नदी, हिमनदी र तालहरू

आकाशबाट परेको पानी जमिनको सतहमा बग्न थाल्छ । बग्दै जाँदा त्यो पानीले आफ्नै निश्चित बाटो बनाउँछ र त्यही बाटो हुँदै नियमित रूपमा बगिरहन्छ । पानी बग्ने यस्तै प्रणालीलाई नदी भनिन्छ । नदीको यो नियमितता ताल वा समुद्र वा सागर र महासागरसम्म हुन्छ । एउटै ठाउँबाट सुरु भएको भए पनि नदीमा भएको पानीको मात्रा र त्यो पानी कति नियमित छ भन्ने आधारमा नदीलाई विभिन्न नाम दिइन्छ ।

बग्ने सबै पानीलाई नदी नै भनिँदैन । पानी कहाँबाट आयो र वर्षभरि कति नियमित रहन्छ भन्ने कुराले त्यसको नाम फेरिन्छ । तल दिइएका नामहरू छुट्याउन सके नेपालका जुनसुकै जलधारालाई पनि सजिलै चिन्न सकिन्छ ।

• हिउँसहित बग्नेलाई हिमनदी भनिन्छ ।
• हिउँ पग्लेर पानी बनेर बर्सैभरि नियमित बग्नेलाई नदी भनिन्छ ।
• वर्षात्को पानीबाट उत्पत्ति भएर बग्नेलाई खोला भनिन्छ ।
• वर्षात्को समयमा मात्र पानी उर्लेर बग्नेलाई खहरे भनिन्छ ।
• सानो र साँगुरो बाटाबाट बग्ने पानीको खोलालाई नाला भनिन्छ ।

एउटै नदीलाई सुरुदेखि अन्त्यसम्म एउटै नामले चिनिँदैन । नदीको जन्म हुने ठाउँ, बाटामा भेटिने अरू नदी र अन्त्य हुने ठाउँका आ-आफ्नै नाम छन् । यी नामहरू थाहा भएपछि मात्र नदीको नक्सा पढ्न सजिलो हुन्छ ।

नेपालका नदी कुन भू-भागबाट सुरु हुन्छन् भन्ने आधारमा तिनलाई तीन स्तरमा वर्गीकरण गरिएको छ । नदीको मुहान जति माथि हुन्छ, त्यसमा वर्षभरि पानी रहने सम्भावना त्यति नै बढी हुन्छ ।

• (क) पहिलो स्तरका नदी : हिमालय क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएर बग्ने नदीलाई पहिलो स्तरका नदी मानिन्छ । यसअन्तर्गत सप्तकोसी, सप्तगण्डकी वा नारायणी र कर्णाली जस्ता नदीहरू पर्छन् । यी नदीहरूमा बर्सैभरि पानी हुन्छ ।
• (ख) दोस्रो स्तरका नदी : मध्य पहाडी क्षेत्र तथा महाभारत पर्वतमा उत्पत्ति भएर बग्ने नदीलाई दोस्रो श्रेणीका नदी भनिन्छ । यी नदीहरूमा बर्सैभरि पानी हुन्छ तर सुक्खा याममा केही कम हुन्छ । मेची, कन्काई, त्रियुगा, कमला, रापती, बाग्मती आदि यस श्रेणीमा पर्छन् ।
• (ग) तेस्रो स्तरका नदी : चुरे क्षेत्रबाट उत्पत्ति भएर बग्ने नदीलाई तेस्रो श्रेणीका नदी भनिन्छ । यी नदीहरूमा वर्षा याममा प्रशस्त पानी हुन्छ तर हिउँदमा पानीको मात्रा कम हुने वा सुक्खा हुन्छन् । रातु, रतुवा, सिर्सिया, हर्दिनाथ, वाणगङ्गा, तिलाने आदि यस श्रेणीका नदीहरूमा पर्छन् ।

नदीले कुन हिमालदेखि कुन हिमालसम्मको पानी बटुल्छ भन्ने आधारमा नेपालका नदीलाई कोसी, गण्डकी र कर्णाली गरी तीनओटा क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ । पूर्वमा कोसी, बिचमा गण्डकी र पश्चिममा कर्णाली पर्छन् ।

