पर्यटन र पर्यटक
मानिस सधैँ आफ्नै गाउँ र सहरमा मात्र बस्दैन। कोही हिमाल, ताल र झरनाको सुन्दरता हेर्न निस्कन्छ। कोही मन्दिर, गुम्बा र अन्य धार्मिक स्थलमा दर्शन गर्न पुग्छ। कोही पुराना दरबार, किल्ला, मूर्ति र कलाकृति हेर्न जान्छ। यसरी ऐतिहासिक, धार्मिक वा अन्य उद्देश्यले गरिने विभिन्न स्थलहरूको भ्रमणलाई पर्यटन भनिन्छ। त्यस्तो भ्रमण गर्ने व्यक्तिलाई पर्यटक भनिन्छ। पर्यटन भनेको घुमफिर मात्र होइन। नयाँ ठाउँ चिन्नु, नयाँ मानिससँग भेट्नु र नयाँ संस्कृति बुझ्नु पनि पर्यटनकै भाग हो।
पर्यटन: ऐतिहासिक, धार्मिक वा अन्य उद्देश्यले गरिने विभिन्न स्थलहरूको भ्रमणलाई पर्यटन भनिन्छ।
पर्यटक: विभिन्न उद्देश्यले यस्तो भ्रमण गर्ने व्यक्तिलाई पर्यटक भनिन्छ।
पर्यटकका दुई किसिम
सबै पर्यटक एउटै किसिमका हुँदैनन्। कोही अर्को देशबाट नेपाल आउँछन्, कोही नेपालकै नागरिक भएर नेपालभित्रका ठाउँ घुम्न निस्कन्छन्। पर्यटक कहाँबाट आएका हुन् भन्ने आधारमा उनीहरूलाई बाह्य पर्यटक र आन्तरिक पर्यटक गरी दुई किसिममा छुट्याइन्छ।
बाह्य पर्यटक: एउटा देशबाट अर्को देशमा घुमफिर गर्ने वा अन्य उद्देश्यले आउने व्यक्ति बाह्य पर्यटक हुन्।
आन्तरिक पर्यटक: आफ्नै देशका नागरिक देशभित्र विभिन्न उद्देश्यले भ्रमण गर्छन् भने ती आन्तरिक पर्यटक हुन्।
| आधार | आन्तरिक पर्यटक | बाह्य पर्यटक |
| नागरिकता | आफ्नै देशका नागरिक | अर्को देशका नागरिक |
| भ्रमण गर्ने क्षेत्र | आफ्नै देशभित्रका स्थलहरू | आफ्नो देश छाडेर पुगेको अर्को देश |
| उदाहरण | काठमाडौँका विद्यार्थी पोखरा घुम्न जाँदा | अर्को देशका नागरिक सगरमाथा हेर्न नेपाल आउँदा |
| मुद्रा | देशभित्रकै मुद्रा खर्च हुन्छ | विदेशी मुद्रा आर्जनमा सहयोग पुग्छ |
पर्यटक नेपालभित्र घुमेकै आधारमा आन्तरिक पर्यटक हुँदैन। अर्को देशको नागरिक नेपालका जुनसुकै ठाउँ घुमे पनि ऊ बाह्य पर्यटक नै हो। आन्तरिक पर्यटक भन्नाले आफ्नै देशका नागरिकले देशभित्र गरेको भ्रमण बुझिन्छ।
पर्यटन व्यवसाय
पर्यटक आएपछि उनीहरूलाई चाहिने कुरा जुटाइदिने धेरै काम सुरु हुन्छन्। ती काम गर्नेहरूले त्यसैबाट आम्दानी गर्छन्। यसरी पर्यटकसँग जोडिएर चल्ने कामलाई पर्यटन व्यवसाय भनिन्छ। साहसिक खेल प्रवर्धन गर्ने व्यवसाय जस्तै प्याराग्लाइडिङ, र्याफ्टिङ, बन्जी जम्प, रक क्लाइम्बिङ आदि पर्यटन व्यवसाय हुन्।
