रोजगारी

सन्तोष नेपालमै स्नातकोत्तरसम्म पढेका युवा हुन्। पढाइ सकेपछि उनले एउटा विकास बैङ्कमा राम्रो जागिर पाए। छोराले जागिर खाएपछि आमाबुबा निकै खुसी हुनुभयो, किनभने अब परिवारको आर्थिक बोझ कम हुने भयो। सन्तोषले भाइबहिनीलाई पनि आफूसँगै काठमाडौँ ल्याएर पढाउन थाले।

एक दिन साथी रमेश आएर कोरियन भाषा सिक्न प्रस्ताव गरे। उनले सरकारी कोटामा कोरियाका लागि कामदार माग भएको र महिनाकै २ लाख ५० हजार कमाइ हुने कुरा सुनाए। यति धेरै कमाइको सपना देखेपछि सन्तोष पनि रमेशसँगै भाषा सिक्न गए, सबै पूर्वतयारी गरे र दुवै जना कोरिया पुगे।

कोरियामा एउटा कम्पनीमा काम गर्दा मेसिनले सन्तोषको दाहिने हात पेल्यो र उनले त्यो हात गुमाए। साथीले तुरुन्तै तानेकाले उनको पूरै शरीर बच्यो। उनले बिमा गरेका थिए, त्यसैले उपचारको सबै खर्च बिमा कम्पनीले बेहोर्‍यो। अहिले उनी नेपाल फर्केर घरमै किराना पसल चलाउँछन्। रातभरि निदाउन नसकेर उनी सोच्छन्: राम्रो जागिर हुँदाहुँदै विदेश जाने निर्णय सही थियो कि थिएन? उनको यही अनुभवभित्र रोजगारी, वैदेशिक रोजगारी, त्यसका फाइदा र बेफाइदा तथा स्वदेशमै काम गर्ने सम्भावनाका धेरै कुरा लुकेका छन्।

मानिसले बाँच्नका लागि खाना, लुगा, घर, शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता आवश्यकता पूरा गर्नुपर्छ। यी आवश्यकता पूरा गर्न आम्दानी चाहिन्छ, र आम्दानी कुनै काम गरेर मात्र आउँछ। किसानले खेती गर्छन्, शिक्षकले पढाउँछन्, बैङ्ककर्मीले बैङ्कमा काम गर्छन्, डकर्मीले घर बनाउँछन्, पसलेले सामान बेच्छन्। यी सबैले आफ्नो श्रम, सिप वा ज्ञान लगाएर पैसा कमाउँछन्। यसरी आम्दानी हुने काममा लाग्नु नै रोजगारी हो।

रोजगारीले व्यक्तिलाई मात्र होइन, परिवार र देशलाई पनि फाइदा दिन्छ। व्यक्तिले आम्दानी गर्छ, परिवारको गुजारा चल्छ, छोराछोरीले पढ्न पाउँछन्। देशमा वस्तु र सेवाको उत्पादन बढ्छ, र सरकारले कर पाउँछ। त्यसैले धेरै मानिस रोजगारीमा हुनु देशको विकासको राम्रो लक्षण हो।

काम कहाँ र कसरी गरिन्छ भन्ने आधारमा रोजगारीलाई तीन रूपमा बुझ्न सकिन्छ। सन्तोषको जीवनमै यी तीनवटै रूप देखिन्छन्।

आज पनि धेरै नेपाली युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि मरिहत्ते गर्छन्। सन्तोषसँग राम्रो जागिर थियो, तैपनि उनी विदेश गए। यसको पछाडि केवल पैसाको आवश्यकता मात्र होइन, सोचाइ र वातावरणले पनि काम गर्छ। मुख्य कारणहरू यस्ता छन्:

• थोरै समयमा धेरै पैसा कमाउने आशा: महिनाकै २ लाख ५० हजार जस्तो ठूलो रकमको कुराले सजिलै मन तान्छ।
• साथीभाइको लहलहै: सन्तोष आफैँ भन्छन्, साथीको लहलहैमा नलागेको भए हात गुमाउनु पर्दैनथ्यो।
• देखासिकी: गाउँका अरू विदेश गएको देखेर आफू पनि जानुपर्छ भन्ने सोच आउँछ।
• स्वदेशमा आफूले चाहेजस्तो काम र आम्दानी नपाउनु: सिप र पढाइ अनुसारको रोजगारी नपाउँदा मानिस बाहिरतिर हेर्छ।
• परिवारको गुजारा र ऋण तिर्ने दबाब: घरको आर्थिक बोझ घटाउन छिटो कमाउनुपर्ने बाध्यता हुन्छ।

वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा कानुनी बाटो अपनाउनुपर्छ। सन्तोष र रमेशले विदेश जानुअघि धेरै काम गरे। तिनै काम हरेक व्यक्तिले पूरा गर्नुपर्ने पूर्वतयारी वा पूर्वसर्त हुन्। तल ती काम जुन क्रममा गरिन्छन्, त्यही क्रममा राखिएका छन्।

• जाने देशको भाषा सिक्ने। कोरिया जान सन्तोष र रमेशले कोरियन भाषा सिके।
• श्रम तथा रोजगार मन्त्रालयमा गएर वैदेशिक रोजगारीमा जानुअघि गर्नुपर्ने कामबारे बुझ्ने।
• जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा गएर राहदानी बनाउने।
• वैदेशिक रोजगार विभागबाट श्रम स्वीकृति लिने।
• जाने काम अनुसारको आवश्यक तालिम लिने।
• तोकिएको परीक्षामा सफल हुने। कोरिया जानका लागि लिइने परीक्षामा सन्तोष र रमेश दुवै सफल भए।
• नेपाल सरकारबाट मान्यता प्राप्त स्वास्थ्य संस्थाबाट स्वास्थ्य परीक्षण गराउने।
• अभिमुखीकरण तालिममा सहभागी हुने।
• वैदेशिक रोजगारमा जानुअघि गर्नुपर्ने बिमा गराउने।
• विदेशमा समस्या पर्दा आफ्नो देशको दूतावासमार्फत समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने जानकारी लिने।

सन्तोषको हात गुम्यो, तर उनले बिमा गरेका थिए। त्यसैले दुर्घटनापछिको उपचार खर्च बिमा कम्पनीले तिर्‍यो। कतिपय कामदारले बिमासमेत गरेका हुँदैनन्। उनीहरू दुर्घटनामा पर्दा उपचारको ठूलो खर्च परिवारमाथि थपिन्छ। कति मानिस अङ्गभङ्ग भएर फर्कन्छन्, कतिले त ज्यान गुमाएर बाकसमा फर्कनुपर्छ। त्यसैले बिमा विदेश जाने व्यक्तिको सुरक्षा कवच हो।

विदेशमा तलब नपाउनु, कम्पनीले दुर्व्यवहार गर्नु, राहदानी खोसिनु वा दुर्घटना हुनु जस्ता समस्या आइपर्न सक्छन्। त्यस्तो बेला आफ्नो देशको दूतावासले सहयोग गर्छ। त्यसैले विदेश जानुअघि त्यहाँको नेपाली दूतावासको ठेगाना र सम्पर्क नम्बर साथमा राख्नुपर्छ।

वैदेशिक रोजगारीलाई नकारात्मक मात्र ठान्नु ठिक होइन। लाखौँ नेपालीले विदेशमा कमाएको पैसाले घरपरिवार र देश दुवैलाई सघाएको छ। यसका मुख्य राम्रा असर यस्ता छन्:

• कामदारको परिवारको जीवनस्तर केही हदसम्म सुधारिएको छ।
• पारिवारिक गुजारा चलेको छ: खाना, लुगा, छोराछोरीको पढाइ र उपचारको खर्च जुटेको छ।
• धेरै परिवारमा गरिबी घटेको छ।
• विदेशबाट पठाइएको पैसाले नेपालमा विदेशी मुद्रा आर्जन राम्रो भएको छ।
• विदेशमा नयाँ सिप र अनुभव सिक्ने अवसर मिल्छ, जसलाई फर्केपछि स्वदेशमै प्रयोग गर्न सकिन्छ।

सन्तोष आफ्नो अनुभवबाट भन्छन्, विदेश जान पाए के के न पाइन्छ जस्तो लागेको थियो, तर त्यो भ्रम रहेछ। वैदेशिक रोजगारीका केही असर व्यक्तिमा, केही परिवारमा र केही समाज तथा देशमा पर्छन्।

