नेपालको जनसङ्ख्याको अवस्था

कुनै ठाउँमा बस्ने मानिसको सङ्ख्या सधैँ उस्तै रहँदैन। हरेक दिन कतै बालबालिका जन्मिन्छन्, कतै मानिसको मृत्यु हुन्छ र कोही पढ्न वा काम गर्न अर्को ठाउँमा सर्छन्। यसरी जनसङ्ख्या परिवर्तन भइरहन्छ। यो निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो। यही कारणले कुनै देशको जनसङ्ख्याको वास्तविक आकार यति नै हो भनी निश्चित गर्न कठिन हुन्छ। तर निश्चित ठाउँ र निश्चित समय तोकियो भने त्यहाँको जनसङ्ख्याको परिमाण वा मात्रा भन्न सकिन्छ। त्यसैले जनसङ्ख्याको आकार बुझ्न पहिले समय तोकिनुपर्छ।

नेपालमा वि.सं. १९६८ मा जनसङ्ख्या ५६,३८,७४९ थियो। वि.सं. २०६८ सालको जनगणनामा नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५०४ पुगेको थियो। एक सय वर्षको अवधिमा नेपालको जनसङ्ख्या करिब पाँच गुणा भएको यी दुई अङ्कले देखाउँछन्। यस्ता अङ्क जनगणनाबाट प्राप्त हुन्छन्, र जनगणनाले तोकिएको वर्षमा देशभित्र रहेका सबै मानिसको गणना गर्छ। एउटै वर्षको अङ्क भएकाले मात्र यी सङ्ख्या आपसमा तुलना गर्न मिल्छ।

जनसङ्ख्याको आकार कहिले बढ्छ, कहिले घट्छ। यही घटबढलाई जनसङ्ख्या परिवर्तन भनिन्छ। यो परिवर्तन आफैँ हुँदैन, यसका पछाडि तीन कारण हुन्छन्।

• जन्म: नयाँ बालबालिका जन्मिँदा त्यस ठाउँको जनसङ्ख्या बढ्छ।
• मृत्यु: मानिसको मृत्यु हुँदा जनसङ्ख्या घट्छ।
• बसाइँसराइ: मानिस एउटा ठाउँ छाडेर अर्को ठाउँमा बस्न जाँदा छाडेको ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ र पुगेको ठाउँको जनसङ्ख्या बढ्छ।

एउटै गाउँमा एक वर्षमा तीस जना बालबालिका जन्मिए, दस जनाको मृत्यु भयो र पन्ध्र जना काम खोज्दै सहर गए भने त्यस गाउँको जनसङ्ख्या पाँच जनाले मात्र बढ्छ। यसैले जनसङ्ख्याको परिवर्तन हेर्दा तीनवटै पक्ष सँगै हेर्नुपर्छ।

वृद्धिदर प्रतिशतमा लेखिन्छ। वि.सं. २०५८ को जनगणनाअनुसार नेपालको वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर २.२५ प्रतिशत थियो। वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर १.३५ प्रतिशत रहेको छ। नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदरको प्रवृत्ति हेर्दा पछिल्लो दशकमा वृद्धिदरको अनुपात घट्दो क्रममा रहेको देखिन्छ। विगतका जनगणनामा जनसङ्ख्या वृद्धिदर दुई प्रतिशत हाराहारी भए पनि पछिल्लो जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्या वृद्धिदरमा कमी आएको छ।

जनसङ्ख्या भन्नाले मानिसको जम्मा सङ्ख्या मात्र बुझिँदैन। ती मानिस कस्ता छन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जनसङ्ख्याका आधारभूत पक्षहरू यी हुन्।

• उमेर
• लिङ्ग
• जाति
• धर्म
• पेसा
• भाषा

जनसङ्ख्या बनोटले देशको विकासका गतिविधिमा प्रभाव पार्छ। उदाहरणका लागि १५ देखि ५९ वर्ष उमेर समूहलाई पेसागत क्षमता वा सक्रिय जनसङ्ख्या मानिन्छ। यो उमेर समूहका मानिस काम गर्न सक्ने अवस्थामा हुन्छन्, त्यसैले यो समूहको जनसङ्ख्या बढी हुनुको अर्थ देशको स्रोत साधन परिचालनमा सहयोग पुग्नु हो।

अर्थात् महिलाको सङ्ख्यालाई सय मानेर त्यसमा पुरुष कति पर्छन् भनी हेरिन्छ। वि.सं. २०६८ को जनगणनाका सङ्ख्या राखेर निकालेर हेरौँ।