• (क) कोसी नदी प्रवाह क्षेत्र : पूर्वमा कञ्चनजङ्घा हिमालदेखि पश्चिममा लाङ्टाङ हिमालबिचको जलप्रवाहको क्षेत्रलाई कोसी नदी प्रवाह क्षेत्रले चिनिन्छ । यस नदी प्रवाह क्षेत्रका सातओटा सहायक नदी हुनाले सप्तकोसी पनि भनिन्छ । सुनकोसी, दुध कोसी, तामाकोसी, इन्द्रावती, लिखु, अरूण र तमोर सप्तकोसीका मुख्य सहायक नदीहरू हुन् । सुनसरीको चतरानजिकै पुगेपछि यसलाई कोसी नामले चिनिन्छ । यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो नदी हो । यसलाई भारतमा दामोदर नदी भनिन्छ । धेरै बाढी आउने र धन जनको नोक्सान गर्ने हुँदा यसलाई विहारको दु:ख उपनामले समेत चिनिन्छ ।
• (ख) गण्डकी नदी प्रवाह क्षेत्र : लाङ्टाङ हिमालदेखि धौलागिरि हिमालसम्मको जलप्रवाह क्षेत्रलाई गण्डकी नदी प्रवाह क्षेत्र मानिन्छ । यस क्षेत्रमा त्रिशूली, बुढी गण्डकी, दरौदी, मर्स्याङ्दी, मादी, सेती र कालीगण्डकी नदीहरू बहन्छन् । सातओटा नदीहरू मिसिने हुँदा यसलाई सप्तगण्डकी पनि भनिन्छ । देवघाटबाट तलतिर यसलाई नारायणी नदीका नामले चिन्ने गरिन्छ । यस नदी प्रवाह क्षेत्रमा कालीगण्डकी सबैभन्दा ठुलो र त्रिशूली सबैभन्दा सानो नदी हो । गण्डकी नेपालको सबैभन्दा गहिरो नदी हो ।
• (ग) कर्णाली नदी प्रवाह क्षेत्र : धौलागिरि हिमालदेखि व्यासऋषि हिमालसम्मको जलप्रवाह क्षेत्रलाई कर्णाली नदी क्षेत्र भनिन्छ । यो नेपालको सबैभन्दा लामो नदी हो । कर्णाली नदीका पनि सातओटा सहायक नदीहरू छन् । ती सहायक नदीहरू हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठुली भेरी, सानी भेरी, सेती, बुढीगङ्गा र तिला हुन् । भारतमा पुगेपछि यसलाई घाँघरा भनिन्छ । यस नदीमा डल्फिन पाइन्छ ।

बग्ने पानी मात्र होइन, एकै ठाउँमा अडिएको पानी पनि नेपालको भूगोलको ठुलो सम्पत्ति हो । जमिनको कुनै खाल्डोमा पानी जम्मा भएर वरिपरि जमिनले घेरिएको अवस्थामा रह्यो भने त्यही ताल बन्छ ।

नेपालमा धेरै प्राकृतिक तालहरू छन् । उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमतालहरू समेत छन् । छ्योरोल्पा र गोक्यो हिमताल हुन् । केही तालहरू मानव निर्मित हुन् । राराताल, फेवा ताल, फोक्सुन्डो ताल, गोसाइकुण्ड र तिलिचो तालका उदाहरणहरू हुन् । यीमध्ये सबैभन्दा ठुलो ताल राराताल हो भने मानव निर्मित ताल इन्द्र सरोबर हो ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा निरन्तर हिउँ पर्दै जाँदा माथिको हिउँको दबाबले तलको हिउँ बिस्तारै बग्न थाल्छ । यसरी हिउँ पग्लेर बन्ने नदीलाई हिमनदी भनिन्छ । यी नदीहरू बग्ने गति एकदमै ढिलो हुन्छ, त्यसैले हेर्दा हिमनदी अडिएको जस्तो देखिन्छ ।

नेपालको सबैभन्दा ठुलो हिमनदी खुम्बु हिमनदी हो । सबैभन्दा लामो हिमनदी लाङ्टाङ हिमनदी हो । कञ्चनजङ्घा, थालुङ, बरुण, नुप्चु आदि मुख्य हिमनदीहरू हुन् ।

नदी र ताल केवल भूगोलका नाम होइनन् । नेपालको खेती, बिजुली र दैनिक जीवन यिनैमा अडेको छ । खास गरी तालहरू तल दिइएका काममा प्रसिद्ध छन् ।

• जल यतायात : तालमा डुङ्गा चलाएर पारि वारि गर्न सकिन्छ ।
• सिँचाइ : नदी र तालको पानी खेतबारीसम्म पुर्‍याएर बालीनाली फलाइन्छ ।
• मत्स्यपालन : ताल र पोखरीमा माछा पालेर आम्दानी लिन सकिन्छ ।
• विद्युत् उत्पादन : नदीको बहावबाट बिजुली निकालिन्छ ।
• खानेपानी : नदी र मुहानको पानी बस्तीसम्म पुर्‍याएर खानेपानीको रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

• नेपालका प्रमुख नदीहरू प्रवाह क्षेत्रका आधार खोजी गरी यिनका विशेषताहरू समूहमा छलफल गर्नुहोस् ।
• कोसी, गण्डकी र कर्णाली नदीका सहायक नदीहरू नक्सा वा ग्लोबमा खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• नेपालको नक्सामा मुख्य नदीहरू देखाउनुहोस् र राम्रो नक्सा बनाउन समस्या हुनेलाई राम्रो गर्न प्रोत्साहित गर्नुहोस् ।