साहसिक खेलबाहेक पर्यटकलाई बाटो देखाउने र खाने बस्ने सुविधा दिने काम पनि उत्तिकै ठुलो व्यवसाय हो। पर्यटकलाई पथ प्रदर्शन गर्ने, खाने, बस्ने सुविधा प्रदान गर्ने होटल, रेस्टुरेन्ट, ट्राभल एजेन्सी आदि पर्यटनसम्बन्धी व्यवसाय हुन्।
- होटल र लज: पर्यटकलाई बस्ने सुविधा दिन्छन्।
- रेस्टुरेन्ट: पर्यटकलाई खानपानको सुविधा दिन्छन्।
- ट्राभल एजेन्सी: यात्राको योजना, टिकट र बसाइको प्रबन्ध मिलाइदिन्छन्।
- पथ प्रदर्शन गर्ने काम: पर्यटकलाई बाटो, ठाउँ र त्यसको महत्त्व चिनाइदिन्छ।
- साहसिक खेल प्रवर्धन गर्ने व्यवसाय: प्याराग्लाइडिङ, र्याफ्टिङ, बन्जी जम्प र रक क्लाइम्बिङ सञ्चालन गर्छन्।
पर्यटन व्यवसायमा संलग्न व्यवसायीको मुख्य उद्देश्य पर्यटकका लागि सुविधा प्रदान गर्नु हो। कुनै वस्तु बनाएर बेच्नुभन्दा पनि पर्यटकलाई सेवा दिनु नै यो व्यवसायको जरो हो। त्यसैले पर्यटन व्यवसाय सेवामूलक व्यवसाय हो।
सेवामूलक व्यवसाय: वस्तु उत्पादन गरेर बेच्नुभन्दा मानिसलाई सेवा र सुविधा दिएर आम्दानी गर्ने व्यवसायलाई सेवामूलक व्यवसाय भनिन्छ। पर्यटन व्यवसाय यसैभित्र पर्छ।
पर्यटकले पाएको राम्रो सेवा नै अर्को पर्यटक ल्याउने सबैभन्दा बलियो प्रचार हो।
नेपालमा पर्यटनको महत्त्व
नेपाल पर्यटकीय स्थलका रूपमा विश्वमा चर्चित छ। यहाँ पर्यटनको प्रचुर सम्भावना भएका कारण पर्यटन व्यवसायको महत्त्व पनि बढी छ। यो व्यवसायले देशको अर्थतन्त्रलाई धेरै किसिमले सघाउँछ।
- पर्यटन व्यवसायले रोजगारका अवसर सिर्जना गर्छ।
- विदेशी मुद्रा आर्जनमा सहयोग पुग्छ।
- पर्यटनसँग सम्बन्धित उद्योगको विकास हुन्छ।
- हस्तकला उद्योग र घरेलु उद्योगको विकास हुन्छ।
- देशमा सडकलगायतका पूर्वाधारको विकासमा सहयोग पुग्छ।
पर्यटनको महत्त्व पैसामा मात्र सीमित हुँदैन। पर्यटन व्यवसायले हाम्रा संस्कृति, सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग पुर्याउँछ। ती क्षेत्रहरू विदेशीका लागि अध्ययन अनुसन्धानका स्रोत हुन्। हाम्रा संस्कृति र सम्पदाको प्रचारप्रसार हुन्छ। ऐतिहासिक सम्पदालगायतका पर्यटकीय क्षेत्रमा नियमित सरसफाइमा सक्रियता बढ्छ। त्यसैले नेपालमा पर्यटनको महत्त्व बढी छ।
नेपालमा पर्यटनको सम्भावना
नेपालमा धेरै किसिमका प्राकृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक स्थलहरू छन्। सांस्कृतिक विविधता र जीवनशैलीले नेपाललाई विश्वको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा चिनाएको छ। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा, शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी तथा अन्य पर्यटकीय स्थलले नेपाललाई विश्वमा परिचित गराएको छ।
