जनसाङ्ख्यिकी र तथ्याङ्क सङ्कलन
कुनै गाउँमा नयाँ विद्यालय खोल्ने कि अस्पताल, बाटो बनाउने कि खानेपानीको धारा जडान गर्ने, यस्तो निर्णय अनुमानले गर्न मिल्दैन । त्यहाँ कति घरपरिवार छन्, कति बालबालिका छन्, कति वृद्धवृद्धा छन्, कति जना पढ्दै छन् र कति जना काम गर्दै छन् भन्ने अङ्क हातमा भएपछि मात्र सही योजना बन्छ । जनसङ्ख्यासम्बन्धी यस्तै अङ्कको अध्ययनलाई जनसाङ्ख्यिकी भनिन्छ ।
जनसाङ्ख्यिकी : जनसङ्ख्याको गणितीय अध्ययन नै जनसाङ्ख्यिकी हो ।
जनसाङ्ख्यिकीका तत्त्वहरूको अध्ययन र विश्लेषण गर्न तथ्याङ्क सङ्कलन गरिन्छ । तथ्याङ्क आफैँ जम्मा हुँदैन, त्यसका लागि देशले योजनाबद्ध रूपमा विभिन्न माध्यम अपनाउनुपर्छ । तथ्याङ्क सङ्कलनका लागि अपनाइने माध्यमहरू यी हुन् ।
- जनगणना
- नमुना सर्वेक्षण
- व्यक्तिगत घटना दर्ता
- जनसङ्ख्या रजिस्ट्रेसन
- अन्य माध्यम
यीमध्ये जनगणना, पञ्जीकरण र अभिलेखलाई जनसङ्ख्या तथ्याङ्कका मुख्य स्रोत मानिन्छ । तिनै तिन स्रोतले देशको जनसङ्ख्याको वास्तविक चित्र देखाउँछन् ।
जनगणना
जनसङ्ख्याको तथ्याङ्क सङ्कलनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत जनगणना हो । जनगणनामा गणक घरघरमा पुग्छन् र परिवारका सबै सदस्यको विवरण फाराममा टिप्छन् । जनगणना गर्ने काम प्रत्येक दश वर्षमा हुन्छ ।
जनगणना : निश्चित समयमा देशभित्रका सबै घरपरिवारमा पुगेर हरेक व्यक्तिको विवरण सङ्कलन गर्ने कामलाई जनगणना भनिन्छ ।
जनगणना गर्दा घरपरिवारका बारेमा यस्ता व्यक्तिगत विवरण सङ्कलन गरिन्छ ।
- घरपरिवारको सदस्य सङ्ख्या
- व्यक्तिको उमेर
- धर्म
- भाषा
- शैक्षिक अवस्था
- जन्म, मृत्यु र विवाहसम्बन्धी विवरण
नेपालमा जनगणना बसोबासका आधारमा गरिन्छ । अर्थात् गणना हुने बेला जुन व्यक्ति जुन ठाउँमा बसोबास गरिरहेको हुन्छ, उसको नाम त्यही ठाउँमा टिपिन्छ । यसैले जनगणनाले कुन ठाउँमा कति मानिस बसिरहेका छन् भन्ने साँचो चित्र दिन्छ ।
जनसङ्ख्याको आकार, बनोट, परिवर्तन र वितरणसम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नु जनगणनाको उद्देश्य हो । आकारले देशमा जम्मा कति मानिस छन् भन्ने बताउँछ । बनोटले उमेर, लिङ्ग, भाषा र धर्मअनुसार जनसङ्ख्या कस्तो छ भन्ने देखाउँछ । परिवर्तनले जनसङ्ख्या बढेको हो कि घटेको हो भन्ने जनाउँछ र वितरणले कुन ठाउँमा कति मानिस छन् भन्ने खुलाउँछ ।
नेपालमा जनगणनाको यात्रा
नेपालमा जनगणना वि.सं. १९६८ सालबाट सुरु भएको हो । नेपालमा जनगणना सुरु भएको १०० वर्ष अवसर पारेर असार ८ लाई जनगणना दिवस (Census Day) का रूपमा मनाउन थालिएको छ ।
वि.सं. २०६८ मा एघारौँ जनगणना भएको थियो । उक्त जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५ सय ४ रहेको थियो । त्यसपछि वि.सं. २०७८ साल बाह्रौँ जनगणना वर्ष हो ।
| विवरण | तथ्य |
| नेपालमा जनगणना सुरु भएको साल | वि.सं. १९६८ |
| जनगणना हुने अन्तर | प्रत्येक दश वर्षमा |
| जनगणना दिवस (Census Day) | असार ८ |
| एघारौँ जनगणना | वि.सं. २०६८ |
| वि.सं. २०६८ को जनसङ्ख्या | २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५ सय ४ |
| बाह्रौँ जनगणना वर्ष | वि.सं. २०७८ |
| गणनाको आधार | बसोबास |
जनगणनाले दश वर्षमा एक पटक देशको पूरा तस्बिर खिच्छ । त्यही तस्बिर हेरेर सरकारले विद्यालय, अस्पताल, बाटो र रोजगारीको योजना बनाउँछ ।
पञ्जीकरण
जनगणना दश वर्षमा एक पटक मात्र हुन्छ । तर मानिसको जन्म, मृत्यु र विवाह त हरेक दिन भइरहन्छ । एक जनगणनाबाट अर्को जनगणनाबिचको अवधिभर मानिसको जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ आदि विवरण अद्यावधिक गर्ने काम पञ्जीकरणले गर्छ । यसैले जनसङ्ख्या तथ्याङ्क सङ्कलनमा पञ्जीकरण महत्त्वपूर्ण स्रोत हो ।
