बालक्लब र स्काउट

बालबालिका देशका भविष्य हुन् । उनीहरूले ठुला भएपछि मात्र समाजको काम गर्ने होइन । अहिले नै आफूलाई छोएका विषयमा बोल्न, सुझाव दिन र निर्णयमा सहभागी हुन पाउनुपर्छ । बालबालिकाको सक्रियता, सहभागिता र संरक्षण जस्ता कुराहरूले उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा सहयोग पुऱ्याउँछ । यसका लागि विद्यालय तथा समुदायमा बालक्लब गठन गरिएको हुन्छ ।

विद्यालयमा अध्ययनरत बालबालिकाहरू बालक्लब र स्काउट दुवैका गतिविधिमा संलग्न भएको पाइन्छ । यी दुवै बाल क्रियाकलापमा संलग्न संस्था हुन् । बालक्लब बालबालिकाको आफ्नै सङ्गठन हो भने स्काउट अन्तर्राष्ट्रिय स्वयम्सेवी संस्था हो ।

२५ जनाभन्दा बढी बालबालिकाले आफ्नो साझा उद्देश्यका लागि बाल क्लबको स्थापना गर्न सक्छन् । यसको अर्थ हो, बालक्लब खोल्न ठुलो पुँजी वा ठुलो कार्यालय चाहिँदैन । चाहिने कुरा भनेको एउटै उद्देश्य बोकेका पर्याप्त सङ्ख्याका साथीहरू र नियमित भेटघाट हो ।

वि.सं. २०४६ मा प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनापछि विभिन्न गैरसरकारी सङ्घ संस्थाहरूको सहयोगमा बालबालिकाहरूलाई सङ्गठित गर्न थालियो । अहिले स्थानीय तहहरूको सहयोगमा बालक्लबहरू गठन हुने गरेको पाइन्छ । बालक्लबमा करिब ६ लाख बालबालिकाहरू सङ्गठित रहेका छन् ।

सबै बालक्लब एउटै किसिमका हुँदैनन् । कुनै टोलका बालबालिकाले खोलेका हुन्छन्, कुनै विद्यालयका साथीहरूले खोलेका हुन्छन् । आवश्यकता, गठन तरिका र स्थानका आधारमा बालक्लबलाई निम्नअनुसार विभाजन गर्न सकिन्छ ।

• (क) समुदायमा आधारित बालक्लबहरू
• (ख) विद्यालयमा आधारित बालक्लबहरू
• (ग) विषयगत तथा विशेष बालक्लबहरू
• (घ) बाल समूह सञ्जालहरू

कलावती डगौरा श्री शारदा माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ६ मा अध्ययन गर्नुहुन्छ । सामाजिक शिक्षक धनमति बिष्टको सहयोगमा उहाँहरूले विद्यालयमा बालक्लबको गठन गर्नुभयो । उहाँहरूले अपनाउनुभएको तरिका तल क्रमैसँग दिइएको छ ।

• चरण १: बालक्लब गठनको सूचना नेपाली तथा अन्य स्थानीय भाषामा तयार पार्ने ।
• चरण २: विद्यालय, वडा कार्यालय, सूचना केन्द्र, प्रहरी चौकी, स्वास्थ्य केन्द्रलगायतका ठाउँमा सूचना टाँस्ने ।
• चरण ३: बाल समूह गठनका लागि अनिवार्य २५ जना बालबालिका उपस्थित हुनुपर्ने भएकाले साथीहरूलाई भेला गर्ने ।
• चरण ४: भेला हुने स्थान बालबालिकाको पहुँच हुने ठाउँमा राख्ने । कलावतीहरूले चौतारीमा सबै जनालाई भेला गर्नुभयो ।
• चरण ५: अभिमुखीकरण कार्यक्रममा भिन्न उमेर समूह, जाति र लिङ्गको उपस्थिति हुनुपर्ने व्यवस्थाअनुसार सबै जातजातिका बालबालिकालाई उपस्थित गराउने ।
• चरण ६: बालक्लब गठनको उद्देश्यका विषयमा सबैलाई प्रस्ट सूचना दिने ।
• चरण ७: सहमतिका आधारमा नेतृत्वको छनोट गरी नौ जना सदस्य रहेको समिति बनाउने ।