• व्यक्तिमा: जोखिमपूर्ण काममा दुर्घटना हुन सक्छ। कोही अङ्गभङ्ग भएर फर्कन्छन् र कतिले ज्यान गुमाउँछन्। मानसिक पीडा र पश्चाताप पनि लामो समयसम्म रहन्छ।
• परिवारमा: लामो समय टाढा बस्दा पारिवारिक विखण्डन आउन सक्छ। रमेशको परिवारमा यस्तै भयो। अभिभावक टाढा हुँदा कसैका छोराछोरी बिग्रिएर पारिवारिक समस्या बढेको पनि सुनिन्छ।
• स्वास्थ्यमा: कतिपय व्यक्ति विदेशबाट एच.आइ.भी. एड्स जस्ता सङ्क्रामक रोग लिएर फर्कन्छन्, जसको असर निर्दोष श्रीमती र परिवारमाथि पर्छ। गाउँकी सुन्तली भाउजूको कुनै दोष थिएन, तर दाइ सङ्क्रमण लिएर फर्किए।
• संस्कृतिमा: विदेशबाट फर्केपछि कतिपय युवाले आफ्नो परम्परा, संस्कृति र मूल्य मान्यता बिर्सने गरेका छन्। अर्काको देखासिकीमा आफ्नै संस्कृति भुल्नु राम्रो होइन।
• देशमा: काम गर्ने उमेरका, जोसजाँगर भएका र पढेलेखेका युवा विदेश पलायन हुँदा देशमा जनशक्तिको कमी हुन्छ। कतिपय ठाउँमा विकास निर्माणको काममा कामदारको अभाव भई ढिलासुस्ती भएको देखिन्छ।

विदेश जानुलाई नकारात्मक मात्र सोच्नु पनि ठिक होइन। सन्तोषकै गाउँका हर्क दाइ विदेशमा काम गर्दा व्यावसायिक खेतीको सिप सिकेर फर्किए। गाउँमा आएर उनले व्यावसायिक तरकारी खेती सुरु गरे। अहिले उनी विदेशमा भन्दा धेरै पैसा कमाउँछन् र परिवारसँगै रमाएर बसेका छन्।

यस उदाहरणले देखाउँछ कि वैदेशिक रोजगारीको सबैभन्दा ठूलो कमाइ पैसा मात्र होइन, सिप र अनुभव पनि हो। विदेशमा सिकेको प्रविधि, काम गर्ने अनुशासन र व्यवस्थापनको ज्ञान नेपालमा लगाए आफ्नै गाउँमा रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। यस्तो व्यक्तिले आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि काम दिन सक्छ।

नेपालमा पनि केही गर्छु भन्नेहरूका लागि प्रशस्त सम्भावना छन्। सन्तोषका मामाले गाईपालनबाट प्रशस्त आम्दानी गर्नुभएको छ। यस्ता उदाहरण गाउँगाउँमा भेटिन्छन्। नेपालमै काम र आम्दानीका केही मुख्य क्षेत्र यस्ता छन्:

• कृषिको आधुनिकीकरण र व्यावसायीकरण: उन्नत बिउ, सिँचाइ र आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरी बजारका लागि उत्पादन गर्ने।
• पशुपालन: गाईपालन, बाख्रापालन, कुखुरापालन जस्ता काम व्यावसायिक रूपमा गर्ने।
• घरेलु उद्योग: स्थानीय कच्चा पदार्थबाट सामान बनाउने साना उद्योग सञ्चालन गर्ने।
• सिप तथा व्यावसायिक तालिम: आफ्नै पालिकाबाट सिप तथा व्यावसायिक तालिम लिएर स्वरोजगार बन्ने। वडाध्यक्षले पनि यही कुरा भन्नुभएको छ।

युवा विदेश पलायन रोक्न र देशमै काम बढाउन सरकार, समाज र व्यक्ति सबैले काम गर्नुपर्छ। रोजगारी प्रवर्धनका प्रभावकारी उपाय यस्ता हुन सक्छन्:

• स्थानीय तहबाट सिपमूलक र व्यावसायिक तालिम सञ्चालन गर्ने।
• कृषि, पशुपालन र पर्यटनमा आधुनिकीकरण र व्यावसायीकरण गर्ने।
• घरेलु तथा साना उद्योग खोल्न सहुलियत ऋण र प्राविधिक सहयोग दिने।
• विदेशबाट फर्केका व्यक्तिको सिपलाई उपयोग गर्ने कार्यक्रम बनाउने।
• विकास निर्माणका काममा स्थानीय कामदारलाई प्राथमिकता दिने।
• शिक्षालाई प्राविधिक र व्यावहारिक बनाउने, ताकि पढाइ सकेपछि युवा काम गर्न तयार होऊन्।