जनगणना शब्द कहाँबाट आयो
जनगणना भन्ने शब्द अङ्ग्रेजी शब्द census बाट आएको हो । census शब्द चाहिँ ल्याटिन भाषाको censere बाट उत्पत्ति भएको हो । censere को अर्थ मूल्य वा कर हुन्छ । शब्दको यही अर्थले पुरानो समयमा मानिस किन गनिन्थे भन्ने कुरा खोलिदिन्छ । प्राचीन कालमा शासकहरूलाई दुई कुरा जान्नु थियो । पहिलो, कर तिर्न सक्ने मानिस कति छन् । दोस्रो, सैनिक सेवामा भर्ती हुन सक्ने मानिस कति छन् । यी दुई कुरा थाहा पाउन तिनीहरूको सूची बनाउने काम गरिन्थ्यो, र त्यही सूची बनाउने काम त्यस बेलाको जनगणना थियो । त्यसैले सुरुका दिनमा जनगणना जनताको सेवाका लागि नभई राज्यको कर र सेनाको आवश्यकताका लागि गरिन्थ्यो ।
censere : ल्याटिन भाषाको शब्द, जसको अर्थ मूल्य वा कर हुन्छ । अङ्ग्रेजीको census शब्द यसैबाट बनेको हो ।
विश्वमा जनगणनाको थालनी
विश्वमा जनगणनाको थालनी इसापूर्व करिब ४००० वर्ष अघि इजिप्टबाट भएको पाइन्छ । त्यति पुरानो समयमा लिइएको गणना आजको जस्तो व्यवस्थित थिएन । एउटै समय तोकिँदैनथ्यो, सबै व्यक्ति समेटिँदैनथे र सबैलाई एउटै प्रश्न सोधिँदैनथ्यो । वैज्ञानिक ढङ्गले जनगणना लिने काम भने सत्रौं र अठारौं शताब्दीमा भएको पाइन्छ । सर्वप्रथम १६६५ मा क्यानडामा वैज्ञानिक तरिकाले पहिलो पटक जनगणना लिएको थियो । वैज्ञानिक तरिका भन्नाले निश्चित समय तोकेर, तयार पारिएको प्रश्नावली अनुसार सबै व्यक्तिको विवरण लिएर, त्यसलाई मिलाएर प्रकाशन गर्ने तरिका बुझिन्छ ।
नेपालमा जनगणनाको इतिहास
नेपालमा जनगणना प्राचीनकालदेखि नै गरिने गरेको पाइन्छ । गुठी सञ्चालनका लागि आवश्यक पर्ने रकम जोहो गर्न घरधुरीको सङ्ख्या गणना गरिन्थ्यो । अर्थात् कति घर छन् भन्ने थाहा भएपछि मात्र कति रकम उठ्छ भन्ने हिसाब निस्कन्थ्यो । पछि पृथ्वीनारायण शाह र भिमसेन थापाको पालामा सैन्य भर्तीका लागि गणना गर्ने गरिन्थ्यो । यसबाट के देखिन्छ भने त्यस बेलाको गणनाको उद्देश्य सीमित थियो, तर गन्ने चलन भने धेरै पहिलेदेखि नै थियो ।
नेपालमा जनगणनाको लिखित इतिहासलाई हेर्दा वि.सं. १९६८ सालबाट सुरु भएको पाइन्छ । त्यसभन्दा अघि राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुरले वि.सं. १९१०, १९११ र १९१३ मा तीन वर्ष लगाएर जनगणना गरेको इतिहास भेटिन्छ । त्यति बेलाको जनगणनामा तल लेखिएका विवरणहरू सङ्कलन गरिएको थियो ।
- घरको प्रकार
- परिवार सङ्ख्या
- श्रीमान्, श्रीमतीको विवरण
- घरमूलीको नामलगायतका विवरणहरू
नियमित र प्रणालीगत रूपमा जनगणना लिने कार्य चन्द्रसमसेरको पालामा वि.सं. १९६८ सालबाट सुरु भयो । नियमित भनेको तोकिएको समयमा दोहोरिने र प्रणालीगत भनेको एउटै तरिका पछ्याउने भन्ने हो । वैज्ञानिक किसिमले जनगणना लिने कार्य चाहिँ वि.सं. १९९८/१९९९ बाट सुरु भयो । हाम्रो देशमा असार ८ गतेलाई जनगणना दिवसको रूपमा इतिहास मनाउने गरिन्छ ।