पर्यटक आएपछि उनीहरूले गर्ने काम पनि थरीथरीका हुन्छन्। नेपालका मुख्य पर्यटकीय गतिविधिहरू पर्वतारोहण, पदयात्रा, माउन्टेन फ्लाइट, रक क्लाइम्बिङ, बन्जी जम्प, प्याराग्लाइडिङ, जङ्गल सफारी आदि रहेका छन्।
- पर्वतारोहण: उच्च हिमशिखरहरूमा चढ्ने काम।
- पदयात्रा: पहाड र हिमाली बाटोमा हिँडेर गरिने यात्रा।
- माउन्टेन फ्लाइट: सानो जहाजबाट हिमालको नजिकबाट अवलोकन।
- रक क्लाइम्बिङ: ठाडो चट्टानमा चढ्ने साहसिक खेल।
- बन्जी जम्प: अग्लो ठाउँबाट डोरीमा बाँधिएर हामफाल्ने खेल।
- प्याराग्लाइडिङ: प्याराशुटजस्तो पखेटा बोकेर आकाशमा उड्ने खेल।
- जङ्गल सफारी: निकुञ्जभित्र गएर वन्यजन्तु हेर्ने कार्यक्रम।
यति मात्र होइन, मनोरम वातावरण र नेपालीहरूको सद्भावपूर्ण व्यवहारले नेपालमा पर्यटक आगमन बढ्दो छ। पाहुनालाई गरिने मीठो बोली र सहयोगी व्यवहार पनि नेपालको ठुलो पुँजी हो।
पर्यटक कुन उद्देश्यले आउँछन्
नेपालमा विदेशी पर्यटकहरू खास गरी मनोरञ्जनका लागि आउँछन्। कतिपय पर्यटकहरू पदयात्रा, पर्वतारोहण, तीर्थयात्रा, संस्कृति र सम्पदाको अवलोकन तथा अनुसन्धानका लागि पनि आउने गर्छन्।
- मनोरञ्जन: घुमफिर र आनन्दका लागि आउने पर्यटक सबैभन्दा धेरै हुन्छन्।
- पदयात्रा र पर्वतारोहण: हिमाल र पहाडको यात्रा गर्ने उद्देश्यले आउनेहरू।
- तीर्थयात्रा: धार्मिक स्थलमा दर्शन र पूजाका लागि आउनेहरू।
- संस्कृति र सम्पदाको अवलोकन: हाम्रा चाडपर्व, कला र पुराना सम्पदा हेर्न आउनेहरू।
- अनुसन्धान: यहाँका सम्पदा र संस्कृतिबारे अध्ययन गर्न आउनेहरू।
आफ्नो ठाउँमा पर्यटन बढाउन गर्न सकिने काम
पर्यटन सरकारले मात्र बढाउने कुरा होइन। आफ्नो समुदायमा पर्यटक आकर्षणको सम्भावना बढाउन विद्यार्थीले पनि सानै उमेरदेखि काम गर्न सक्छन्। तलका काम आफ्नो टोल र विद्यालयमा गर्न सकिन्छ।
- आफ्नो समुदायमा कुन कुन ठाउँ पर्यटकले हेर्न लायक छन्, त्यसको सूची बनाउने।
- ती ठाउँबारे जानकार व्यक्तिलाई सोधी सही जानकारी सङ्कलन गर्ने।
- मन्दिर, ताल, पाटी र ऐतिहासिक स्थलको सरसफाइमा सहभागी हुने।
- आउने पाहुनासँग मीठो बोली र सहयोगी व्यवहार गर्ने।
- सङ्कलन गरेको जानकारी कक्षामा प्रस्तुत गरी साथीहरूसँग छलफल गर्ने।
पर्यटकले हामीलाई हाम्रै देशको मूल्य सम्झाइदिन्छन्। जुन कुरा हामीलाई साधारण लाग्छ, त्यही कुरा हेर्न उनीहरू हजारौँ किलोमिटर टाढाबाट आउँछन्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।