गाउँपालिका र यसले प्रदान गर्ने सेवाहरू

रेन्जिन लामाको घर डोल्पा जिल्लाको डोल्पो बुद्ध गाउँपालिकामा छ। उनको गाउँको बाटो मर्मत गर्ने, विद्यालय चलाउने, खानेपानीको धारा बनाउने र जन्मदर्ता गर्ने जस्ता काम यही गाउँपालिकाले गर्छ। जनसङ्ख्या र निश्चित भौगोलिक अवस्थितिका आधारमा ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका स्थानीय तहलाई गाउँपालिका भनिन्छ। यसको अर्थ हो, कति मानिस बस्छन् र कति ठाउँ ओगटेको छ भन्ने हेरेर गाउँपालिकाको सिमाना तोकिन्छ।

गाउँपालिका जनताको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। गाउँमा बस्ने मानिसले आफ्नो सानो काम पनि टाढा जानु नपरोस् भनेर यो तह बनाइएको हो। नागरिकले आफ्नै गाउँठाउँबाट निर्वाचित गरेका प्रतिनिधिहरूले नै गाउँपालिका चलाउँछन्, त्यसैले यहाँ लिइने निर्णयमा स्थानीय जनताको आवाज सिधै पुग्छ।

गाउँपालिकालाई साना भागमा बाँडिएको हुन्छ र त्यस्ता एक एक भागलाई वडा भनिन्छ। कानुनअनुसार गाउँपालिकामा वडाको सङ्ख्या ५ देखि २१ सम्म हुने व्यवस्था छ। कुनै गाउँपालिकामा पाँच वटा वडा हुन सक्छन्, कुनैमा दस वटा। डोल्पो बुद्ध गाउँपालिकामा जम्मा छ वटा वडा छन्।

वडा किन महत्त्वपूर्ण छ भने प्रतिनिधिहरू वडाबाटै निर्वाचित हुन्छन्। प्रत्येक वडाबाट एक जना वडाध्यक्ष र चार जना सदस्य चुनिन्छन्। त्यसैले वडाको सङ्ख्या बढ्यो भने गाउँसभाका सदस्यको सङ्ख्या पनि बढ्छ। गाउँसभाका सदस्यहरूको सङ्ख्या गाउँपालिकाको वडाको सङ्ख्यामा भर पर्छ भन्नुको अर्थ यही हो।

गाउँपालिकामा गाउँसभा र गाउँकार्यपालिका गरी दुई निकायको गठन गरिएको हुन्छ। यीमध्ये गाउँसभा ठूलो निकाय हो, किनभने यसमा गाउँपालिकाका सबै वडाका निर्वाचित प्रतिनिधि समावेश हुन्छन्। छ वटा वडा भएको गाउँपालिकाको गाउँसभा यसरी बन्छ।

यो जोड कसरी आयो भन्ने हेरौँ। छ वटा वडा भएकाले वडाध्यक्ष छ जना हुन्छन्, र प्रत्येक वडाबाट चार जना सदस्य चुनिने भएकाले सदस्य चौबिस जना हुन्छन्। सबै जोड्दा हुने सङ्ख्या यस्तो हुन्छ:

\[ 1 + 1 + 6 + 24 + 2 = 34 \]

त्यसैले यस गाउँपालिकाको गाउँसभामा अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, वडाध्यक्ष र सदस्यहरूसहित ३४ जना हुन्छन्। महिला, दलित र अल्पसङ्ख्यक समुदायका मानिस पनि अनिवार्य रूपमा गाउँसभामा पुग्ने गरी यो गठन मिलाइएको छ। यसले गाउँको निर्णयमा सबै समूहको सहभागिता सुनिश्चित गर्छ।

गाउँसभाले गरेका निर्णय दैनिक रूपमा लागू गर्ने काम गाउँकार्यपालिकाले गर्छ। यो गाउँसभाभन्दा सानो निकाय हो र यसका केही सदस्य गाउँसभा आफैँले निर्वाचित गर्छ। छ वटा वडा भएको गाउँपालिकाको गाउँकार्यपालिका यसरी बन्छ।