| समय | के भयो |
| प्राचीनकाल | गुठी सञ्चालनका लागि रकम जोहो गर्न घरधुरीको गणना |
| पृथ्वीनारायण शाह र भिमसेन थापाको पाला | सैन्य भर्तीका लागि गणना |
| वि.सं. १९१०, १९११ र १९१३ | जङ्गबहादुरले तीन वर्ष लगाएर गरेको जनगणना |
| वि.सं. १९६८ | चन्द्रसमसेरको पालामा नियमित र प्रणालीगत जनगणना सुरु |
| वि.सं. १९९८/१९९९ | वैज्ञानिक किसिमले जनगणना सुरु |
असार ८ गते नेपालमा जनगणना दिवसको रूपमा मनाइन्छ ।
जनगणनाको अर्थ
जनगणना : कुनै निश्चित समयमा कुनै खास स्थानमा बसोबास गर्ने सबै व्यक्तिहरूको जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक, सामाजिक विवरण सङ्कलन गरी यथार्थ तथ्याङ्क प्रकाशन गर्ने प्रक्रियालाई जनगणना भनिन्छ ।
यो परिभाषाका चारओटा भाग छन्, र चारै भाग महत्त्वपूर्ण छन् । निश्चित समय भनेको सबै ठाउँमा एउटै समय तोकिनु हो, नत्र एउटै व्यक्ति दुई पटक गनिन सक्छ । खास स्थान भनेको गणना गरिने क्षेत्र हो, जस्तै वडा, नगरपालिका वा पूरै देश । सबै व्यक्ति भनेको कोही पनि नछुट्ने गरी गनिनु हो । अनि सङ्कलन गरिएको विवरण जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक र सामाजिक हुन्छ । जनसाङ्ख्यिक विवरणमा उमेर र लिङ्ग जस्ता कुरा पर्छन्, आर्थिक विवरणमा पेसा र आम्दानी जस्ता कुरा पर्छन्, र सामाजिक विवरणमा भाषा, धर्म र शिक्षा जस्ता कुरा पर्छन् । अन्त्यमा सङ्कलन गरिएको तथ्याङ्क यथार्थ रूपमा प्रकाशन गरिन्छ, अर्थात् सबैले हेर्न पाउने गरी सार्वजनिक गरिन्छ ।
जनगणनामा मानिसको सङ्ख्या मात्र गनिन्छ भन्ने बुझाइ अपुरो हो । सङ्ख्यासँगै उमेर, लिङ्ग, भाषा, धर्म, पेसा जस्ता विवरण पनि सङ्कलन गरिन्छ ।
जनगणनाको प्रक्रिया
जनगणना प्रक्रिया : जनगणना कार्य सञ्चालनका लागि अपनाइने प्रक्रिया नै जनगणना प्रक्रिया हो ।
जनगणना एकै दिनमा सकिने काम होइन । यसका चरणहरू क्रमैसँग पूरा गर्नुपर्छ । जनगणना प्रक्रियालाई निम्नअनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ ।
- (क) जनगणनाको तयारी र प्रश्नावली निर्माण : कति जनशक्ति चाहिन्छ, कति खर्च लाग्छ भन्ने योजना बनाइन्छ र कस्ता प्रश्न सोध्ने हो भन्ने प्रश्नावली तयार गरिन्छ ।
- (ख) पूर्व परीक्षण (जनगणना प्रक्रियामा प्रश्नहरूको परिक्षण गर्ने) : थोरै घरमा गएर प्रश्नहरू बुझिने र काम लाग्ने छन् कि छैनन् भनी जाँचिन्छ ।
- (ग) तालिम (जनगणनामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई दिने) : कसरी सोध्ने र कसरी लेख्ने भन्ने सिकाइन्छ, ताकि सबैले एउटै तरिका अपनाऊन् ।
- (घ) गणना : गणनाकर्ता घरघरमा पुगेर प्रश्न सोध्छन् र प्राप्त उत्तर प्रश्नावलीमा लेख्छन् ।
- (ङ) प्रश्नावलीहरूको सङ्कलन : भरिएका प्रश्नावली एकै ठाउँमा जम्मा गरिन्छ ।