पञ्जीकरण : जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ, सम्बन्ध विच्छेद जस्ता व्यक्तिगत घटनाको दर्ता अद्यावधिक गर्नुलाई पञ्जीकरण भनिन्छ । पञ्जीकरणलाई व्यक्तिगत घटना दर्ता पनि भनिन्छ ।
पञ्जीकरण गरिने व्यक्तिगत घटना यी पाँच हुन् ।
- जन्म
- मृत्यु
- विवाह
- बसाइँसराइ
- सम्बन्ध विच्छेद
पञ्जीकरण व्यक्तिगत घटनाको अभिलेख हो । व्यक्तिगत वा पारिवारिक सूचना राख्ने कार्य नै पञ्जीकरण हो । पञ्जीकरणले नागरिकलाई नागरिकता प्राप्त गर्न र राज्यबाट कानुनबमोजिमका सुविधा लिन सहयोग प्रदान गर्छ । यसले जनसङ्ख्याको विवरण र जनसाङ्ख्यिकी तत्त्वको विश्लेषण गर्न वास्तविक सूचना पनि प्रदान गर्छ ।
नेपालमा वि.सं. २०३४ साल वैशाख १ गतेबाट पञ्जीकरण अर्थात् व्यक्तिगत घटना दर्ता सुरु भएको हो । आज पनि यो काम स्थानीय तहका वडा कार्यालयबाट हुन्छ ।
जनगणना र पञ्जीकरण एउटै होइनन् । जनगणना सरकारले दश वर्षमा एक पटक देशभर गर्ने गणना हो, तर पञ्जीकरण घटना घटेपछि परिवार आफैँ गएर गराउने निरन्तर चलिरहने दर्ता हो ।
अभिलेख
जनसङ्ख्यासम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने अर्को स्रोत अभिलेख हो । यस्ता अभिलेखहरू आफ्ना कार्यालयका कामकाजमा सघाउ पुऱ्याउने हिसाबले छुट्टाछुट्टै संस्थाहरूले सङ्कलन गरेका हुन्छन् ।
अभिलेख : विभिन्न संस्थाले आफ्नो कार्यालयको काम चलाउन तयार पारेर राखेका नामावली र लगतलाई अभिलेख भनिन्छ ।
यस्ता अभिलेखमा खास गरी यी पर्दछन् ।
- मतदाता नामावली
- नागरिकताको लगत
- टेलिफोन डाइरेक्टरी
- विद्यालय भर्ना लगत
अभिलेखमा सबै खालका सूचना हुँदैनन् । जस्तै मतदाता नामावलीमा मत दिन पाउने उमेरका मानिसको नाम मात्र हुन्छ, साना बालबालिकाको नाम त्यहाँ हुँदैन । विद्यालय भर्ना लगतले विद्यालय जाने बालबालिकाको मात्र सङ्ख्या देखाउँछ । त्यसैले अभिलेखबाट देशको पूरा जनसङ्ख्या थाहा हुँदैन, तर एउटा खास समूहको अवस्था राम्ररी बुझिन्छ । खास गरी अनुसन्धान कर्ता, प्रशासक र योजनाविद्हरूको प्रयोगका निम्ति यस्ता अभिलेख उपयोगी हुन्छन् ।
तिन स्रोतको तुलना
तिनै स्रोतले फरक फरक काम गर्छन् । तलको तुलनाले कुन स्रोतले के दिन्छ भन्ने छिटो बुझ्न सजिलो बनाउँछ ।
| स्रोत | कहिले सङ्कलन हुन्छ | उदाहरण |
| जनगणना | प्रत्येक दश वर्षमा एक पटक | देशभरका घरपरिवारको पूरा विवरण |
| पञ्जीकरण | घटना घटेपछि, निरन्तर | जन्म दर्ता, विवाह दर्ता, मृत्यु दर्ता |
| अभिलेख | संस्थाको आवश्यकताअनुसार | मतदाता नामावली, विद्यालय भर्ना लगत |
यी स्रोत किन महत्त्वपूर्ण छन्
जनसङ्ख्याको सही सूचना नभई देश चलाउन सकिँदैन । यी स्रोतबाट आएको तथ्याङ्कले तलका काम गर्न मद्दत गर्छ ।
- कति विद्यालय, अस्पताल र बाटो चाहिन्छ भन्ने योजना बनाउन
- कुन ठाउँमा कति मानिस बसेका छन् भन्ने बुझेर बजेट बाँड्न
- जनसङ्ख्या बढेको हो कि घटेको हो भन्ने पत्ता लगाउन
- नागरिकलाई नागरिकता र राज्यका सुविधा दिलाउन
- अनुसन्धान कर्ता र योजनाविद्लाई भरपर्दो सूचना दिन
तथ्याङ्क जति सही हुन्छ, योजना त्यति नै ठिक बन्छ । त्यसैले आफ्नो परिवारको हरेक व्यक्तिगत घटना समयमै दर्ता गराउनु हरेक नागरिकको जिम्मेवारी हो ।
गरेर सिक्ने काम
- जनसङ्ख्याको सही सूचना प्राप्त गर्न जनसङ्ख्या तथ्याङ्कका स्रोतहरू महत्त्वपूर्ण हुन्छन्, कसरी ? कक्षामा उल्लेख गर्नुहोस् ।
- आफ्नो घरपरिवार वा समुदायमा कसैले आफ्नो परिवारको व्यक्तिगत घटना दर्ता नगराएको भेट्नुभयो भने दर्ता गर्नुका फाइदा उल्लेख गरी उहाँलाई सम्झाउनुहोस् ।
- आफ्नो वडाको गत एक महिनाको पञ्जीकरण अद्यावधिकताको अवस्था अध्ययन गरी कक्षामा प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।