विकास भन्नाले साधारणतया सकारात्मक परिवर्तन भन्ने बुझिन्छ। मुलुकको आर्थिक र सामाजिक विकास गर्नका लागि आवश्यक पर्ने सेवा र सुविधाहरूलाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र विद्युत् विकासका पूर्वाधार हुन्।
पूर्वाधार आफैँमा विकास होइन। यो विकास हुन दिने जग हो। विद्यालय भवन आफैँले कसैलाई शिक्षित बनाउँदैन, तर विद्यालयबिना कोही शिक्षित हुन पनि सक्दैन। यही कारणले पूर्वाधारलाई पहिलो प्राथमिकता दिइन्छ।
विकास भनेको के हो?
परिवर्तन विद्यमान अवस्थामा हुने सुधारसँग सम्बन्धित हुन्छ। विकासले व्यक्ति, समाज र देशलाई अघि बढ्न मदत गर्दछ। विकासले आर्थिक मात्रै नभई सामाजिक र सांस्कृतिक परिवर्तनलाई पनि जनाउँछ। पूर्वाधारको विकासले अन्य सामाजिक तथा आर्थिक सुविधा विस्तारका लागि मदत गर्दछ।
पूर्वाधार धेरै छन्, तर यस पाठमा शिक्षा र स्वास्थ्य सँगै राखिएका छन्। कारण छ। सडक, विद्युत् र सञ्चारले चिज बनाउँछन्। शिक्षा र स्वास्थ्यले मानिस बनाउँछन्। दुवैले मिलेर देशलाई चाहिने सक्षम जनशक्ति तयार पार्छन्। जनशक्ति नै दुवैलाई जोड्ने शब्द हो: शिक्षाले जान्ने बनाउँछ, स्वास्थ्यले काम गर्न सक्ने बनाउँछ। दुईमध्ये एउटा मात्र भए पुग्दैन।
(क) शिक्षा
केही वर्ष पहिले देउराली गाउँमा साक्षर मानिसको सङ्ख्या कम थियो। चिठी पत्र पढ्न र लेख्नसमेत पढेलेखेका मानिस पाउन मुस्किल पर्दथ्यो। अहिले गाउँमा विद्यालय खुलेको छ र सबै बालबालिकाहरू विद्यालय जान्छन्। गाउँका सबै मानिस सामान्य कुरा पढ्न, लेख्न र हरहिसाब गर्न सक्ने भएका छन्, र मोबाइल फोन तथा क्याल्कुलेटर चलाउन पनि सक्षम छन्।
शिक्षाले गाउँमा जनचेतना बढेको छ। गाउँमा उच्च शिक्षा हासिल गर्नेको सङ्ख्या पनि बढ्दै गएको छ। केही मानिसले आफ्नै व्यापार, व्यवसाय र साना उद्योग खोलेर बसेका छन्। रुढिवादी र अन्धविश्वासमा कमी आएको छ। समाजमा सामाजिक समस्या कम भएका छन्। विकास निर्माणका काममा मानिसले सहभागिता जनाउन थालेका छन्। त्यहाँका मानिसको आम्दानीमा वृद्धि भएको छ र रोजगारीका अवसर पनि वृद्धि भएका छन्।
शिक्षाले के के गर्छ?
| ज्ञान र चेतना | ज्ञान र चेतनाको विकास गराउँछ |
| प्रतिभा | व्यक्तिमा रहेको प्रतिभालाई अगाडि बढाउन सहयोग गर्छ |
| अवसर | जीवनमा विभिन्न अवसरको खोजी गर्न मदत गर्छ |
| निर्णय | उपयुक्त समयमा सही निर्णय गर्न मदत गर्छ |
| समस्या समाधान | समस्याको समाधान गर्न मदत गर्छ |
| सिप | सिप र व्यवहार सिकाउँछ |
| जनशक्ति | देश विकासका लागि सक्षम जनशक्ति तयार गर्छ |
शिक्षाका तीन किसिम
व्यक्तिले औपचारिक, वैकल्पिक एवम् अनौपचारिक माध्यमबाट शिक्षा प्राप्त गर्दछ।
| किसिम | कहाँबाट |
|---|---|
| औपचारिक शिक्षा | विद्यालय, क्याम्पस र विश्वविद्यालयबाट प्राप्त हुने शिक्षा |
| वैकल्पिक शिक्षा | खुला शिक्षा, दूर शिक्षा र निरन्तर शिक्षाका माध्यमबाट प्राप्त हुने शिक्षा |
| अनौपचारिक शिक्षा | विभिन्न अनौपचारिक माध्यम र पद्धतिबाट प्राप्त हुने शिक्षा |
औपचारिक शिक्षाका आफ्नै सर्त हुन्छन्: निश्चित उमेर, निश्चित समय र निश्चित ठाउँ। तर सबैले ती सर्त पूरा गर्न सक्दैनन्। जागिर गर्ने मानिस दिनभर विद्यालय जान सक्दैन। घर धेरै टाढा भएको विद्यार्थी हरेक दिन आउजाउ गर्न सक्दैन। सानोमा पढ्न नपाएको मानिसलाई अब कक्षा एकमा बस्न मिल्दैन। खुला शिक्षा, दूर शिक्षा र निरन्तर शिक्षा यिनै मानिसका लागि बनाइएका बाटा हुन्। यसैले शिक्षालाई पूर्वाधार भनिन्छ, किनभने पूर्वाधार भनेको सबैका लागि बाटो खुला गर्ने कुरा हो।
