पर्यटन प्रवर्धन

मानिसहरू धेरै कारणले आफ्नो घर छोडेर अर्को ठाउँ पुग्छन्। कोही पशुपतिनाथ, लुम्बिनी वा मुक्तिनाथजस्ता पवित्र स्थलमा तीर्थ गर्न जान्छन्। कोही हिमाल, ताल र हरियाली हेर्न निस्कन्छन्। कोही अग्ला चुचुरा चढ्न हिँड्छन् भने कोही रमाइलो गर्न र थकाइ मार्न घुम्छन्। यी यात्रालाई क्रमशः तीर्थाटन, दृश्यावलोकन, पर्वतारोहण र मनोरञ्जन भनिन्छ।

घुम्नुको उद्देश्य यतिमै सीमित छैन। कतिपय मानिस नयाँ ठाउँको कला, संस्कृति, भाषा, वेशभूषा र रहनसहन बुझ्न पनि यात्रा गर्छन्। उनीहरू त्यहाँको जनजीवनबारे अध्ययन, अनुसन्धान र खोजी गर्छन्। जस्तै, एउटा विद्यार्थी हिमाली गाउँको घर बनाउने शैली र चाडपर्व बुझ्न मुस्ताङ पुग्न सक्छ। उद्देश्य जे भए पनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा गरिने यस्तो भ्रमण नै पर्यटन हो।

त्यसो भए घरबाहिर निस्कने हरेक व्यक्ति पर्यटक हुन्छ त? हुँदैन। विश्व पर्यटन सङ्गठनले पर्यटकलाई उद्देश्य र बाहिर बिताउने समयका आधारमा चिनाएको छ।

यो परिभाषालाई टुक्रा टुक्रा पारेर हेर्दा कुनै व्यक्ति पर्यटक हुन चारओटा सर्त पूरा हुनुपर्छ :

• ऊ आफ्नो नियमित बासस्थान छोडेर बाहिर गएको हुनुपर्छ।
• उसको उद्देश्य बिदा मनाउने, व्यापार गर्ने वा त्यस्तै अन्य कुनै काम हुनुपर्छ।
• उसले बाहिर २४ घण्टाभन्दा बढी समय बिताउनुपर्छ।
• बाहिर लगातार बिताउने समय एक वर्षभन्दा कम हुनुपर्छ।

पर्यटक आफ्नै देशभित्र घुम्छ कि देशको सिमाना नाघेर बाहिर जान्छ भन्ने आधारमा पर्यटक दुई किसिमका हुन्छन् : आन्तरिक पर्यटक र बाह्य पर्यटक।

एउटै व्यक्ति कहिले आन्तरिक र कहिले बाह्य पर्यटक हुन सक्छ। काठमाडौंकी शिक्षिका दसैँको बिदामा इलाम घुम्न जाँदा आन्तरिक पर्यटक हुन्छिन्। तिनै शिक्षिका भारतको दार्जिलिङ घुम्न जाँदा बाह्य पर्यटक हुन्छिन्, किनकि उनले आफ्नो देशको सिमाना नाघेकी छिन्। त्यस्तै अमेरिकाबाट नेपाल घुम्न आएको व्यक्ति पनि आफ्नो देशका लागि बाह्य पर्यटक हो।

एउटा पर्यटक घरबाट निस्केपछि उसलाई धेरै कुरा चाहिन्छ। पुग्नका लागि गाडी वा विमान चाहिन्छ। बस्न होटल, लज वा होमस्टे चाहिन्छ। खान भोजनालय चाहिन्छ। नयाँ ठाउँ चिनाउन पथप्रदर्शक चाहिन्छ। यी सबै सेवा पैसा लिएर दिने व्यवसायहरू मिलेर पर्यटन उद्योग बन्छ।

पर्यटन उद्योगअन्तर्गत पर्ने मुख्य क्रियाकलापहरू यस्ता छन् :

• पर्यटकलाई सशुल्क भ्रमण गराउने
• पर्यटकका लागि आवासको व्यवस्था गर्ने
• पर्यटकका लागि यातायातको व्यवस्था मिलाउने
• पर्यटकलाई दृश्यावलोकन गराउने

