अक्षांश र देशान्तर

पृथ्वी गोलो छ । यसको उत्तरतिरको भागमा उत्तरी ध्रुव छ र दक्षिणतिरको भागमा दक्षिणी ध्रुव छ । उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवको ठिक बिचमा पृथ्वीको सतह वरिपरि एउटा रेखा खिचिएको हुन्छ । यसलाई भूमध्य रेखा भनिन्छ । भूमध्य रेखाले पृथ्वीलाई उत्तरतिरको आधा भाग र दक्षिणतिरको आधा भागमा बाँड्छ ।

कुनै पनि ठाउँ पृथ्वीमा कहाँ छ भनी बताउनुपर्दा नाप्न सुरु गर्ने ठाउँ पहिले तय हुनुपर्छ । त्यो सुरु गर्ने रेखा नै भूमध्य रेखा हो । त्यसैले यस रेखालाई ०° अक्षांश पनि भनिन्छ ।

कुनै ठाउँ भूमध्य रेखाबाट उत्तरतिर वा दक्षिणतिर कति टाढा छ भन्ने कुरा किलोमिटरमा नभई कोणमा नापिन्छ । नाप्ने ठाउँ पृथ्वीको केन्द्र हो । पृथ्वीको केन्द्रबाट भूमध्य रेखातिर एउटा रेखा खिच्ने र त्यही केन्द्रबाट नाप्नुपर्ने ठाउँतिर अर्को रेखा खिच्ने । यी दुई रेखाबिच बनेको कोण नै त्यो ठाउँको अक्षांश हो । कोण नापिने भएकाले अक्षांश डिग्रीमा लेखिन्छ ।

भूमध्य रेखामा यो कोण ०° हुन्छ । जति उत्तर वा दक्षिणतिर गयो कोण त्यति बढ्दै जान्छ । उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवका बिन्दुहरू पृथ्वीको केन्द्रबाट ९० डिग्रीमा रहेका हुन्छन् । त्यसैले अक्षांशको सबैभन्दा ठुलो मान ९० डिग्री हो, त्योभन्दा बढी हुँदैन ।

भूमध्यरेखाबाट उत्तरतिर ९० डिग्री र दक्षिणतिर ९० डिग्री गरी अक्षांश रेखाहरू खिचिएका हुन्छन् । यी रेखाहरू वृत्तका रूपमा खिचिन्छन् । जति उत्तर वा दक्षिणतिर गयो यी रेखाहरू छोटा हुँदै जान्छन् र ध्रुवमा पुग्दा बिन्दुमात्र हुन्छ । सबैभन्दा ठुलो अक्षांश वृत्त भूमध्य रेखा नै हो ।

एउटा अक्षांश रेखा र अर्को अक्षांश रेखा एकापसमा जोडिँदैनन् । दुई रेखाबिचको दुरी जताततै उस्तै रहन्छ । त्यसैले यिनलाई समानान्तर रेखा पनि भनिन्छ ।

अक्षांश रेखाहरू केवल नक्सामा कोरिएका धर्सा होइनन् । यिनले हामीलाई तीन कुरा बताउँछन् :

• (क) अक्षांश रेखाको मदतले कुनै ठाउँ भूमध्य रेखादेखि कति टाढा वा नजिक दुरीमा पर्छ भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ ।
• (ख) कुनै पनि ठाउँको हावापानीको अवस्था थाहा पाउन सकिन्छ । भूमध्य रेखा नजिकको ठाउँ बढी गर्मी हुन्छ भने ध्रुवतिरको ठाउँ बढी चिसो हुन्छ ।
• (ग) कुनै निश्चित ठाउँको दिन र रातको लम्बाइ थाहा हुन्छ ।

अक्षांशले ठाउँ उत्तर वा दक्षिण कति टाढा छ भन्ने मात्र बताउँछ । पूर्व वा पश्चिम कति टाढा छ भन्ने बताउने अर्को किसिमको रेखा चाहिन्छ । पृथ्वीको उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवलाई जोड्ने अर्ध वृत्ताकार रेखाहरूलाई देशान्तर रेखा भनिन्छ ।

देशान्तर रेखाहरू एउटा वृत्तको कोणिक दुरीका आधारमा खिचिने हुँदा यिनीहरू जम्मा ३६० डिग्री बराबरका हुन्छन् । यिनीहरूलाई पनि डिग्री, मिनेट र सेकेन्डमा लेखिन्छ । अक्षांश रेखाजस्तो यी रेखाहरू एकापसमा नजोडिने होइनन् । सबै देशान्तर रेखा दुवै ध्रुवमा गएर जोडिन्छन् ।

