सूचना प्रविधि

हामी हरेक दिन कुनै न कुनै सूचना लिन्छौँ र दिन्छौँ। कहिले आवाज सुनेर थाहा पाउँछौँ, कहिले तस्बिर हेरेर बुझ्छौँ, कहिले अक्षर पढेर र कहिले अङ्क गनेर। पहिले यी कुरा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्‍याउन धेरै समय लाग्थ्यो। आज विभिन्न यन्त्रको सहायताले उही सूचना एकै छिनमा टाढासम्म पुग्छ। यसरी यन्त्र र प्रविधिको सहायताले सूचना तयार पार्ने, पठाउने र सुरक्षित राख्ने काम गर्ने प्रविधिलाई सूचना प्रविधि भनिन्छ।

विभिन्न प्रविधिहरू प्रयोग गरेर सूचना प्रवाह हुन्छ। यी प्रविधिहरूले मुख्य गरी तीन काममा मदत गर्दछन्। पहिलो, सूचना सङ्कलन। यसको अर्थ काम लाग्ने कुरा जम्मा गर्नु हो, जस्तै विद्यालयमा कति विद्यार्थी छन् भन्ने तथ्याङ्क जम्मा गर्नु। दोस्रो, सूचना भण्डारन। जम्मा भएको सूचना नबिग्रिने गरी सुरक्षित राख्नु भण्डारन हो। कापीमा लेखेको कुरा हराउन सक्छ, तर कम्प्युटरमा राखेको सूचना धेरै समयसम्म रहन्छ। तेस्रो, सूचना व्यवस्थापन। जम्मा भएको सूचनालाई मिलाएर राख्ने र चाहिँदा तुरुन्तै खोजी निकाल्ने काम व्यवस्थापन हो।

कुनै विषयमा जानकारी चाहियो भने हामी सर्च इन्जिनका रूपमा विभिन्न इन्जिनको प्रयोग गर्न सक्छौँ। इन्टरनेटमा भएका लाखौँ सूचनामध्ये हामीले खोजेको कुरा छानेर देखाइदिने काम सर्च इन्जिनले गर्छ। गुगल सबैभन्दा बढी प्रयोग भएको सर्च इन्जिन हो। सर्च इन्जिनमा आफूले खोज्न चाहेको शब्द टाइप गरेपछि त्यससँग मिल्ने धेरै नतिजा देखा पर्छन्। तीमध्ये कुन नतिजा भरपर्दो छ भनी छान्ने काम भने प्रयोग गर्ने मानिस आफैँले गर्नुपर्छ।

सूचना प्रविधिका साधन धेरै छन्। तीमध्ये कम्प्युटर, इन्टरनेट र मोबाइल फोन दैनिक जीवनमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने साधन हुन्। यी तीन साधन एकअर्कासँग जोडिएका छन्, किनभने कम्प्युटर वा मोबाइल फोनलाई इन्टरनेटसँग जोडेपछि मात्र संसारभरको सूचना हाम्रो हातसम्म आइपुग्छ।

• (क) कम्प्युटर : कम्प्युटर पनि सूचना सङ्कलन, भण्डारन र सम्प्रेषण गर्ने अर्को माध्यम हो। यसको सहयोगले कुनै पनि काम सजिलै गर्न सकिन्छ। लेख तयार पार्ने, हिसाब गर्ने, तस्बिर र भिडियो राख्ने काम कम्प्युटरबाट हुन्छ।
• (ख) इन्टरनेट : इन्टरनेट सूचना आदान प्रदान गर्न सघाउने माध्यम हो। यसका सहायताले हामी विभिन्न तथ्य एवम् सूचनाहरू खोजी गर्न र आदान प्रदान गर्न सक्छौँ। संसारका कम्प्युटर र मोबाइल फोन आपसमा जोडिने जालो नै इन्टरनेट हो।
• (ग) मोबाइल फोन : मोबाइल फोन सूचना सञ्चारको क्षेत्रमा सूचना सम्प्रेषण गर्ने माध्यम हो। यसबाट हामीले धेरै प्रकारका सूचना आदान प्रदान गर्न सक्छौँ। यस प्रविधिलाई कक्षाकोठामा सिकाइ सहजीकरणका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

कम्प्युटर र मोबाइल फोनलाई इन्टरनेटसँग जोडेपछि तिनमा चल्ने विभिन्न माध्यमबाट हामी अरूसँग सम्पर्क गर्न सक्छौँ। कुनै माध्यमले लेखेको कुरा पठाउँछ, कुनैले आवाज पठाउँछ र कुनैले एकअर्कालाई देखाउँदै कुराकानी गराउँछ।