सोलुखुम्बुमा पदयात्रा गर्न आएको एक जना पर्यटकलाई सम्झनुहोस्। उसलाई लुक्लासम्म पुर्‍याउने हवाई कम्पनी, भारी बोक्ने भरिया, बाटोका लज, खाना पकाउने भान्से र बाटो देखाउने पथप्रदर्शक सबै पर्यटन उद्योगका अङ्ग हुन्। एउटै पर्यटकले धेरै मानिसलाई काम दिन्छ।

नेपालमा पर्यटनको महत्त्व दिन प्रतिदिन बढिरहेको छ। पर्यटनले देशलाई आर्थिक रूपमा मात्र होइन, गाउँ, कला र परम्परालाई पनि फाइदा पुर्‍याउँछ। यसका मुख्य महत्त्व तल दिइएका छन् :

• पर्यटन उद्योगले धेरै मानिसलाई रोजगारी सिर्जना गर्छ।
• विदेशी पर्यटकबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ र देशको आम्दानी बढ्छ।
• सरकारी राजस्व पनि बढ्छ।
• पर्यटकीय गतिविधि बढ्दै जाँदा घरेलु उद्योग तथा कला संस्कृतिमा आधारित उद्योग फस्टाउँछन् र व्यापार बढ्छ।
• पर्यटकले पदयात्राका लागि रमणीय क्षेत्र रोज्ने हुनाले ती क्षेत्रको विकास हुन्छ।
• ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ, आम्दानी बढ्छ र गरिबी घटाउन ठुलो सहयोग पुग्छ।
• ग्रामीण क्षेत्रका परम्परागत उत्पादनको प्रचारप्रसार र विकास हुन्छ।
• यी सबैले मिलेर देशको आर्थिक समृद्धि हासिल गर्न मदत गर्छन्।

नेपाल अनुपम प्राकृतिक सौन्दर्य, जैविक, ऐतिहासिक, सामाजिक एवम् सांस्कृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। सानो भूभागभित्र अग्ला हिमाल, हरिया पहाड, समथर तराई, अनेक जातजाति र पुराना सम्पदा एकै ठाउँमा पाइन्छन्। यस्ता अमूल्य प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका कारण नेपालमा पर्यटन उद्योगको विकासका लागि प्रशस्त सम्भावना छन्। मुख्य सम्भावना र तिनका उदाहरण यस्ता छन् :

बृहत् हिमालय पदमार्ग संसारकै लामा र अग्ला पदमार्गमध्ये एक हो। नेपालमा यसले सुदूर पूर्वको ताप्लेजुङ जिल्लादेखि सुदूरपश्चिमको दार्चुला जिल्लासम्मको भूभाग ओगटेको छ। यो पदमार्ग नेपालका हिमाली जिल्ला हुँदै गएको छ। यसको अर्थ, एउटै पदमार्ग हिँड्दा पर्यटकले देशको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका हिमाली गाउँ, हिमाल र समुदाय देख्न पाउँछन्।

यो पदमार्गको विकासले पर्यटकलाई पर्वतारोहण र पदयात्राका माध्यमबाट नयाँ अनुभूति दिन्छ। साथै यसले ती हिमाली क्षेत्रको गरिबी निवारण, विकास र पर्यटन प्रवर्धनको सम्भावनालाई पूरा गर्न मदत गर्छ। यस पदमार्गका मुख्य उद्देश्य यस्ता छन् :

• पर्यटन प्रवर्धन गर्नु
• रोजगारी सिर्जना गर्नु
• अविकसित हिमाली जिल्लाको विकास गर्नु
• हिमाली क्षेत्रका समुदायमा अवसर प्रदान गर्नु

नेपालमा विभिन्न प्रकारका मनोरम प्राकृतिक दृश्य छन्। उत्तरी भागमा सगरमाथाजस्ता विश्वप्रसिद्ध हिम शिखरहरू छन्। ठाउँ ठाउँमा स्वच्छ पानीका ताल तलैया, तीव्र प्रवाहमा बग्ने नदी, झरना, राष्ट्रिय निकुञ्ज, जङ्गली जीवजन्तु, मनोरम फाँट र उपत्यका छन्। यी सबै पर्यटकीय आकर्षणका केन्द्र हुन्। उदाहरणका लागि, रारा तालको नीलो पानी हेर्न र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा गैँडा हेर्न धेरै पर्यटक आउँछन्।