नेपालमा शिक्षाको वर्तमान अवस्था
| साक्षरता दर | महिला साक्षरता | पुरुष साक्षरता | भर्नामा पहुँच | विश्वविद्यालय सङ्ख्या |
|---|---|---|---|---|
| ६५.९ | ५७.४ | ७५.१ | ९८.४ | ११ |
स्रोत: शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय।
तालिकामा दुई कुरा ध्यान दिन लायक छन्।
पहिलो, भर्नामा पहुँच ९८.४ छ तर साक्षरता ६५.९ मात्र छ। यति ठुलो फरक किन? किनभने दुवैले फरक मानिस गन्छन्। भर्नामा पहुँचले आजका बालबालिका गन्छ, जो लगभग सबै विद्यालय पुगेका छन्। साक्षरता दरले देशका सबै उमेरका मानिस गन्छ, जसमा विद्यालय नै नभएको समयमा हुर्केका पाका पुस्ता पनि पर्छन्। त्यसैले यो फरक विफलताको होइन, समयको हो, र वर्षौंमा आफैँ घट्दै जान्छ।
दोस्रो, महिला ५७.४ र पुरुष ७५.१ छ, अर्थात् झन्डै अठार अङ्कको खाडल। यो चाहिँ समयले आफैँ पुर्ने खाडल होइन। यसका लागि छोरीलाई विद्यालय पठाउने निर्णय हरेक घरमा हुनुपर्छ।
(ख) स्वास्थ्य
हालसालै रम्घा गाउँकी फूलमायाले आफ्नै गाउँको स्वास्थ्य चौकीमा बच्चा जन्माइन्। स्वास्थ्यकर्मी र स्वास्थ्य उपकरणको राम्रो व्यवस्थापनले उपचार सम्भव भएको हो। पाँच वर्ष अगाडि यसै स्वास्थ्य चौकीमा राम्रो उपचार नपाएर उनको छिमेकीको मृत्यु भएको थियो। पाँच वर्षमा स्वास्थ्य चौकीमा धेरै सुधार भएका छन्। डाक्टर बस्न नमान्ने यस स्वास्थ्य संस्थामा अहिले डाक्टर र अन्य स्वास्थ्यकर्मी पनि नियमित सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।
स्वास्थ्य नै धन हो। स्वस्थ्य जनशक्तिले मात्रै देश विकासमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ। विकास निर्माणका लागि स्वस्थ जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ।
स्वस्थ रहन के चाहिन्छ?
स्वास्थ्य पूर्वाधारको विकास गर्न सकेमा समयमा उपचार प्राप्त गर्न सकिन्छ र मृत्युदरमा पनि कमी आउँछ।
हाल नेपालमा स्वास्थ्य पूर्वाधारको विकास हुँदै गइरहेको छ। प्रत्येक स्थानीय तहमा आधारभूत स्वास्थ्य सुविधाको पहुँच पुर्याउने लक्ष्य राखिएको छ। अहिले धेरै स्थानीय तहले आफ्नो मातहतमा आधारभूत अस्पताल सञ्चालन गरेका छन्, जसबाट नागरिकले आधारभूत स्वास्थ्य सुविधा पाउन थालेका छन्। देशभर अस्पताल खोल्ने क्रम बढेको छ।
नेपालमा स्वास्थ्य सुविधाको वर्तमान अवस्था
| अस्पताल | प्राथमिक स्वास्थ्य उपचार केन्द्र | हेल्थ पोस्ट | सहरी हेल्थ केन्द्र | सामुदायिक स्वास्थ्य केन्द्र | डाक्टरको सङ्ख्या |
|---|---|---|---|---|---|
| १२५ | १९८ | ३८०८ | ३७४ | २९९ | १६४३२ |
स्रोत: स्वास्थ्य सेवा विभाग, २०७४/०७५।
हेल्थ पोस्ट ३८०८ छन् तर अस्पताल १२५ मात्र छन्। यो असन्तुलन जस्तो देखिन्छ, तर वास्तवमा योजनाबद्ध छ। हेल्थ पोस्टले सामान्य बिरामी, खोप, सुत्केरी सेवा र प्राथमिक उपचार गर्छ, र यस्तो सेवा सबैको घरनजिक चाहिन्छ। अस्पतालले ठुलो शल्यक्रिया र जटिल उपचार गर्छ, जसका लागि धेरै उपकरण र विशेषज्ञ चाहिन्छ, त्यसैले ती थोरै तर ठुला हुन्छन्। स्वास्थ्य पूर्वाधार यसरी नै तह तह मिलाएर बनाइन्छ: धेरै साना नजिक, थोरै ठुला टाढा।
शिक्षा र स्वास्थ्य एकअर्कामा भर परेका छन्। बिरामी विद्यार्थी विद्यालय जान सक्दैन, त्यसैले स्वास्थ्यबिना शिक्षा पूरा हुँदैन। अर्कातिर स्वास्थ्य शिक्षा नपाएको मानिसले सफा पानी, सन्तुलित भोजन र खोपको महत्त्व बुझ्दैन, त्यसैले शिक्षाबिना स्वास्थ्य पनि सुध्रँदैन। यही कारणले यी दुई पूर्वाधारलाई सधैँ सँगै राखिन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।