बालक्लब गठनसँगै बालबालिकाहरू आफ्नो अधिकारका लागि लागिपरेका छन् । उनीहरूले आफ्नो कर्तव्य पालनामा पनि जोड दिएका छन् । अधिकार माग्ने र कर्तव्य पूरा गर्ने, यी दुई काम सँगै जान्छन् । गाउँघरतिर बाल संरक्षणका लागि बालक्लबहरूले भूमिका खेलेका छन् ।

बाल अधिकारका लागि बालक्लबमार्फत विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालित छन् । जस्तै: लागुपदार्थ विरुद्ध सचेतना जगाउने, धूमपान, मद्यपान, बालविवाह विरुद्ध, परिवार समुदायमा सचेतना जगाउने कार्य गरेका छन् । यसले निर्णय प्रक्रियामा बालबालिकाको सहभागितामा वृद्धि गरेको छ ।

सन् १९०७ मा बेलायतमा स्काउटको गठन भएको थियो । यस संस्थाका संस्थापक वाडेन पावेल थिए । उक्त संस्थाको उद्देश्य बेरोजगार युवालाई सिर्जनात्मक काममा सहभागी गराउनु थियो । उनले २० जना युवालाई सिर्जनात्मक काममा सहभागी गराएर स्काउट स्थापना गरे । सुरुमा सानो समूहबाट सुरु भएको यो काम अहिले संसारभरि फैलिएको छ ।

नेपालमा स्काउटको स्थापना वि.सं. २००९ सालमा भयो । यसको प्रधान कार्यालय लैनचौर काठमाडौँमा छ । स्काउटअन्तर्गत विभिन्न वर्गहरू छन् । तीमध्येका ब्वाइज स्काउट र गर्ल्स स्काउट प्रमुख हुन् । ब्वाइज र गर्ल्स स्काउटमा ११ देखि १५ वर्षसम्मका बालबालिकाहरू सहभागी हुन पाउँछन् ।

यस्तो स्काउटको समूह विद्यालय वा समुदायमा स्थापना गर्न सकिन्छ । यस्ता समूह स्थापनाका लागि सम्बन्धित स्काउटको कार्यालयबाट अनुमति लिनुपर्छ ।

स्काउटअन्तर्गत ब्वाइज र गर्ल्स स्काउट हुन्छन् । ब्वाइज तथा गर्ल्स स्काउटमा कम्तीमा १२ सदस्यहरू हुनुपर्छ । प्रत्येक समूहमा ३२ जना रहन्छन् । तीमध्ये छदेखि आठ जना सदस्यहरूको समूहलाई ब्याट्रोल भनिन्छ । यस्ता समूहहरू विद्यालयमा वा समुदायमा हुन्छन् ।

ब्याट्रोलको आआफ्नै नाम हुन्छ । जस्तै: ब्वाइजहरूको ब्याट्रोललाई जनावरका नाम र गर्ल्सका लागि चराका नाम दिइन्छ । नाम भएपछि समूहले आफ्नो चिनारी पाउँछ र सदस्यहरूमा अपनत्व बढ्छ ।

स्काउटले चरित्र निर्माण, समाज सेवामा योगदान दिएको हुन्छ । भिडभाड व्यवस्थापन, ट्राफिक व्यवस्थापन, जीवनोपयोगी सिप विकासमा पनि स्काउटका गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छन् । मेला, जात्रा र ठुला कार्यक्रममा भिड मिलाउने काममा स्काउटका सदस्य खटिएको देख्न सकिन्छ ।

स्काउटमा सहभागी भएर धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ । अनुशासित हुन सिकाउने, आत्मविश्वास र आत्म अनुशासन तथा नेतृत्व क्षमताको विकास गर्ने काममा स्काउटले भूमिका खेलेको छ । स्काउटले देश र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक तयार पार्न सहयोग पुऱ्याउँछ ।

• (क) आफ्नो विद्यालयमा बालक्लब छ कि छैन बुझ्नुहोस् । छैन भने प्रधानाध्यापकलाई गठनका लागि अनुरोध पत्र लेख्नुहोस्, छ भने बालक्लबले गरेका कामहरूको विवरण कक्षामा सुनाउनुहोस् ।
• (ख) आफ्नो विद्यालयमा स्काउटले गरेका गतिविधिहरूको सूची बनाई साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस् ।
• (ग) स्काउटका गतिविधि समावेश गरी समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस् र त्यसलाई विद्यालयको सूचनापाटीमा टाँस्नुहोस् ।