको भेटिन्छ, र त्यो पनि यिनै प्रदेशका पुराना नाम हुन्।
सिमाना उत्तरदक्षिण किन?
तालिकाको जिल्ला महलमा फर्कनुहोस् र हरेक प्रदेशमा कस्ता जिल्ला छन् भनी हेर्नुहोस्। प्रदेश नं. १, गण्डकी, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिममा हिमाल, पहाड र तराई तीनै किसिमका जिल्ला छन्। बागमतीमा हिमाल, पहाड र भित्री मधेसका जिल्ला छन्।
दुई प्रदेश अपवाद छन्। कर्णालीमा हिमाल र पहाडका जिल्ला मात्र छन्, किनभने त्यो देशको उत्तरी भागमा पर्छ। प्रदेश नं. २ मा तराईका जिल्ला मात्र छन्, किनभने त्यो देशको दक्षिणी पट्टीमा पर्छ।
तर बाँकी पाँच प्रदेश उत्तरदक्षिण लमिएका छन्। यसको फाइदा प्रस्ट छ। एउटै प्रदेशभित्र हिमालको पानी, पहाडको फलफूल र तराईको अन्न तीनै पर्छन्। जाडो र गर्मी दुवै हावापानी पर्छ। पर्यटन, कृषि र उद्योग तीनै सम्भावना एउटै प्रदेशमा रहन्छन्।
यो पाठ सकिनुअघि हरेक विद्यार्थीले तीन कुरा भन्न सक्नुपर्छ: आफ्नो प्रदेशको नाम, त्यसको राजधानी र त्यसभित्रको एउटा चिनिने ठाउँ।
यी तीन कुरा थाहा भएपछि नक्सा टाढाको कागज रहँदैन, आफ्नै ठाउँको चित्र बन्छ। अनि माथिको तालिका पनि फेरि हेर्नुहोस् र आफ्नो प्रदेशको क्षेत्रफल तथा जनसङ्ख्याको हिस्सा तुलना गर्नुहोस्। दुई सङ्ख्या नजिक छन् कि टाढा? टाढा छन् भने त्यसको कारण भूगोलमा भेटिन्छ।
यही नक्सा पाठ १० मा अभ्यासको नक्सा बन्नेछ, जहाँ यसैमा सङ्केत चिनहरू भर्नुपर्नेछ। त्यसैले आजै आफ्नो प्रदेशको आकार राम्ररी हेरेर राख्नुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।