यस्ता मनोरम दृश्य नेपालमा जताततै पाइने हुनाले यहाँ चलचित्र छायाङ्कनको सम्भावना पनि बढ्दै गएको छ। सुन्दर ठाउँमा छायाङ्कन गरिएको चलचित्र हेरेर अरू मानिस पनि ती ठाउँ घुम्न आउन चाहन्छन्।

नेपालमा विभिन्न धर्म मान्ने मानिसका आस्थाका केन्द्र छन्। यहाँका केही प्रसिद्ध धार्मिक स्थल यी हुन् :

• पशुपति नाथ
• लुम्बिनी
• गोसाईंकुण्ड
• स्वयम्भूनाथ
• जामे मस्जिद
• राम जानकी मन्दिर
• लारुम्बा
• मुक्तिनाथ

यी स्थलमा नेपालभित्रबाट मात्र होइन, छिमेकी देश र संसारभरबाट तीर्थयात्री आउँछन्। तीर्थयात्री बस्छन्, खान्छन्, पूजासामग्री र सम्झनाका सामान किन्छन्। त्यसैले यस्ता धार्मिक सम्पदाबाट पर्यटन विकासको प्रशस्त सम्भावना छ।

नेपाल प्राचीन कला संस्कृतिको केन्द्र हो। यहाँ वास्तुकला, चित्रकला र मूर्तिकलाका अनुपम नमुना छन्। काठमाडौं उपत्यकामा प्राचीन कला संस्कृतिले सजिएका ऐतिहासिक दरबार क्षेत्रहरू छन्। देवल तथा ऐतिहासिक सम्पदामा कुँदिएका कलात्मक चित्र, बुट्टा र टुँडाल पनि हेर्न लायक छन्। टुँडाल भनेको मन्दिरको छानालाई अड्याउने, कलात्मक आकृति कुँदिएका काठका टेका हुन्।

सयौँ वर्षअघि बनेका यी संरचना र कलाकृति संसारमा अन्त पाइँदैनन्। तिनलाई हेर्न र तिनको इतिहास बुझ्न आउने पर्यटकले पर्यटन विकासको ठुलो सम्भावना बोकेका छन्।

जोखिम र रोमाञ्च मन पराउने पर्यटकका लागि नेपालमा महत्त्वपूर्ण स्थलहरू छन्। र्याफ्टिङका लागि नेपालका सुनकोसी, त्रिशुली र कर्णाली नदीहरू प्रख्यात मानिन्छन्। पर्वतारोहण तथा ट्रेकिङका लागि उपयुक्त स्थल र मार्गहरू छन्। त्यसै गरी प्याराग्लाइडिङ, बन्जिजम्पिङ, जिप्लाइन र माउन्टेन फ्लाइटजस्ता थुप्रै किसिमका साहसिक पर्यटनको सम्भावना पनि छ।

• र्याफ्टिङ : हावा भरिएको डुङ्गामा बसेर तीव्र बहाव भएको नदीमा यात्रा गर्नु
• पर्वतारोहण र ट्रेकिङ : हिमाल चढ्नु र डाँडाकाँडाका बाटामा लामो पदयात्रा गर्नु
• प्याराग्लाइडिङ : ठुलो छाताजस्तो पखेटाको सहायताले अग्लो डाँडाबाट आकाशमा उड्नु
• बन्जिजम्पिङ : खुट्टामा तन्किने डोरी बाँधेर अग्लो पुल वा ठाउँबाट तल हाम फाल्नु
• जिप्लाइन : दुई ठाउँबीच टाँगिएको तारमा झुन्डिएर तीव्र गतिमा चिप्लिँदै जानु
• माउन्टेन फ्लाइट : सानो विमानमा बसेर नजिकैबाट हिमशृङ्खला हेर्नु

नेपालमा विभिन्न प्रकारका हावापानी पाइन्छन्। धरातलको उचाइअनुसार दक्षिणी तराई खण्डमा गर्मी, मध्य पहाडी खण्डमा न्यानो र उत्तरी हिमाली खण्डमा ठण्डा हावापानी पाइन्छ। उत्तरतर्फ जति उचाइ बढ्छ, त्यति नै चिसो बढ्दै जान्छ।

