द्वन्द्व भनेको व्यक्ति व्यक्ति र समूह समूहबिच विचार तथा कार्यसम्पादन आदि गर्दा उत्पन्न हुने विवादको अवस्था हो। सही सूचना आदानप्रदान नहुँदा वा गलत समाचार प्रसारणले पनि द्वन्द्व सिर्जना गर्छ।
यस पाठमा बाह्र ओटा कारण र छ ओटा उपाय आउँछन्। सूचीका रूपमा घोक्न खोज्नुभयो भने परीक्षामा आधा बिर्सिन्छ। त्यसैले दुई कुरा सम्झनुहोस्।
पहिलो: बाह्र कारण चार परिवारमा बाँडिन्छन्। सूचनाको समस्या, व्यवहारको समस्या, स्वार्थ र जिम्मेवारीको समस्या, अनि व्यवस्थाको समस्या।
दोस्रो, र यही नै पाठको सार: छ ओटा उपाय सूची होइनन्, क्रम हुन्। पहिले सुन्ने, अनि अस्पष्टता हटाउने, अनि मध्यस्तकर्ता, अनि दुवैलाई मान्य आधार, अनि सम्झौता, अनि दोहोरिन नदिने उपाय।
क्रम नाघ्दा के हुन्छ? नसुनी गरिएको सम्झौता टिक्दैन, किनभने कुनै पक्षले आफ्नो कुरा सुनिएकै छैन भन्ने ठान्छ। र अन्तिम पाइला छाड्दा उही द्वन्द्व केही महिनापछि फेरि फर्किन्छ।
(क) विद्यालय तथा छरछिमेकमा द्वन्द्व
विद्यालय र छरछिमेकमा कहिलेकाहीँ द्वन्द्व हुन सक्छ। द्वन्द्वका कुनै न कुनै कारणहरू हुन सक्छन्। त्यस्ता कारणलाई समयमै चिनेर द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। समयमै द्वन्द्व व्यवस्थापन गर्न नसकिएमा यसले नराम्रो असर पार्न सक्छ।
यहाँ समयमै भन्ने शब्द दुई पटक आएको छ, र यो संयोग होइन। द्वन्द्व सानो हुँदा मिलाउन सजिलो हुन्छ। ढिलो भएपछि दुवै पक्ष आआफ्नो कुरामा अडिन्छन् र पछि हट्नु हार मान्नुजस्तो लाग्न थाल्छ।
द्वन्द्वका कारण
विद्यालय तथा छरछिमेकमा हुने द्वन्द्वका कारण तल दिइएका छन्।
| परिवार | कारण |
|---|---|
| सूचनाको समस्या | वास्तविकता थाहा नभई गलत सूचना वा सन्देश प्रवाह हुनु |
| सूचनामा अवरोध रहनु वा गलत बुझाइ हुनु | |
| व्यवहारको समस्या | एकले अर्कोलाई सम्मान नगर्नु वा हेप्न खोज्नु |
| पक्षपातपूर्ण व्यवहार गर्नु | |
| बल प्रयोग गर्नु | |
| सकारात्मक सोचको अभाव हुनु | |
| स्वार्थ र जिम्मेवारी | विद्यालय वा छरछिमेकमा कुनै विषयमा विवाद हुनु |
| स्वार्थ बाझिनु | |
| जिम्मेवारी पूरा नगर्नु | |
| व्यवस्थाको समस्या | सामाजिक असमानता कायम रहनु |
| असल राजनीतिक संस्कारको विकास नहुनु | |
| कानुनको पालना नहुनु |
यो बाँडफाँड सम्झनका लागि मात्र होइन, समाधान खोज्नका लागि पनि काम लाग्छ। कारण कुन परिवारको हो, उपाय पनि त्यही परिवारबाट खोज्नुपर्छ।
द्वन्द्वको जरा सूचना हो भने कुरा खुलाएर र सही जानकारी दिएर मिल्छ। जरा व्यवहार हो भने माफी, सम्मान र समान व्यवहारले मिल्छ। जरा स्वार्थ हो भने दुवैलाई मान्य हुने बाँडफाँडले मिल्छ। जरा व्यवस्था हो भने नियम र कानुनको पालनाबाट मात्र मिल्छ।