देशान्तर पनि कतैबाट सुरु गरेर गन्नुपर्छ । त्यसका लागि लन्डनको ग्रिनविच भन्ने ठाउँलाई आधार मानिएको छ । त्यहाँ मध्याह्न हुँदा त्यसै बराबर उत्तर र दक्षिणतर्फ पनि खिचिएको रेखालाई प्रधान मध्याह्न (Prime Meridian) रेखा भनिन्छ । यो रेखा ०° देशान्तरमा रहेको मानिन्छ ।

प्रधान मध्याह्न रेखादेखि पूर्व वा पश्चिमतिरको कोणिक दुरीअनुसार देशान्तरहरू बढ्दै जान्छन् । यसरी ग्रिनविचभन्दा पूर्वतर्फ १८०° सम्मका देशान्तर रेखालाई पूर्वी देशान्तर भनिन्छ र पश्चिमतिरका १८०° सम्मका रेखालाई पश्चिमी देशान्तर भनिन्छ ।

पूर्वतिर गन्दै जाँदा पुगिने १८०° को रेखा र पश्चिमतिर गन्दै जाँदा पुगिने १८०° को रेखा फरक फरक होइनन् । ती दुवै रेखा प्रधान मध्याह्न रेखाको ठिक अर्को भागको रेखामा मिल्छन् । ती पूर्व र पश्चिमका देशान्तर मिल्ने रेखालाई अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा भनिन्छ ।

एक र अर्को देशान्तर रेखामा चार मिनेटको समय फरक हुन्छ । यही कारणले संसारका सबै ठाउँमा एकै पटक मध्याह्न हुँदैन । पूर्वतिरको ठाउँमा घाम पहिले लाग्छ, त्यसैले त्यहाँको समय अगाडि हुन्छ र पश्चिमतिरको ठाउँको समय पछाडि हुन्छ ।

एउटा ठाउँ २०° पूर्वी देशान्तरमा छ र अर्को ठाउँ ३५° पूर्वी देशान्तरमा छ भने ती दुईबिच कति समय फरक हुन्छ भनी निकालौँ ।

चरण १: दुई ठाउँको देशान्तरबिचको फरक:

\[ 35 - 20 = 15 \]

चरण २: प्रत्येक डिग्रीमा चार मिनेट फरक हुने भएकाले फरक डिग्रीलाई चारले गुणन:

\[ 15 \times 4 = 60 \]

चरण ३: ६० मिनेटलाई घण्टामा बदल्दा:

\[ 60 \div 60 = 1 \]

यसरी ती दुई ठाउँबिच एक घण्टाको समय फरक हुन्छ । ३५° पूर्वी देशान्तरमा रहेको ठाउँ पूर्वतिर पर्ने भएकाले त्यहाँको समय एक घण्टा अगाडि हुन्छ ।

• (क) समयको मापन गर्नमा प्रयोग गर्न ।
• (ख) कुनै पनि ठाउँको अवस्थिति बताउन ।
• (ग) नक्सामा कुनै पनि ठाउँको अवस्थितिलाई देखाउन ।

अक्षांश एक्लैले वा देशान्तर एक्लैले कुनै ठाउँको ठ्याक्कै अवस्थिति बताउन सक्दैन । दुवै सँगै भन्नुपर्छ । एउटा अक्षांश रेखा र एउटा देशान्तर रेखा जहाँ काटिन्छन्, त्यही बिन्दु त्यो ठाउँको अवस्थिति हो ।

• १. ग्लोब वा नक्सामा पहिले भूमध्य रेखा पहिचान गर्नुहोस् ।
• २. खोजिएको ठाउँ भूमध्य रेखादेखि उत्तर वा दक्षिण कति डिग्रीमा पर्छ, त्यो अक्षांश टिप्नुहोस् ।
• ३. अब प्रधान मध्याह्न रेखा पहिचान गर्नुहोस् ।
• ४. त्यो ठाउँ प्रधान मध्याह्न रेखादेखि पूर्व वा पश्चिम कति डिग्रीमा पर्छ, त्यो देशान्तर टिप्नुहोस् ।
• ५. यी दुई रेखा काटिने बिन्दु नै त्यो ठाउँको अवस्थिति हो ।

• १. अक्षांश र देशान्तर रेखाहरूको चित्र तयार पार्नुहोस् ।
• २. कुनै ठाउँको समय चलाख वा ढिलो हुने कारणहरू खोजेर लेख्नुहोस् ।
• ३. शिक्षकसँग सल्लाह गरेर कुनै पनि ठाउँको समय कसरी निर्धारण गरिन्छ भन्ने विषयमा समूहमा छलफल गर्नुहोस् र छलफलबाट प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।