चरण १: पुरुषको सङ्ख्यालाई महिलाको सङ्ख्याले भाग गरी सयले गुणा गरिन्छ। सङ्ख्या राख्दा गणितीय वाक्य:

\[ \frac{12849041}{13645463} \times 100 \]

चरण २: पहिले भाग गर्दा भागफल:

\[ \frac{12849041}{13645463} = 0.9416 \]

चरण ३: भागफललाई सयले गुणा गर्दा लैङ्गिक अनुपात:

\[ 0.9416 \times 100 = 94.16 \]

यसको अर्थ वि.सं. २०६८ मा नेपालमा प्रत्येक १०० जना महिलाको तुलनामा करिब ९४ जना पुरुष थिए। यसले नेपालमा पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी रहेको देखाउँछ।

नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्रमा जनसङ्ख्या बराबर बाँडिएको छैन। वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार तीनै क्षेत्रको अवस्था यस्तो छ।

तालिकाले देखाउँछ कि देशको आधाभन्दा बढी जनसङ्ख्या तराईमा छ र सबैभन्दा थोरै जनसङ्ख्या हिमालमा छ। तीनै क्षेत्रमा महिलाको सङ्ख्या पुरुषको सङ्ख्याभन्दा बढी छ।

मानिस जहाँ बाँच्न सजिलो हुन्छ, त्यहीँ बढी बस्छन्। जनसङ्ख्याको वितरण असमान हुनुका मुख्य कारण यी हुन्।

• भौगोलिक बनावट: समथर र सजिलो भूभागमा मानिस बढी बस्छन्, अग्ला र भिरालो भूभागमा कम बस्छन्।
• हावापानी: अति चिसो वा बस्न कठिन हावापानी भएको ठाउँमा बस्ती पातलो हुन्छ, मध्यम हावापानी भएको ठाउँमा घना हुन्छ।
• माटो र खेतीयोग्य जमिन: उर्वर जमिनले खाद्यान्न दिने भएकाले त्यस्तो ठाउँमा बस्ती बाक्लो हुन्छ।
• आर्थिक तथा सामाजिक सुविधा: शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, बजार र रोजगारीका अवसर भएका ठाउँमा मानिस जम्मा हुन्छन्।

जनसङ्ख्याको महत्त्वपूर्ण पक्ष साक्षरता पनि हो। पछिल्लो जनगणनाअनुसार नेपालको साक्षरता दरको अवस्था सुधारउन्मुख छ। नेपालको जनगणना २०६८ अनुसार ६५.९% मानिस साक्षर थिए। जसमा पुरुष साक्षरता ७५.१% र महिला साक्षरता ५७.४% रहेको थियो। यी अङ्कले पुरुष र महिलाको साक्षरताबीच ठूलो फरक रहेको देखाउँछन्, र यो फरक घटाउनु देशको एउटा प्रमुख काम हो।

जनघनत्व जनसङ्ख्या अध्ययनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। दुई ठाउँको जनसङ्ख्या उत्तिकै भए पनि क्षेत्रफल फरक भयो भने त्यहाँको भीडभाड फरक हुन्छ। यही फरक जनघनत्वले जनाउँछ।

बढी आर्थिक सामाजिक सुविधा भएका ठाउँमा जनघनत्व बढी हुन्छ। जनघनत्वले सामाजिक सुविधाको वितरण र उपभोगमा प्रभाव पार्छ। बढी जनघनत्व भएका ठाउँमा खानेपानी, सरसफाइलगायत सामाजिक सुविधा वितरण चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। जनगणना २०६८ अनुसार नेपालको जनघनत्व १८० र जनगणना २०५८ अनुसार १५० रहेको थियो। दस वर्षमा जनघनत्व बढेको यो अङ्कले देखाउँछ।

• नेपालको पछिल्लो जनगणनाअनुसार नेपालका प्रदेशको जनसङ्ख्या वितरण वृत्तचित्रमा देखाउनुहोस्।
• तपाईं बसेको जिल्लाको जनसङ्ख्या र जनघनत्व सोधखोज गरी पत्ता लगाउनुहोस्।
• समूहमा बसेर तपाईंको जिल्ला वा प्रदेशको जनघनत्व कस्तो छ उल्लेख गर्नुहोस्। बढी वा कम जनघनत्व हुँदा तपाईंको जिल्ला वा प्रदेशमा परेको प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस्।