यही कारणले द्वन्द्व मिलाउनुअघि सोध्नुपर्ने पहिलो प्रश्न यही हो: यो झगडा साँच्चै केको हो? धेरै पटक जुन कुरामा झगडा देखिन्छ, जरा त्यहाँ हुँदैन।
यो कारण अलिकति अमूर्त लाग्न सक्छ, त्यसैले कक्षाकै भाषामा बुझौँ। एकाइ ३ को पाठ २ मा हामीले लोकतान्त्रिक संस्कार पढ्यौँ। असल राजनीतिक संस्कार भनेको त्यसैको व्यवहारिक रूप हो।
यसका उदाहरण सजिला छन्। निर्णय छलफल र बहुमतबाट गर्ने, बलबाट होइन। हारेपछि पनि निर्णय मान्ने। फरक विचार राख्नेलाई शत्रु नठान्ने। जिम्मेवारी पाएपछि पूरा गर्ने।
यी बानी नबसेको ठाउँमा हरेक सानो कुरामा द्वन्द्व सुरु हुन्छ, किनभने विवाद टुङ्ग्याउने साझा तरिका नै हुँदैन।
(ख) द्वन्द्व व्यवस्थापनका उपाय
द्वन्द्व व्यवस्थापन विभिन्न तरिकाबाट गर्न सकिन्छ। द्वन्द्व व्यवस्थापनमा मध्यस्तकर्ताको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। द्वन्द्व व्यवस्थापनका उपायहरू यसप्रकार छन्।
| क्रम | उपाय | यसले के गर्छ |
|---|---|---|
| १ | द्वन्द्वरत पक्षहरूका विचार वा कुराहरू सुन्ने | दुवैलाई आफ्नो कुरा सुनियो भन्ने अनुभव दिन्छ |
| २ | नबुझेका र अस्पष्ट रहेका कुराहरू सल्लाह, छलफल एवम् आपसी सहमतिमा टुङ्गो लगाउने | गलत बुझाइका कारण बनेको आधा द्वन्द्व यहीँ हट्छ |
| ३ | मध्यस्तकर्तामार्फत दुवै पक्षलाई सहमतिमा आउन लगाउने | तेस्रो निष्पक्ष पक्षले कुरा अगाडि बढाउँछ |
| ४ | दुवै पक्षलाई मान्य हुने गरी सहमतिको आधार तयार गर्ने | कुनै एक पक्ष हारेको महसुस नहुने आधार बन्छ |
| ५ | द्वन्द्वरत पक्षबिच सम्झौता गर्ने | सहमति निश्चित र स्पष्ट रूपमा तय हुन्छ |
| ६ | पछिसम्म पनि द्वन्द्व हुन नदिने उपाय अवलम्बन गर्ने | उही द्वन्द्व फेरि फर्कन दिँदैन |
छ ओटामध्ये पहिलो उपाय सुन्ने हो, बोल्ने होइन। यो सानो कुरा जस्तो लाग्छ तर सबैभन्दा बढी छुट्ने पाइला यही हो।
सोच्नुहोस्, झगडा किन बढ्छ? किनभने दुवै पक्ष एकैचोटि बोलिरहेका हुन्छन् र कसैले पनि सुनिरहेको हुँदैन। मानिस आफ्नो कुरा सुनिएको छ भन्ने लागेपछि मात्र अर्काको कुरा सुन्न तयार हुन्छ।
त्यसैले द्वन्द्व मिलाउन बस्दा सुरुमै समाधान नसुनाउनुहोस्। पहिले दुवै पक्षलाई नरोकी पूरा भन्न दिनुहोस्। यसले आधा काम आफैँ सजिलो बनाइदिन्छ।
छैटौँ उपाय हो, पछिसम्म पनि द्वन्द्व हुन नदिने उपाय अवलम्बन गर्ने। यो पाइला प्रायः छुट्छ, किनभने सम्झौता भइसकेपछि सबैलाई काम सकियोजस्तो लाग्छ।
तर सम्झौताले अहिलेको झगडा टुङ्ग्याउँछ, कारण हटाउँदैन। कारण उही रह्यो भने केही समयपछि उही झगडा फेरि फर्किन्छ, र दोस्रो पटकको झगडा पहिलो पटकभन्दा कडा हुन्छ।
त्यसैले सम्झौतापछि सोध्नुहोस्, यो फेरि नहोस् भन्नाका लागि अब के फेर्नुपर्छ? कहिले नियम बनाउनुपर्ला, कहिले जिम्मेवारी प्रस्ट तोक्नुपर्ला, कहिले सूचना पुर्याउने तरिका मिलाउनुपर्ला।
मध्यस्तकर्ता को हुन सक्छ?