यसरी विश्वका विभिन्न हावापानीका क्षेत्रबाट आउने पर्यटकका लागि पनि नेपालमा आफूलाई मिल्ने हावापानी पाइन्छ। चिसो देशबाट आएको पर्यटक जाडोमा न्यानो तराई घुम्न सक्छ। गर्मी देशबाट आएको पर्यटक हिउँ हेर्न हिमाली क्षेत्र जान सक्छ। त्यसैले हावापानीको विविधताले पनि पर्यटक आकर्षणको सम्भावना बढाएको छ।

नेपाली समाज जातीय तथा धार्मिक दृष्टिकोणबाट विविधतायुक्त छ। विभिन्न जातजातिका रहनसहन, वेशभूषा, कला संस्कृति, चालचलन, परम्परा, जात्रा र चाडपर्व फरक फरक हुन्छन्। काठमाडौंको इन्द्रजात्रा, तराईको छठ, हिमाली र पहाडी समुदायको ल्होसार र देशभरि मनाइने दसैँ तिहारजस्ता पर्वले पर्यटकलाई नयाँ अनुभव दिन्छन्। यसरी फरक फरक संस्कृति पर्यटकका आकर्षणका केन्द्र बनेका छन्।

नेपाल पर्यटकीय दृष्टिकोणबाट प्रशस्त सम्भावना बोकेको देश हो। तर सम्भावना मात्र भएर पर्यटक आउँदैनन्। पर्यटनका क्षेत्रमा देखिएका यस्ता सम्भावनालाई अवसरमा बदलेर अगाडि बढ्न सकेमा नेपाल एक प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्छ। पर्यटकको सङ्ख्या बढाउन र पर्यटन क्षेत्रलाई फस्टाउन गरिने यस्ता कामलाई नै पर्यटन प्रवर्धन भनिन्छ। यसका लागि निम्नलिखित उपाय अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ :

• पर्यटन स्थलमा आवश्यक पूर्वाधार र सुविधा उपलब्ध गराउनमा विशेष जोड दिनुपर्छ।
• नयाँ नयाँ पर्यटकीय स्थलको खोजी गरी ती क्षेत्रको प्रवर्धन र पूर्वाधार विकासमा जोड दिनुपर्छ।
• पर्यटकीय गन्तव्य स्थलको प्रचारप्रसार गर्नुपर्छ।
• पर्यटन उद्योगको विकासका लागि गुणस्तरीय र सुविधायुक्त यातायातको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
• नेपालका प्राकृतिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण र संवर्धनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
• पर्यटक आकर्षण र उनीहरूको सुरक्षाका लागि राजनीतिक स्थिरता र शान्तिको वातावरण कायम हुनुपर्छ।
• स्वदेशी तथा विदेशी लगानीकर्तालाई पर्यटन उद्योगको विकासका लागि प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।
• पर्यटकको आगमन प्रक्रियालाई सरल र सुलभ बनाउनुपर्छ।

यी उपाय एकअर्कासँग जोडिएका छन्। सुन्दर ठाउँ भए पनि त्यहाँ पुग्ने बाटो, बस्ने होटल र खानेपानी छैन भने पर्यटक फर्किन्छन्। सम्पदा भत्किँदै गए वा फोहोर थुप्रिए पर्यटकले हेर्ने कुरै बाँकी रहँदैन। देशमा अशान्ति भए पर्यटक डराएर आउँदैनन्। विमानस्थल र सीमानाकामा प्रवेशका काम झन्झटिला भए पनि पर्यटक अर्को देश रोज्छन्। त्यसैले पूर्वाधार, प्रचार, संरक्षण, शान्ति, लगानी र सरल आगमन सबैमा सँगै काम गर्नुपर्छ।

पर्यटकको आगमनले देश र समाजमा धेरै राम्रा असर पार्छ। तर व्यवस्थित नभए केही नराम्रा असर पनि देखिन्छन्। दुवैतर्फ बुझ्दा मात्र पर्यटनलाई सही किसिमले अघि बढाउन सकिन्छ।

नकारात्मक असर घटाउन पर्यटक र स्थानीय दुवैले जिम्मेवारी लिनुपर्छ। फोहोर आफैँ फिर्ता ल्याउने, सम्पदा नबिगार्ने, स्थानीय संस्कृतिको सम्मान गर्ने र स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्ने बानीले पर्यटनलाई दिगो बनाउँछ।