यसको जोड पनि उसै गरी निकालिन्छ:

\[ 1 + 1 + 6 + 4 + 2 = 14 \]

यसरी छ वटा वडा भएको गाउँपालिकाको गाउँकार्यपालिकामा १४ जना सदस्य हुन्छन्। गाउँपालिकाका अध्यक्ष र उपाध्यक्ष दुवै निकायमा रहन्छन्। वडाध्यक्षहरू पनि दुवैमा रहन्छन्, किनभने आफ्नो वडाको कुरा राख्ने र निर्णय लागू गर्ने दुवै जिम्मेवारी उनीहरूको हो।

गाउँपालिका केवल बैठक बस्ने ठाउँ होइन, यसले गाउँका मानिसलाई दिनदिनै चाहिने धेरै सेवा दिन्छ। गाउँपालिकाले प्रदान गर्ने सेवा र सुविधाहरू निम्नानुसार छन्:

• (क) गाउँपालिकाले स्थानीय जनताका लागि आवश्यक पर्ने सेवाहरूको व्यवस्था गर्दछ।
• (ख) स्थानीय स्तरका विकास आयोजनाहरू सञ्चालन गर्दछ।
• (ग) स्थानीय एफ.एम. सञ्चालन गर्दछ।
• (घ) स्थानीय तथ्याङ्क र अभिलेख सङ्कलन तथा व्यवस्थापन गर्ने कार्य गर्दछ।
• (ङ) विभिन्न प्रकारका करहरू सङ्कलन गर्ने कार्य गर्दछ।
• (च) सहकारीको रेखदेख गर्ने कार्य गर्दछ।
• (छ) आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा, आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइ, सामाजिक सुरक्षा र व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्य पनि गर्दछ।

यी कामलाई अलि नजिकबाट बुझौँ। विकास आयोजना भनेको बाटो, पुल, कुलो र खानेपानीका धारा जस्ता काम हुन्, जसले गाउँको जीवन सजिलो बनाउँछ। तथ्याङ्क र अभिलेख सङ्कलनमा जन्म, मृत्यु, विवाह र बसाइँसराइको दर्ता पर्छ। कर सङ्कलन गर्दा जम्मा भएको रकम फेरि गाउँकै विकासमा खर्च हुन्छ, त्यसैले कर तिर्नु पनि गाउँको सेवा गर्नु हो।

आधारभूत र माध्यमिक शिक्षा भन्नाले गाउँका विद्यालय चलाउने र हेरचाह गर्ने काम बुझिन्छ। आधारभूत स्वास्थ्य र सरसफाइअन्तर्गत स्वास्थ्य चौकी सञ्चालन, खोप र फोहोर व्यवस्थापन जस्ता काम पर्छन्। सामाजिक सुरक्षाअन्तर्गत ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र असहायलाई दिइने सुविधा पर्छन्। स्थानीय एफ.एम. ले गाउँको सूचना गाउँकै भाषामा सबैसम्म पुर्‍याउँछ।

पढेर मात्र होइन, आफैँ खोजी गरेर पनि यो पाठ राम्ररी बुझिन्छ। तल दिइएका काम गरेर आफ्नो ठाउँको स्थानीय तहलाई चिन्न सकिन्छ।

• (क) तपाईं आफू बस्ने स्थानीय पालिकाको संरचनाको खोजी गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• (ख) तपाईं बस्ने स्थानीय पालिकाले के कस्ता सेवा सुविधा प्रदान गरेका छन्, खोजी गरेर लेख्नुहोस्।

यसपछि एउटा ठूलो काम पनि गर्न सकिन्छ। स्थानीय तहअन्तर्गतको सेवा प्रदान गर्ने कार्यालयको भ्रमण गरी त्यहाँबाट प्राप्त हुने सेवा, सेवाप्रदान गर्दा आइपरेका कठिनाइ सम्बन्धमा सोधखोज गरी प्राप्त उत्तरका आधारमा प्रतिवेदन तयार पार्नुहोस्।