मध्यस्तकर्ता भनेको द्वन्द्वमा नपरेको र दुवै पक्षले विश्वास गर्ने तेस्रो व्यक्ति हो। मध्यस्तकर्ताको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कक्षाको झगडामा कक्षा शिक्षक वा कक्षा नायक मध्यस्तकर्ता हुन सक्नुहुन्छ। छरछिमेकको विवादमा टोलका अगुवा वा वडाको न्यायिक समिति मध्यस्तकर्ता हुन सक्छ।
पहिलो, निष्पक्षता। कुनै एक पक्षतिर झुकेको देखियो भने अर्को पक्षले प्रक्रिया नै मान्न छाड्छ।
दोस्रो, धैर्य। मध्यस्तकर्ताको मुख्य काम बोल्नु होइन, दुवै पक्षलाई पूरा सुन्न दिनु हो।
तेस्रो, गोपनीयता। छलफलमा भनिएका कुरा बाहिर फैलाइयो भने कसैले पनि साँचो कुरा भन्न छाड्छ।
सञ्चार माध्यम र द्वन्द्व
परिभाषामा नै भनिएको छ, सही सूचना आदानप्रदान नहुँदा वा गलत समाचार प्रसारणले पनि द्वन्द्व सिर्जना गर्छ। आजको समयमा यो कारण झन् बलियो भएको छ, किनभने सूचना अनलाइनमार्फत तुरुन्तै धेरै मानिससम्म पुग्छ।
गलत सूचना कसरी द्वन्द्व बनाउँछ भन्ने साङ्लो यस्तो हुन्छ। गलत समाचार आउनु → मानिस आत्तिनु → हल्ला फैलिनु → भेटघाट र सहयोग बन्द हुनु → अविश्वास र डर बढ्नु → द्वन्द्वको स्थिति बन्नु।
यही कारणले द्वन्द्व रोक्न सञ्चार माध्यमको भूमिका ठुलो हुन्छ। तिनले गर्नुपर्ने काम यी हुन्।
- समाचार प्रसारण गर्नुअघि वास्तविकता जाँच्ने र स्रोत पुष्टि गर्ने।
- अपुष्ट कुरा र हल्ला समाचार नबनाउने।
- सही सूचना छिटो र सबैलाई पुग्ने गरी पुर्याउने, किनभने खाली ठाउँ हल्लाले भर्छ।
- गल्ती भएमा तुरुन्तै सच्याउने र सच्याइएको कुरा त्यत्तिकै ठुलो गरी देखाउने।
- द्वन्द्व बढाउने भन्दा समाधानतिर लैजाने भाषा प्रयोग गर्ने।
पाठकको जिम्मेवारी पनि छ। कुनै समाचार पढ्नेबित्तिकै अरूलाई पठाउनुअघि सोध्नुहोस्, यो कहाँबाट आयो र पुष्टि भएको हो? गलत सूचना फैलाउने काम प्रायः खराब नियतले होइन, हतारले हुन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।