- (च) सम्पादन र साङ्केतीकरण : विवरण मिलाइन्छ र गणना गर्न सजिलो होस् भनी सङ्केत दिइन्छ ।
- (छ) तालिकामा प्रस्तुतीकरण र प्रकाशन : तथ्याङ्कलाई तालिकामा राखेर सबैले हेर्न पाउने गरी प्रकाशन गरिन्छ ।
जनगणनाका विधिहरू
विधि : जनगणना कसरी गरिन्छ भन्ने कुरालाई विधि भनिन्छ ।
जनगणनामा मुख्य तीनओटा विधिहरू प्रयोग गरिन्छन् । तीनै विधिको फरक एउटै प्रश्नमा अडेको छ, कुन ठाउँलाई आधार मानेर व्यक्तिको गणना गर्ने ।
वास्तविक उपस्थिति विधि (De-facto method) : यस विधिमा व्यक्ति जहाँ छ त्यहीँबाट उसको गणना गरिन्छ ।
वैधानिक उपस्थिति विधि (De-jure method) : व्यक्ति बसेको क्षेत्रबाट उसको गणना गरिन्छ भने त्यसलाई वैधानिक उपस्थिति विधि भनिन्छ ।
परिमार्जित स्थायी बसोबास विधि (Moder Re-Jure method) : बसोबासको आधारमा लिइने जनगणनालाई परिमार्जित स्थायी बसोबास विधि भनिन्छ । यो विधिअन्तर्गत वास्तविक उपस्थिति र वैधानिक उपस्थिति हुने विधिहरू प्रयोग गरेर जनगणना गरिन्छ ।
| विधि | कसरी गणना गरिन्छ |
| वास्तविक उपस्थिति विधि (De-facto method) | व्यक्ति जहाँ छ त्यहीँबाट गणना गरिन्छ । |
| वैधानिक उपस्थिति विधि (De-jure method) | व्यक्ति बसेको क्षेत्रबाट गणना गरिन्छ । |
| परिमार्जित स्थायी बसोबास विधि (Moder Re-Jure method) | बसोबासको आधारमा, माथिका दुवै विधि प्रयोग गरेर गणना गरिन्छ । |
वास्तविक उपस्थिति र वैधानिक उपस्थिति दुई फरक विधि हुन्, नाम मिल्दोजुल्दो भए पनि सट्टापट्टा नगर्नुहोस् । पहिलोमा उपस्थित ठाउँ आधार बन्छ, दोस्रोमा बसेको क्षेत्र आधार बन्छ ।
जनगणनाको महत्त्व
नेपालमा जनगणनालाई जनसङ्ख्याको भर पर्दो स्रोतको रूपमा लिनुपर्दछ । विद्यालय कहाँ खोल्ने, अस्पताल कति ठूलो बनाउने, बाटो कता पुर्याउने जस्ता निर्णय अनुमानले होइन, तथ्याङ्कले गर्नुपर्छ । गणनामा छुटेको व्यक्ति योजनामा पनि छुट्न सक्छ । जनगणनाको महत्त्वलाई निम्नअनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ ।
- (क) वडा तहसम्मको जनसङ्ख्या तथा परिवार सङ्ख्या निकाल्न सघाउ पुग्छ ।
- (ख) उमेर, लिङ्ग, जातजाति, भाषा, धर्म, अपाङ्गता जस्ता विषयको सूचना प्राप्त गर्न सकिन्छ ।
- (ग) जनसङ्ख्याको आर्थिक पक्षका बारेमा थाहा पाइन्छ ।
- (घ) साक्षरता तथा शैक्षिक अवस्थाको जानकारी पाइन्छ ।
- (ङ) बसाईंसराइ, प्रजनन दर, मृत्यु दर थाहा पाइन्छ ।
जनगणनाबाट प्राप्त तथ्याङ्क देशको योजना बनाउने आधार बन्छ, त्यसैले सही उत्तर दिनु हरेक नागरिकको जिम्मेवारी हो ।
कक्षामा गर्ने काम
- जनगणना प्रक्रियाका सातओटा चरणलाई क्रम मिलाएर चार्टमा देखाउनुहोस् ।
- जनगणनाको महत्त्व सम्बन्धमा दुई साथीबिचको संवादको नमुना तयार पार्नुहोस् ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।