• (घ) इमेल : इमेलका माध्यमबाट तपाईंले कुनै पनि चिठी पत्र, खबर आदान प्रदान गर्न सक्नुहुन्छ। याहु, जिमेल, आउटलुक जस्ता यन्त्रहरूले इमेल गर्न सहयोग पुर्‍याएका छन्।
• (ङ) फेसबुक : यो लोकप्रिय सूचना प्रदान गर्ने माध्यम हो। यसका माध्यमबाट धेरै मानिसहरूसँग सम्पर्क कायम गर्न सकिन्छ। यसको प्रयोगका लागि एप डाउनलोड गरेर आफ्नो विवरण भर्नुपर्छ।
• (च) म्यासेन्जर : खबर आदानप्रदान गर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण साधन म्यासेन्जर हो। यसले ध्वनि र अक्षरलाई आदानप्रदान गर्न सक्छ। यसबाट प्रत्यक्ष देखादेख गरी कुराकानी समेत गर्न सकिन्छ।
• (छ) ह्वाट्सएप, भाइबर, स्काइप : यी पनि ध्वनि र अक्षरहरू आदानप्रदान गर्न सकिने एप्सहरू हुन्। यिनीहरूका माध्यमबाट संसारका कुनै ठाउँमा भएका मानिससँग सहज तरिकाले कुरा गर्न सकिन्छ।

सूचना प्रविधिले हाम्रो ज्ञानको दायरा बढाउँछ। कक्षामा पढेको कुरा नबुझे त्यसै विषयको थप जानकारी घरमै बसेर खोज्न सकिन्छ। यसले नयाँ नयाँ विषयवस्तुको खोजीमा सघाउँछ र नयाँ विषयवस्तुसँग अद्यावधिक हुन मदत गर्छ। विभिन्न सेवा र सुविधा प्राप्त गर्न सहज हुन्छ। नयाँ विषयवस्तु र सूचना आदानप्रदान गर्न पनि मदत पुग्छ।

• ज्ञानको दायरा बढाउँछ।
• नयाँ नयाँ विषयवस्तुको खोजीमा सघाउँछ।
• नयाँ विषयवस्तुसँग अद्यावधिक हुन मदत गर्छ।
• विभिन्न सेवा र सुविधा प्राप्त गर्न सहज हुन्छ।
• नयाँ विषयवस्तु र सूचना आदानप्रदान गर्न मदत पुग्छ।

सूचना प्रविधि विद्यार्थीका लागि पनि उत्तिकै काम लाग्ने साधन हो। गृहकार्य वा कक्षाकार्य गर्दा कुनै विषयवस्तुको खोजी गर्न इन्टरनेटको प्रयोग गर्न सकिन्छ। शिक्षकले चित्र, नक्सा र भिडियो देखाएर पढाउँदा कठिन कुरा पनि छिटो बुझिन्छ। परीक्षाको नतिजा, विद्यालयको सूचना र पाठ्यपुस्तक पनि अनलाइनबाट हेर्न सकिन्छ। घरमा अभिभावकले बिल तिर्न, टिकट काट्न र समाचार हेर्न यसै प्रविधिको प्रयोग गर्नुहुन्छ।

सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्दा केही समस्या पनि आउँछन्। कहिले इन्टरनेट नचल्ने, कहिले बिजुली नआउने, कहिले भेटिएको सूचना गलत हुने र कहिले धेरै समय स्क्रिनमै बित्ने समस्या देखिन्छ। यस्ता समस्याको समाधान भनेको प्रविधि छोड्नु होइन, सही तरिकाले र सही समयसम्म मात्र प्रयोग गर्नु हो।

• तपाईंले कुनै सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्नुभएको छ ? छ भने कुन सञ्जाल प्रयोग गरेर साथी वा आफन्तसँग सम्पर्क गर्नुहुन्छ ? कक्षाका साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस्।
• सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्दा के समस्याहरू आउँछन् ? छलफल गरी विवरण कक्षामा सुनाउनुहोस्।
• इन्टरनेटको प्रयोग गरी तपाईंले गृहकार्य वा कक्षाकार्य गर्नुभएको होला। भर्खरै मात्र कुन विषयवस्तुको खोजी गर्नुभयो, एकआपसमा अन्तरक्रिया गर्नुहोस्।